Chương 1: Cơ sở lý luận về văn hóa học đường và phản biện xã hội Chương 2: Thực trạng phản biện xã hội về về vấn đề văn hóa học đường trên báo chí. Chương 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao tính phản biện xã hội của báo chí. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA HỌC ĐƢỜNG VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI 1. Khái niệm về văn hóa học đƣờng và phản biện xã hội 1.
Khái niệm văn hóa học đường “ Văn hóa” là một từ có nhiều nghĩa. Trong tiếng Việt, văn hóa thường được dùng theo nghĩa thông dụng để chỉ học thức ( trình độ văn hóa), lối sống (nếp sống văn hóa), theo nghĩa chuyên biệt để chỉ trình độ phát triển của một giai đoạn (văn hóa Đông Sơn). Trong khi theo nghĩa rộng thì văn hóa bao gồm tất cả, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại cho đến tín ngưỡng, phong tục, lối sống, lao động. Tuy nhiên, theo cách hiểu rộng này trên thế giới cũng có hàng trăm định nghĩa khác nhau.
Để định nghĩa một khái niệm trước hết cần xác định được những đặc trưng cơ bản của nó. Theo tác giả Trần Ngọc Thêm “ Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội”. Tuy được dùng theo nhiều nghĩa khác nhau, nhưng suy cho cùng, khái niệm văn hoá bao giờ cũng có thể qui về hai cách hiểu chính: theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng. Theo nghĩa hẹp, văn hoá được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều rộng, theo không gian hoặc theo thời gian… Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa của nó (nếp sống văn hoá, văn hoá nghệ thuật…).
Giới hạn theo chiều rộng, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực (văn hoá giao tiếp, văn hoá kinh doanh…). Giới hạn theo 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng (văn hoá Tây Nguyên, văn hoá Nam Bộ…). Giới hạn theo thời gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng giai đoạn (văn hoá Hoà Bình, văn hoá Đông Sơn…)… Theo nghĩa rộng, văn hoá thường được xem là bao gồm tất cả những gì do con người sáng tạo ra. Năm 1940, Hồ Chí Minh đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [26, tr431]. Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO, cho biết: “Đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động. Cách hiểu thứ hai này đã được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hoá họp năm 1970 tại Venise” [UNESCO 1989: 5].
Và UNESCO đã định nghĩa về văn hóa. “Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách có tổng quát sống động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và các cộng đồng) đã diễn ra trong quá khứ, cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ, nó đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà trên đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình” Việc hệ thống hóa các định nghĩa nói trên cho thấy tính chất mở ngỏ của khái niệm “văn hóa”. Sở dĩ có tình trạng này là vì văn hóa là hiện tượng bao 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trùm lên tất cả các mặt của đời sống con người, khiến cho bất kỳ định nghĩa nào đưa ra cũng khó có thể bao quát hết được nội dung của nó. Mỗi định nghĩa chỉ thâu tóm một phương diện nào đó của văn hóa.
Do vậy, cần coi các định nghĩa như những trừu tượng và cần sử dụng những trừu tượng ấy theo cách bổ sung lẫn nhau để có thể tái hiện văn hóa như một chỉnh thể. Theo những ý nghĩa đó, văn hóa là một hiện tượng xã hội đặc thù mà nét trội cơ bản của hiện tượng này là ở chỗ chúng là một hệ thống những giá trị chung nhất cả về vật chất và tinh thần cho một cộng đồng, một dân tộc, một thời đại hay một giai đoạn lịch sử nào đó, là kết quả của quá trình hoạt động thực tiễn của con người trong môi trường tự nhiên và trong các mối quan hệ xã hội Văn hóa là một hiện tượng khách quan, là tổng hòa của tất cả các khía cạnh của đời sống trong xã hội. Sự có mặt của những thành tố và mối quan hệ giữa chúng tạo nên bộ mặt chung nhất của hệ thống văn hóa, còn những biểu hiện cụ thể của văn hóa nói chung và của mỗi thành tố nói riêng được phản ánh thông qua các loại hình văn hóa. Từ khái niệm gốc là “văn hóa” có thể suy rộng ra “văn hóa học đường” là gì? Văn hóa học đường - một thuật ngữ còn khá mới mẻ với chúng ta.
Thời gian gần đây mới xuất hiện nhiều hơn trên các phương tiện thông tin đại chúng. Tuy nhiên, là một phạm trù khoa học nhưng trong sách về quản lý giáo dục, văn hóa học đường ở ta chưa được đề cập đến. Nhưng với tư cách là một vấn đề thực tiễn, văn hóa học đường đang là một vấn đề thời sự nổi cộm. Có thể nói, ở mọi nơi, mọi người, nhất là các cán bộ tâm lý – giáo dục chúng ta, đều quan tâm phản ánh cuộc sống trong trường học của chúng ta hiện nay vốn phức tạp hơn trước kia rất nhiều.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thuật ngữ “Văn hóa học đường” xuất hiện trong các nức nói tiếng Anh vào khoảng đầu những năm 1990 [ Deal, T& Peterson,1993] ở một số nước như Mỹ, Oxtraylia, ở các nước nói trên đã có trung tâm nghiên cứu về vấn đề này, đã tổ chức khảo sát thực tiễn, đã xây dựng tiêu chí đánh giá và tiến hành đánh giá. Tuy chưa có nhiều tài liệu về chủ đề này, nhưng tất cả đều nhất trí rằng mỗi trường cần có văn hóa học đường của mình, thực tiễn đã chứng minh tác động tích cực của văn hóa học đường, chống lại phản văn hóa, tiêu cực trong phi văn hóa. Mục tiêu chung nhất của văn hóa học đường là xây dựng trường học lành mạnh – cơ sở quan trọng để đảm bảo chất lượng thật. Có nhiều cách tiếp cận nội hàm văn hóa học đường (VHHĐ), do đó xuất hiện nhiều định nghĩa khác nhau, tùy theo mỗi người nhấn mạnh khía cạnh này hay khía cạnh khác.
Tuy nhiên, tư tưởng xuyên suốt trong mọi định nghĩa VHHĐ chính là văn hoá một tổ chức. Văn hóa tổ chức là toàn bộ các giá trị, niềm tin, truyền thống và thói quen có khả năng quy định hành vi của mỗi thành viên trong tổ chức, mang lại cho tổ chức một bản sắc riêng, ngày càng phong phú thêm và có thể thay đổi theo thời gian [Michel, A, Drancis B. Hệ thống giá trị không phải là cái tự nhiên mà có, nó được hình thành một cách lâu dài, từ từ, ổn định và được các thành viên thừa nhận, chấp nhận. Do đặc thù mà hệ thống giá trị văn hóa của nhà trường này khác với hệ thống giá trị văn hóa của nhà trường khác.
Hệ thống giá trị của VHHĐ bao gồm cả những giá trị vật chất và giá trị tinh thần, nó tồn tại dưới dạng thức khác nhau như: những tồn tại vật lý bao gồm cấu trúc, những nét hoa văn trang trí của các phòng học, khung cảnh nhà trường, đồng phục của nhà trường, những biểu tượng, khẩu hiệu, các lễ nghi, các hoạt động VH và học tập của nhà trường, trong đó nó mang các giá trị tinh thần, những tồn tại tinh thần - phi vật thể như truyền thống, ý thức, tình cảm, niềm tin của các thành viên đối với nhà trường, bầu không khí tâm lý. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Peterson cho rằng: “Văn hóa học đường là tập hợp các chuẩn mực, giá trị và niềm tin, các lễ nghi và nghi thức, các biểu tượng và truyền thống tạo ra “vẻ bề ngoài” của nhà trường” [44]. Stephen Stolp cho rằng: Văn hóa học đường như là “một cấu trúc, một quá trình và bầu không khí của các giá trị và chuẩn mực dẫn dắt giáo viên và học sinh đến việc giảng dạy và học tập có hiệu quả” [44]. Hinde cho rằng văn hóa học đường không phải là một thực thể tĩnh.
Nó luôn được hình thành và định hình thông qua các tương tác với người khác và thông qua những hành động đáp lại trong cuộc sống nói chung [Finnanm 2000]. Văn hóa nhà trường phát triển ngay khi các thành viên tương tác với nhau, với học sinh và với cộng đồng. Nó trở thành chỉ dẫn cho hành vi giữa các thành viên của nhà trường. Văn hóa được định hình bởi những tương tác với con người và hành động của họ được chỉ đạo bởi văn hóa.
Đó là một vòng tròn tự lặp đi lặp lại [40]. Theo Gs Phạm Minh Hạc “Văn hóa học đường là hệ các chuẩn mực, giá trị giúp cho cán bộ quản lý nhà trường, các thầy cô, các vị phụ huynh và các em học sinh, sinh viên có các cách thức suy nghĩ, tình cảm, hành động tốt đẹp” [14, tr387] Tóm lại, từ những định nghĩa trên chúng ta có thể rút ra khái niệm về văn hóa học đường như sau: Văn hóa học đường là mục đích, nội dung giảng dạy trong nhà trường, quan hệ ứng xử của các thành viên trong nhà trường với nhau, giữa nhà trường và ngoài xã hội. Là quan niệm, cách sống của mọi thành viên trong môi trường đào tạo và phụ huynh và là kết quả đào tạo ra sản phẩm của nhà trường là con người có kiến thức, đạo đức, văn hóa hay không?