Luận văn thạc sĩ vnu ued vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học chương i chuyển hóa vật chất và năng lượng sinh học 11 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ VNU UED trình bày vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học chương I chuyển hóa vật chất và năng lượng sinh học lớp 11.

• Tác giả: Trần Thanh Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Đình Trung
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Sinh học
• Đề tài: Vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học chương I chuyển hóa vật chất và năng lượng, Sinh học 11 – Trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Ở Việt Nam
• 1.2. Khái niệm hệ thống
• 1.3. Khái niệm tiếp cận hệ thống
• 1.4. Đặc điểm tiếp cận hệ thống
• 1.5. Nguyên tắc cơ bản của tiếp cận hệ thống
• 1.6. Tính hệ thống của chương trình Sinh học THPT
• 1.7. Vai trò tiếp cận hệ thống trong dạy học chương I “chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 1.8. Cơ sở thực tiễn
• 1.8.1. Thực trạng nhận thức lí luận và vận dụng lý thuyết hệ tiếp cận hệ thống của giáo viên trong dạy Sinh học nói chung và dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Sinh học 11 – THPT nói riêng
• 1.8.2. Thực trạng chất lượng học sinh học của học sinh ở trường THPT hiện nay
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG TIẾP CẬN HỆ THỐNG TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG”, SINH HỌC 11 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Đặc điểm nội dung chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 2.2. Nguyên tắc, quy trình tiếp cận hệ thống để dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 2.3. Nguyên tắc xây dựng quy trình dạy học theo tiếp cận hệ thống
• 2.4. Quy trình vận dụng tiếp cận hệ thống để dạy học chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 2.5. Một số giáo án xây dựng dựa trên tiếp cận hệ thống để dạy học các bài chương I “Chuyển hóa vật chất và năng lượng”, Sinh học 11 – THPT
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.1.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng và phạm vi địa bàn thực nghiệm
• 3.3. Kế hoạch thực nghiệm
• 3.4. Nội dung tổ chức thực nghiệm
• 3.4.1. Trao đổi với giáo viên dạy thực nghiệm
• 3.4.2. Tiến hành thực nghiệm
• 3.4.3. Nội dung thực nghiệm
• 3.5. Kết quả thực nghiệm
• 3.5.1. Kết quả phân tích định lượng các bài kiểm tra
• 3.5.2. Kết quả phân tích định tính các bài kiểm tra
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Tiếp Cận Hệ Thống Trong Dạy Học Sinh Học 11

Tiếp cận hệ thống là một phương pháp dạy học hiện đại, giúp học sinh hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa các khái niệm trong sinh học. Đặc biệt, trong chương I "Chuyển hóa vật chất và năng lượng", việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Phương pháp này khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

1.1. Khái Niệm Về Tiếp Cận Hệ Thống Trong Dạy Học

Tiếp cận hệ thống trong dạy học là phương pháp tổ chức kiến thức theo cách mà học sinh có thể nhìn thấy mối liên hệ giữa các phần khác nhau của chương trình học. Điều này giúp học sinh không chỉ học thuộc lòng mà còn hiểu sâu về các khái niệm.

1.2. Lợi Ích Của Việc Áp Dụng Tiếp Cận Hệ Thống

Việc áp dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học giúp học sinh phát triển tư duy tổng hợp, khả năng phân tích và giải quyết vấn đề. Học sinh sẽ có cơ hội để kết nối kiến thức lý thuyết với thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

II. Thách Thức Trong Việc Vận Dụng Tiếp Cận Hệ Thống

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học cũng gặp phải một số thách thức. Giáo viên cần có kiến thức vững vàng về phương pháp này và khả năng tổ chức lớp học sao cho hiệu quả. Ngoài ra, học sinh cũng cần được trang bị kỹ năng tự học và tư duy phản biện để có thể tiếp cận kiến thức một cách chủ động.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Đào Tạo Giáo Viên

Giáo viên cần được đào tạo bài bản về phương pháp tiếp cận hệ thống để có thể áp dụng hiệu quả trong giảng dạy. Việc thiếu hụt kiến thức và kỹ năng có thể dẫn đến việc áp dụng không thành công.

2.2. Sự Thụ Động Của Học Sinh

Nhiều học sinh vẫn giữ thói quen học thuộc lòng và thiếu sự chủ động trong việc tìm hiểu kiến thức. Điều này gây khó khăn cho giáo viên trong việc áp dụng phương pháp dạy học mới.

III. Phương Pháp Vận Dụng Tiếp Cận Hệ Thống Trong Dạy Học

Để vận dụng hiệu quả tiếp cận hệ thống trong dạy học chương I "Chuyển hóa vật chất và năng lượng", giáo viên cần xây dựng kế hoạch bài học rõ ràng, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. Việc sử dụng mô hình, hình ảnh và các công cụ hỗ trợ sẽ giúp học sinh dễ dàng hình dung và hiểu rõ hơn về các khái niệm.

3.1. Xây Dựng Kế Hoạch Bài Học Theo Tiếp Cận Hệ Thống

Kế hoạch bài học cần được thiết kế sao cho mỗi phần kiến thức đều có sự liên kết chặt chẽ với nhau. Giáo viên nên sử dụng các phương pháp dạy học tích cực để khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập.

3.2. Sử Dụng Mô Hình Và Hình Ảnh Trong Dạy Học

Mô hình và hình ảnh là công cụ hữu ích giúp học sinh hình dung rõ hơn về các quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng. Việc sử dụng các công cụ này sẽ làm cho bài học trở nên sinh động và dễ hiểu hơn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Tiếp Cận Hệ Thống Trong Dạy Học

Việc áp dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống cần thiết. Các nghiên cứu cho thấy rằng học sinh có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn tốt hơn khi được học theo phương pháp này.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Dạy Học

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh học theo phương pháp tiếp cận hệ thống có kết quả học tập cao hơn so với các phương pháp truyền thống. Điều này chứng tỏ rằng phương pháp này có thể nâng cao chất lượng giáo dục.

4.2. Ví Dụ Thực Tế Về Ứng Dụng Tiếp Cận Hệ Thống

Nhiều trường học đã áp dụng thành công phương pháp tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học, từ đó tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả cho học sinh.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Tiếp Cận Hệ Thống Trong Dạy Học

Tiếp cận hệ thống sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học trong tương lai. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp nâng cao chất lượng giáo dục mà còn tạo ra những thế hệ học sinh có khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

5.1. Triển Vọng Phát Triển Phương Pháp Dạy Học

Trong tương lai, việc phát triển và hoàn thiện phương pháp tiếp cận hệ thống sẽ giúp giáo viên có thêm nhiều công cụ để nâng cao chất lượng dạy học.

5.2. Tác Động Đến Chất Lượng Giáo Dục

Việc áp dụng tiếp cận hệ thống sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, giúp học sinh phát triển toàn diện cả về kiến thức lẫn kỹ năng sống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng dạy học môn Sinh học bậc trung học phổ thông cho thấy học sinh còn gặp nhiều khó khăn trong việc tổng hợp kiến thức mang tính quy luật. Khảo sát thực tế ban đầu ghi nhận có tới 47,19% học sinh đạt điểm dưới trung bình khi làm bài kiểm tra về chuyển hóa vật chất và năng lượng, trong đó 0,00% học sinh đạt mức điểm giỏi. Vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ phương pháp giảng dạy truyền thống mang tính phân mảnh, tách biệt cơ học giữa thực vật gồm 14 bài và động vật gồm 7 bài, khiến người học tiếp thu thụ động và ghi nhớ máy móc.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là nghiên cứu cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng và vận dụng tiếp cận hệ thống để cấu trúc hóa nội dung Chương I Sinh học 11, từ đó thiết kế quy trình dạy học 5 bước giúp học sinh nắm vững các dấu hiệu bản chất của thế giới sống ở cấp độ cơ thể. Nghiên cứu được triển khai tại trường Trung học phổ thông Nguyễn Trãi, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội trong giai đoạn từ năm học 2013 - 2014 đối với khảo sát thực trạng và học kỳ I năm học 2014 - 2015 đối với thực nghiệm sư phạm.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc nâng cao năng lực tư duy khái quát, phân tích và so sánh cho học sinh, đồng thời thiết lập công cụ sư phạm trực quan cho giáo viên. Kết quả áp dụng phương pháp mới giúp cải thiện tỷ lệ học sinh đạt yêu cầu từ mức 66,00% lên trên 85,00%, đồng thời cung cấp hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy cho 100% giáo viên tham gia thực nghiệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết chung về hệ thống do nhà sinh vật học Ludwig von Bertalanffy khởi xướng năm 1956, kết hợp với các bước phát triển của Lý thuyết Nhiễu loạn vào đầu những năm 1970 nhằm nhận diện thế giới khách quan như một chỉnh thể đa chiều. Bên cạnh đó, đề tài quán triệt quan điểm của lý thuyết nhận thức duy vật biện chứng, xem nhận thức là quá trình vận động từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và trở về thực tiễn. Nghiên cứu cũng tích hợp mô hình dạy học tích cực lấy người học làm trung tâm, tạo sự cộng hưởng giữa chu trình học 3 giai đoạn của học sinh gồm tự nghiên cứu, tự thể hiện, tự kiểm tra điều chỉnh và chu trình dạy 3 giai đoạn của giáo viên gồm hướng dẫn, tổ chức, cố vấn.

Các khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt gồm:

• Khái niệm Hệ thống: Tập hợp các phần tử cấu trúc có mối quan hệ tương tác hữu cơ tạo nên một chỉnh thể trọn vẹn.
• Tiếp cận hệ thống: Phương pháp luận xem xét đối tượng trong sự vận động toàn vẹn, tập trung vào mối quan hệ giữa các bộ phận và quy luật vận động nội tại.
• Tính trồi: Thuộc tính chất lượng mới xuất hiện từ sự tương tác toàn vẹn của hệ thống mà từng bộ phận riêng lẻ không thể có.
• Cấu trúc và chức năng: Mối liên hệ biện chứng giữa cấu tạo hình thái và hoạt động sinh lý của các cơ quan trong cơ thể sống.
• Tổ chức sống cấp độ cơ thể: Hệ thống mở có khả năng tự điều chỉnh, thực hiện trọn vẹn 4 giai đoạn chuyển hóa gồm thu nhận, vận chuyển, biến đổi và bài xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ 21 giáo viên bộ môn Sinh học và 80 học sinh với 320 bài kiểm tra đánh giá tại trường Trung học phổ thông Nguyễn Trãi. Mẫu nghiên cứu được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện kết hợp phân tầng tương đương, chia thành nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng có sự đồng đều về năng lực học tập đầu vào.

Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp giữa phân tích định tính qua phiếu phỏng vấn sâu và phân tích định lượng bằng thống kê toán học trên phần mềm Microsoft Excel. Các chỉ số được xử lý bao gồm điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn và giá trị kiểm định xác suất. Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, đo lường chính xác mức độ tiến bộ của học sinh và kiểm chứng độ tin cậy của giả thuyết khoa học. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được thực hiện từ tháng 12 năm 2013 với đợt khảo sát thực trạng, hoàn thiện thiết kế bài giảng trong năm 2014 và tiến hành thực nghiệm sư phạm trong học kỳ I năm học 2014 - 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng nhận thức của 21 giáo viên cho thấy có đến 76,19% giáo viên hiểu đơn giản tiếp cận hệ thống chỉ là việc sắp xếp kiến thức theo phân phối chương trình, chỉ có 9,52% giáo viên hiểu đúng bản chất là xem xét đối tượng toàn diện dựa trên các mối liên hệ nội tại. Đáng chú ý, 52,38% giáo viên cho rằng việc vận dụng tiếp cận hệ thống là không cần thiết, dẫn đến việc 100% giáo viên chưa từng sử dụng phiếu học tập hay phương tiện trực quan theo hướng tiếp cận hệ thống để định hướng tư duy cho học sinh.

Kết quả đánh giá chất lượng học tập của 80 học sinh qua 4 bài kiểm tra 15 phút phản ánh xu hướng suy giảm rõ rệt về độ lĩnh hội kiến thức. Tỷ lệ bài kiểm tra đạt yêu cầu giảm dần theo thời gian, từ 79,00% ở bài 1 xuống 75,00% ở bài 2, 71,25% ở bài 3 và chỉ còn 66,25% ở bài kiểm tra số 4. Tổng hợp 320 lượt kiểm tra cho thấy tỷ lệ học sinh bị điểm dưới trung bình lên tới 47,19%, tỷ lệ đạt điểm khá chỉ chiếm 14,07% và hoàn toàn không có bài kiểm tra nào đạt điểm giỏi (chiếm 0,00%).

Nghiên cứu đã tái cấu trúc thành công 22 bài học thuộc Chương I Sinh học 11 thành một mô hình thống nhất gồm 4 khâu chuyển hóa: thu nhận, vận chuyển, biến đổi và bài xuất. Kết quả thực nghiệm sư phạm trên 2 lớp học cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có sự vượt trội rõ rệt, điểm trung bình các bài kiểm tra cao hơn lớp đối chứng từ 1,20 đến 1,80 điểm. Tỷ lệ học sinh đạt loại khá và giỏi ở nhóm thực nghiệm đạt trên 55,00%, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt dưới 20,00%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến kết quả yếu kém ở nhóm dạy học truyền thống là do học sinh bị cuốn vào việc ghi nhớ các chi tiết riêng biệt ở thực vật rồi đến động vật mà không nhìn thấy bức tranh tổng thể, rơi vào tình trạng chỉ thấy cây mà không thấy rừng. Khi vận dụng tiếp cận hệ thống, việc sử dụng các bảng so sánh đối chiếu đã kích hoạt năng lực tư duy quy nạp, giúp học sinh nhận thức sâu sắc tính thống nhất về mặt bản chất của các cơ thể sống.

Kết quả này hoàn toàn phù hợp và phát triển sâu hơn các công trình nghiên cứu trước đây về việc ứng dụng lý thuyết hệ thống trong dạy học sinh thái học của Dương Tiến Sỹ năm 1999 và dạy học sinh học cơ thể của Nguyễn Thị Nghĩa năm 2009. Dữ liệu thực nghiệm của đề tài có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ hình cột so sánh phân phối tần số điểm số giữa nhóm thực nghiệm và đối chứng, kết hợp bảng thống kê các giá trị phương sai và kiểm định t-test với mức sai số thống kê nhỏ hơn 0,05, khẳng định phương pháp mới đem lại hiệu quả bền vững và có giá trị ứng dụng thực tiễn cao.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức tập huấn chuyên sâu về lý thuyết và kỹ thuật tiếp cận hệ thống: Động từ hành động là triển khai bồi dưỡng, hướng tới mục tiêu 100% giáo viên Sinh học nắm vững quy trình 5 bước xây dựng bài giảng hệ thống, hoàn thành trong vòng 6 tháng đầu năm học do Sở Giáo dục và Đào tạo cùng tổ bộ môn chủ trì.
2. Chuẩn hóa bộ công cụ dạy học và hệ thống phiếu bài tập tích hợp: Động từ hành động là biên soạn và số hóa toàn bộ 22 phiếu học tập đối chiếu 4 giai đoạn chuyển hóa giữa thực vật và động vật, hoàn thành trong thời gian 3 tháng trước khi bắt đầu năm học mới do nhóm giáo viên cốt cán phối hợp với chuyên gia phương pháp thực hiện.
3. Đổi mới cấu trúc đề kiểm tra và tiêu chí đánh giá năng lực: Động từ hành động là tái cấu trúc ngân hàng câu hỏi, tăng cường 40% các câu hỏi đánh giá khả năng so sánh, tổng hợp và vận dụng quy luật hệ thống, áp dụng định kỳ trong toàn bộ các kỳ kiểm tra năm học do Hội đồng chuyên môn nhà trường chỉ đạo.
4. Xây dựng mô hình học tập hợp tác theo chu trình 3 pha: Động từ hành động là thiết lập câu lạc bộ học tập và các nhóm học tập tích cực, thu hút tối thiểu 80% học sinh khối 11 tham gia thảo luận định kỳ 2 tuần một lần, do Đoàn Thanh niên và giáo viên bộ môn phối hợp điều hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Trung học phổ thông giảng dạy môn Sinh học: Khai thác trọn bộ giáo án thực nghiệm mẫu, các bảng so sánh 4 giai đoạn chuyển hóa và hệ thống câu hỏi định hướng để ứng dụng trực tiếp vào giảng dạy, giúp tiết kiệm 50% thời gian soạn bài và nâng cao tính tương tác trong lớp học.
2. Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng tổ bộ môn Sinh học: Sử dụng quy trình dạy học 5 bước và các tiêu chí đánh giá chuẩn mực làm tài liệu bồi dưỡng sinh hoạt chuyên môn, chuẩn hóa chất lượng giảng dạy cấp cơ sở.
3. Học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Sinh học: Tham khảo khung phương pháp luận nghiên cứu giáo dục, quy trình thực nghiệm sư phạm và kỹ thuật ứng dụng thống kê toán học trong phân tích dữ liệu định lượng phục vụ làm khóa luận, luận văn.
4. Học sinh khối 11 và thí sinh ôn thi học sinh giỏi môn Sinh học: Vận dụng logic so sánh và sơ đồ khái quát hóa kiến thức để nắm chắc bản chất sinh học cơ thể, rèn luyện kỹ năng phân tích tổng hợp giúp nâng mức điểm kiểm tra lên từ 20% đến 30%.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiếp cận hệ thống trong dạy học Chương I Sinh học 11 được hiểu như thế nào?
   Tiếp cận hệ thống là việc nhìn nhận cơ thể thực vật và động vật như những hệ thống sống hoàn chỉnh, cùng thực hiện các chức năng chuyển hóa theo 4 giai đoạn chung. Thay vì học tách biệt 14 bài thực vật rồi đến 7 bài động vật, học sinh được dẫn dắt để so sánh, rút ra quy luật thống nhất về thu nhận, vận chuyển, biến đổi và bài xuất chất sống.

2. Vì sao tỷ lệ giáo viên áp dụng tiếp cận hệ thống trong thực tế lại rất thấp?
   Khảo sát trên 21 giáo viên cho thấy có đến 52,38% giáo viên chưa thấy được tính cấp thiết của phương pháp và 100% chưa sử dụng phiếu học tập định hướng hệ thống. Nguyên nhân chủ yếu do thói quen dạy bám sát từng bài riêng lẻ trong sách giáo khoa và sự thiếu hụt các tài liệu hướng dẫn quy trình sư phạm cụ thể.

3. Quy trình dạy học theo tiếp cận hệ thống gồm những bước cơ bản nào?
   Quy trình gồm 5 bước chặt chẽ: xác định mục tiêu bài học; xác định các khái niệm then chốt; xây dựng câu hỏi định hướng và bảng so sánh; tổ chức cho học sinh tự nghiên cứu tài liệu sách giáo khoa; tổ chức thảo luận nhóm và giáo viên chuẩn hóa kiến thức, giúp 100% học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức.

4. Phương pháp tiếp cận hệ thống mang lại hiệu quả định lượng như thế nào đối với học sinh?
   Thực nghiệm sư phạm chứng minh điểm trung bình của nhóm thực nghiệm cao hơn nhóm đối chứng từ 1,20 đến 1,80 điểm. Phương pháp này giúp khắc phục hoàn toàn tỷ lệ 47,19% điểm dưới trung bình ở cách dạy truyền thống và nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên mức trên 55,00%.

5. Bốn giai đoạn chuyển hóa chung ở thực vật và động vật được khái quát ra sao?
   Bốn giai đoạn gồm: thu nhận vật chất từ môi trường qua rễ, lá hoặc hệ tiêu hóa, hô hấp; vận chuyển các chất qua mạch gỗ, mạch rây hoặc hệ tuần hoàn; biến đổi vật chất và năng lượng diễn ra tại tế bào; và bài xuất các chất cặn bã qua khí khổng, tuyến tiết hoặc hệ bài tiết chuyên trách.

Kết luận

• Luận văn làm sáng tỏ nền tảng lý luận về tiếp cận hệ thống và khẳng định tính tất yếu của việc đổi mới phương pháp dạy học Sinh học cấp cơ thể.
• Khảo sát chỉ ra 47,19% học sinh đạt điểm dưới trung bình và 100% giáo viên chưa vận dụng các công cụ định hướng tiếp cận hệ thống.
• Nghiên cứu đã cấu trúc hóa thành công 22 bài học Chương I Sinh học 11 theo mô hình 4 giai đoạn sinh học thống nhất.
• Đề tài xây dựng hoàn chỉnh quy trình dạy học 5 bước cùng hệ thống giáo án thực nghiệm và phiếu học tập so sánh trực quan.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 55,00%, chứng minh tính đúng đắn của giả thuyết khoa học.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp một giải pháp sư phạm chuẩn mực, giúp giáo viên tháo gỡ điểm nghẽn phân mảnh kiến thức trong sách giáo khoa và rèn luyện tư duy khoa học cho học sinh. Kế hoạch tiếp theo đề xuất mở rộng triển khai mô hình tại 10 trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố trong vòng 12 tháng tới. Các thầy cô giáo và nhà trường hãy nhanh chóng áp dụng khung bài giảng tiếp cận hệ thống này để tạo ra bước đột phá toàn diện trong chất lượng dạy và học môn Sinh học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của vòng khâu khác làm cho nhận thức của con người phát triển không ngừng, ngày càng phản ánh sâu sắc bản chất, quy luật của thế giới khách quan. Mối quan hệ giữa quá trình học tập và quá trình nhận thức Về bản chất, sự học là một quá trình nhận thức. Học tập là một hoạt động nhận thức đặc biệt của con người. Sự học cũng diễn ra các quá trình: Cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng và trí nhớ.

Quá trình học tập làm cho nhận thức của con người ngày càng trở nên sâu sắc, không chỉ phát hiện ra các thuộc tính bên ngoài, mà cả những thuộc tính bên trong, bản chất của các sự vật, hiện tượng, làm cho nội dung nhận thức phong phú, đa dạng và tăng hiệu quả chất lượng nhận thức, làm cơ sở vững chắc cho việc định hướng, chỉ đạo hành động của con người. Quá trình dạy học Dạy học là tổ chức quá trình nhận thức. Quá trình dạy học gồm hai mặt có quan hệ hữu cơ với nhau: Hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh. Hoạt động học Học là thu nhận kiến thức, luyện tập kỹ năng do người khác truyền lại [7].

Học là quá trình phát triển nội tại, trong đó chủ thể tự thể hiện mình, tự làm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phong phú giá trị của mình bằng cách thu nhận, xử lí và biến đổi thông tin bên ngoài thành tri thức bên trong con người của mình [7]. Theo tâm lý học, hoạt động học là hoạt động nhận thức được điều khiển một cách có ý thức nhằm tiếp thu tri thức, kỹ năng, kỹ xảo hướng tới làm thay đổi chính bản thân người học, nội dung tri thức thường không mới với nhân loại, nhưng khi chủ thể hoạt động chiếm lĩnh được thì nhờ sự chiếm lĩnh này tâm lý của chủ thể đã có sự thay đổi và phát triển. Sự tiếp thu này có tính tự giác cao sẽ hình thành phương pháp tự học cho người học, nó có vai trò quan trọng giúp người học biết tự học suốt đời. Như vậy, học là quá trình thu nhận thông tin, xử lý thông tin đã thu nhận, tích hợp thông tin đó vào vốn tri thức tích luỹ của cá nhân và vận dụng thông tin vào tình huống mới của thực tiễn học tập và cuộc sống, từ đó điều chỉnh để có cách học cho phù hợp.

Hoạt động dạy Dạy là hoạt động truyền lại kiến thức hoặc kỹ năng một cách ít nhiều có hệ thống, có phương pháp [7]. Dạy là toàn bộ hoạt động của giáo viên nhằm làm cho học sinh nắm vững kiến thức, kỹ năng trên cơ sở đó phát triển ở họ năng lực nhận thức và hình thành thế giới quan duy vật biện chứng. Hay nói cách khác, dạy là sự điều khiển tối ưu hoá quá trình học sinh chiếm lĩnh tri thức, phát triển năng lực nhận thức và hình thành nhân cách. Như vậy, dạy không đơn thuần là truyền thụ tri thức mà dạy cách học, dạy cách thu nhận thông tin, xử íí thông tin, lưu trữ thông tin và vận dụng thông tin vào tình huống mới của thực tiễn học tập và cuộc sống.

Phương pháp dạy học tích cực và quá trình dạy học tích cực * Phương pháp dạy học tích cực là thuật ngữ dùng để chỉ những PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học. PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hoá, tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học. Những dấu hiệu đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của HS, giúp HS tự khám phá kiến thức. Nhờ vậy, HS không chỉ lĩnh hội được kiến thức, kĩ năng mới, mà còn nắm được phương pháp tìm ra kiến thức, kĩ năng đó.

- Dạy học chú trọng đến rèn luyện phương pháp tự học của HS. Việc dạy học không chỉ chú trọng đến kiến thức mà còn chú trọng đến cách học kiến thức đó; giúp HS không chỉ tự học có hướng dẫn của GV mà tự học ngay cả khi không có sự hướng dẫn của GV, chuẩn bị cho HS năng lực tự học suốt đời. - Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác giúp HS rèn luyện kĩ năng hoạt động nhóm, kĩ năng hoạt động tập thể. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến của mỗi cá nhân được điều chỉnh, qua đó HS năng mình lên một trình độ mới.

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò để HS tự điều chỉnh cách học, rèn luyện năng lực tự học. * Quá trình dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm thực chất là tổ chức quá trình dạy học thành một hệ thống tác động cộng hưởng giữa chu trình học của trò và chu trình dạy của thầy. Chu trình học: thực chất là con đường nghiên cứu khoa học, con đường xoắn ốc ơristic “kiểu học trò” dẫn dắt HS đến tri thức khoa học, đến chân lí và chỉ có thể diễn ra dưới tác động hợp lí của chu trình dạy của thầy. Chu trình học gồm 3 thời kì tuần tự như sau: - Tự nghiên cứu: Người học tự thu thập và xử lí thông tin qua quan sát, tra cứu, sưu tầm từ các nguồn tài liệu…phát hiện được vấn đề mới với bản thân.

Kiến thức thu được ở thời kì này mang tính cá nhân, chủ quan, có thể hoàn toàn chưa đúng. - Tự thể hiện: Người học tự trình bày, bảo vệ kiến thức hay sản phẩm cá nhân của mình, tự thể hiện qua hợp tác, giao tiếp, trao đổi với các bạn và thầy, tạo ra sản phẩm có tính chất xã hội (lớp học). 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Tự kiểm tra, điều chỉnh: Sau khi tự thể hiện mình, qua hợp tác với bạn với thầy, người học tự thấy được những thiếu sót trong sản phẩm của mình; từ đó tự điều chỉnh thành sản phẩm khoa học. Chu kỳ dạy của giáo viên tác động hợp lý và phù hợp, cộng hưởng với chu kỳ học của học sinh.

Chu kỳ đó gồm ba thời kỳ: - Hướng dẫn: Thầy hướng dẫn cho từng học sinh về các nhiệm vụ học tập, về các nhiệm vụ phải thực hiện trong tập thể HS; để học sinh nhận ra được rồi tự nghiên cứu, tự tìm tòi và kiến thức đó là sản phẩm mang tính cá nhân. - Tổ chức: Thầy nêu ra cách tổ chức hoạt động để mỗi học sinh được trao đổi, tranh luận, cùng hoạt động như làm việc theo nhóm học sinh, hoạt động tập thể ngoài giờ học. Như vậy, nhờ tổ chức của thầy mà học sinh được tự thể hiện mình qua việc hợp tác trò với trò hoặc trò với thầy. Thầy luôn là người đạo diễn, người dẫn chương trình làm việc.

Kết quả là kiến thức được bổ sung, hoàn chỉnh hơn và mang tính chất xã hội của cộng đồng lớp học. - Trọng tài, cố vấn: Thầy gợi ý về cách tự kiểm tra, tự đánh giá, thầy là người kết luận về vấn đề còn tranh cãi giữa trò với trò. Thầy khẳng định về mặt khoa học của kiến thức do người học tự tìm ra. Qua khẳng định của thầy, người học điều chỉnh lại cách hiểu và cách học của mình.

Khái niệm hệ thống Ở thế kỷ XIX, Hegel đã giải thích một cách biện chứng lịch sử phát triển của sự vật và hiện tượng như là một quá trình năng động. Khái niệm “hệ thống” là khái niệm cơ bản nhất của lý thuyết hệ thống. Hiện nay có nhiều cách định nghĩa khác nhau về khái niệm hệ thống. Theo quan điểm triết học: Hệ thống là một tổ hợp các yếu tố cấu trúc liên quan chặt chẽ với nhau trong một chỉnh thể, trong đó mối quan hệ qua lại giữa các yếu tố cấu trúc đã làm cho đối tượng trở thành một chỉnh thể trọn vẹn [9].

Quan điểm lý thuyết này đã được L.V Bertalanffy - nhà sinh vật học sử dụng cho các lĩnh vực nghiên cứu được gọi là "Lý thuyết chung về hệ thống" như một lĩnh vực đa ngành. Bertalanffy: Hệ thống là một tổng thể các 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phần tử có quan hệ, có tương tác với nhau. Còn theo Miller: Hệ thống là tập hợp các yếu tố cùng với những mối quan hệ tương tác giữa chúng với nhau. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Hệ thống là một tập hợp những yếu tố, những bộ phận có mối quan hệ qua lại với nhau, tác động lẫn nhau và tạo thành một chỉnh thể nhất định [20].

Theo Hoàng Tụy: Hệ thống là một tổng thể gồm nhiều yếu tố (bộ phận) quan hệ và tương tác với nhau và với môi trường xung quanh một cách phức tạp [15]. Theo Đào Thế Tuấn: Hệ thống là các tập hợp có trật tự bên trong (hay bên ngoài) của các yếu tố có liên hệ với nhau (hay tác động lẫn nhau) [16]. Tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau về “hệ thống”, nhưng những định nghĩa đó đều có những điểm chung đó là tập hợp những yếu tố liên hệ với nhau, tạo nên tính thống nhất ổn định và tính chỉnh thể. Điều cơ bản nhất của hệ thống là mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại trong những hệ thống nhất định và mang tính khách quan.

Nhưng định nghĩa khái niệm hệ thống lại mang tính chủ quan, tương đối tuỳ theo cách tiếp cận. Điều đó giải thích tại sao có nhiều cách định nghĩa khác nhau về hệ thống. Như vậy, có thể hiểu một cách khái quát: Hệ thống là tổ hợp các yếu tố cấu trúc có mối quan hệ, tác động tương hỗ lẫn nhau theo những quy luật nhất định như một chỉnh thể, trong đó mối quan hệ qua lại giữa các yếu tố cấu trúc đã làm cho đối tượng trở thành một chỉnh thể trọn vẹn; nhưng khi hệ thống này nằm trong mối quan hệ qua lại ở hệ thống lớn hơn, chúng sẽ tạo nên những thuộc tính mới. Các thuộc tính mới này không có khi chúng đứng riêng lẻ.

Chính những mối tác động qua lại biện chứng giữa các yếu tố cấu trúc đã sản sinh ra động lực tự thân vận động và phát triển của hệ thống, từ đó làm xuất hiện những tính chất khác nhau của các hệ thống [12]. Khái niệm tiếp cận hệ thống Lý thuyết hệ thống ra đời và nhanh chóng trở thành một công cụ nghiên cứu của các nhà khoa học và nó đã được áp dụng một cách có hiệu quả trong rất 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống, trong đó có lĩnh vực nghiên cứu Sinh học và dạy học Sinh học ở trường phổ thông.