CHƯƠNG 1 THƯ VIỆN HÀ NỘI VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC CHO BẠN ĐỌC NHI ĐỒNG 1. Văn hóa đọc đối với sự phát triển của nhi đồng 1. Khái niệm văn hóa đọc 1. Cấu trúc văn hóa đọc Văn hóa đọc là một khái niệm khá mới.
Trong những năm gần đây, vấn đề văn hóa đọc và phát triển văn hóa đọc được xã hội đưa ra nghiên cứu và bàn luận sôi nổi. Văn hóa đọc là một khía cạnh của văn hóa, vì vậy để làm rõ khái niệm văn hóa đọc, phải xác định khái niệm văn hóa. Văn hóa trong Từ điển Tiếng Việt “là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử”. Theo UNESCO: “Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội.
Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng: Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân…” [16] Trên cơ sở phân tích các khái niệm văn hóa khác nhau, PGS, TSKH. Trần Ngọc Thêm đã có một khái niệm tương đối đầy đủ về văn hóa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”. Đây có thể coi là một khái niệm khá hoàn chỉnh, đã nêu bật được các đặc trưng của văn hóa. Có thể nói, ngay từ thuở bình minh của xã hội loài người, văn hóa đã bắt đầu hình thành và phát triển.
Vậy văn hóa đọc – bắt đầu từ bao giờ? Xét 14 trên bình diện phát triển văn minh nhân loại, văn hóa đọc gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của chữ viết, ra đời thay thế cho văn hóa truyền miệng vốn trực tiếp, sinh động nhưng không ít những hạn chế cả về không gian và thời gian. Hiện nay chưa có một khái niệm văn hóa đọc nào chính thức được đưa vào từ điển song có rất nhiều ý kiến của các nhà nghiên cứu khác nhau xung quanh khái niệm văn hóa đọc. Theo Nguyễn Hữu Viêm: “Văn hoá đọc là một khái niệm có hai nghĩa, một nghĩa rộng và một nghĩa hẹp. Ở nghĩa rộng, đó là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đồng xã hội và của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước.
Như vậy, văn hoá đọc ở nghĩa rộng là sự hợp thành của ba yếu tố, hay chính xác hơn là ba lớp như ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau. Còn ở nghĩa hẹp, đó là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân. Ứng xử, giá trị và chuẩn mực này cũng gồm ba thành phần: thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc. Ba thành phần này cũng là ba lớp, ba vòng tròn không đồng tâm, ba vòng tròn giao nhau”.
Theo quan điểm này, văn hóa đọc của mỗi cá nhân là sự biểu hiện rõ nét xu hướng tinh thần và năng lực nhận thức của chính họ trong mối tương quan với các điều kiện văn hóa của xã hội đương thời”. Chu Hảo: “…thói quen đọc, khả năng lựa chọn, và cách đọc - hợp thành cốt lõi của cái mà chúng ta gọi là văn hóa đọc”. Như vậy, tùy theo những khía cạnh tiếp cận khác nhau mà có rất nhiều ý kiến xung quanh khái niệm văn hóa đọc. Nhưng về cơ bản, văn hóa đọc 15 được tiếp cận dưới hai góc độ: văn hóa đọc như một lớp văn hóa xã hội và văn hóa đọc với tư cách là văn hóa hành vi của một cá nhân.
Trong nội dung đề tài nghiên cứu của mình, tôi lựa chọn quan điểm về văn hóa đọc như văn hóa hành vi cua con người làm cơ sở tiếp cận. Theo quan điểm này, văn hóa đọc có cấu trúc bao gồm ba thành phần: nhu cầu đọc, kỹ năng hiểu và lĩnh hội các giá trị trong sách và thái độ ứng xử có văn hóa với sách báo của bạn đọc. * Nhu cầu đọc Nhu cầu đọc là đòi hỏi khách quan của con người hướng tới việc tiếp nhận và sử dụng tài liệu để duy trì và phát triển các hoạt động sống của con người. Nhu cầu đọc là một loại nhu cầu tinh thần đặc biệt của con người, nếu được đáp ứng thường xuyên, đầy đủ thì ngày càng phát triển, bền vững hơn và ngược lại.
Nhu cầu đọc là nguồn gốc, động lực để người đọc tìm đến sách báo và quyết định tính hiệu quả của hoạt động đọc. Đó cũng chính là biểu hiện đòi hỏi bên trong của con người và do nền tảng văn hóa của con người quyết định. * Kỹ năng hiểu và lĩnh hội các giá trị trong sách báo: Đọc không phải là một hoạt động đơn lẻ, hay một quá trình bình thường đơn thuần. Trần Thị Minh Nguyệt – đọc là quá trình tiếp thu, lĩnh hội tri thức và các giá trị văn hóa được thể hiện trên tài liệu (sách).
Hoạt động đọc là hoạt động tinh thần bên trong của con người, hoạt động này đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của các yếu tố tâm lý như: cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ. “Đọc cũng là một nghệ thuật” - Đó là câu nói của vị lãnh tụ nổi tiếng của giai cấp vô sản: V. Chữ “nghệ thuật” của Lênin dùng trong châm ngôn trên không phải là vô nghĩa. Nghệ thuật đọc ở đây chính là biết đọc sao cho hợp lý, khoa học và tích cực nhất (về thời gian, 16 dung lượng và nội dung).
Ở một khía cạnh nào đó, “nghệ thuật đọc” cũng là kỹ năng đọc hay văn hóa đọc. Theo Từ điển Tiếng Việt, “ kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức đã thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó áp dụng vào thực tế”, là giai đoạn trung gian giữ tri thức và kỹ xảo trong quá trình nắm vững một phương thức hành động, đòi hỏi sự tập trung chú ý cao, sự kiểm soát chặt chẽ của thị giác, hành động chưa bao quát. Kỹ năng đọc được hình thành do luyện tập hay do bắt chước. Như vậy, kỹ năng là vô cùng quan trọng đối với một người muốn thành công.
Một người nếu chỉ có tri thức không thôi mà không có kỹ năng, tức là khả năng vận dụng sáng tạo những tri thức mình có được vào trong thực tiễn đời sống, để hoạt động có hiệu quả, thậm chí là sáng tạo ra những tri thức mới thì giống như ngọc chưa mài vậy, không thể sử dụng được. Việc rèn luyện kỹ năng một cách thường xuyên, liên tục đến một lúc kỹ năng trở nên thuần thục, thậm chí không cần sự tập trung cao độ của trí não, người ta vẫn có thể hoàn thành tốt một công việc nào đó thì gọi là kỹ xảo. Kỹ năng hiểu và lĩnh hội các giá trị trong sách báo hay còn gọi là kỹ năng đọc sách, được hiểu là khả năng hiểu đúng văn bản, nhớ nội dung và vận dụng những kiến thức có được từ trong sách vào thực tiễn cuộc sống, vào những hoạt động khác nhau, làm phong phú thêm đời sống vật chất và tinh thần của người đọc. Kỹ năng đọc phụ thuộc nhiều yếu tố như: tri thức, kinh nghiệm, năng lực và tính chất của các quá trình tâm lý diễn ra trong con người, đồng thời cũng là kết quả của quá rình rèn luyện của bản thân chủ thể đọc.
Kỹ năng đọc của thiếu nhi được thể hiện ở ba mức độ chính: + Mức thấp nhất: Nhớ được các chi tiết gây ấn tượng mạnh mà chưa hiểu được nội dung của toàn bộ tác phẩm. 17 + Mức trung bình: Hiểu được nội dung tác phẩm, nghĩa là có thể nhớ và kể lại tác phẩm một cách vắn tắt. + Mức cao: hiểu và rung động sâu sắc với nội dung cuốn sách đồng thời có mong muốn được thể nghiệm những gì lĩnh hội được trong sách vào cuộc sống. Lứa tuổi thiếu nhi là giai đoạn quan trọng nhất trong việc hình thành thế giới quan và mở rộng hiểu biết của các em.
Vì vậy, việc hình thành và giáo dục cho các em về văn hóa đọc mà trong đó quan trọng nhất là yếu tố kỹ năng ngay từ những ngày đầu là vô cùng cần thiết. * Thái độ ứng xử có văn hóa với sách báo Theo Từ điển Tiếng Việt, ứng xử là một khái niệm thể hiện thái độ, hành động thích hợp trước những việc có quan hệ giữa mình với người khác. Nguyễn Thế Hùng, Ứng xử là từ ghép gồm “ ứng” và “ xử”. “ ứng” là ứng đối, ứng phó.
“Xử” là xử thế, xử lí, xử sự. Ứng xử là phản ứng của con người đối với sự tác động của người khác đến mình trong một tình huống cụ thể nhất định. Ứng xử là phản ứng có lựa chọn tính toán, là cách nói năng tùy thuộc vào tri thức, kinh nghiệm và nhân cách của mỗi người nhằm đạt kết quả cao nhất trong giao tiếp. Thái độ ứng xử với sách báo, tài liệu thể hiện trình độ độ văn hóa của chủ thể, được biểu hiện qua nhhuwngx hành vi như biết trân trọng sách báo, giữ gìn sách báo cẩn thận, không làm hư hỏng chúng, không chiếm giữ trái phép tài liệu (vd: mượn sách trong thư viện không trả), qua tư thế, tâm thế và tác phong khi đọc tài liệu.
Lứa tuổi nhi đồng là lứa tuổi khá nhạy cảm khi lần đầu tiên được tiếp xúc với sách báo, tài liệu. Đối với các em, sách báo là những thứ khá mới mẻ và hấp dẫn. Việc giáo dục cho nhi đồng tình yêu sách, có thái độ ứng xử có 18 văn hóa với sách là rất cần thiết ngay từ khi chúng vừa tiếp xúc với sách vở tài liệu, góp phần hình thành văn hóa đọc trong mỗi cá nhân các em nhi đồng. Tóm lại, cấu trúc của văn hóa đọc ở mỗi cá nhân bao gồm cả ba yếu tố đã nêu trên.
Nếu thiếu một trong ba yếu tố đó thì chưa thể gọi đó là một người có văn hóa đọc. Giả sử một người có thói quen đọc, nhu cầu đọc nhưng thiếu kỹ năng đọc thì hiệu quả đọc không cao, thậm chí không có hiệu quả, chỉ mất thời gian vô ích vì đọc nhưng chẳng để làm gì, chẳng vận dụng được.