Luận Án Tiến Sĩ: Vận Dụng Hướng Dẫn OECD Trong Quản Trị Công Ty Tại Doanh Nghiệp Nhà Nước Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích vận dụng bộ hướng dẫn của tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế oecd vào quản trị công ty trong các, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Nguyễn Mạnh Hùng
• Người hướng dẫn: PGS, TS Ngô Quốc Chiến
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Vận Dụng Hướng Dẫn OECD Vào Quản Trị Công Ty Trong Doanh Nghiệp Nhà Nước Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Luận giải về việc lựa chọn tên đề tài
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• Những đóng góp mới của Luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Nhóm công trình nghiên cứu QTCT (corporate governance)
• 1.1.2. Nhóm công trình nghiên cứu về QTCT tại DNNN
• 1.1.3. Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến quản lý vốn và cổ phần hóa DNNN
• 1.1.4. Nhóm công trình liên quan đến QTCT trong các DNNN ở Việt Nam
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 1.2.1. Những vấn đề đã được làm rõ
• 1.2.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.2.3. Những vấn đề Luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC, QUẢN TRỊ CÔNG TY TRONG DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC VÀ BỘ HƯỚNG DẪN CỦA OECD VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY TRONG DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 2.1. Khái quát về doanh nghiệp và DNNN
• 2.1.1. Khái niệm doanh nghiệp
• 2.1.2. Khái quát về DNNN
• 2.1.3. Vai trò của DNNN
• 2.1.4. DNNN và xu hướng cổ phần hóa
• 2.2. Quản trị công ty trong DNNN
• 2.2.1. Khái quát về QTCT
• 2.2.2. Vai trò của QTCT
• 2.2.3. Nội dung của QTCT
• 2.2.4. Các mô hình QTCT
• 2.3. Những đặc thù và vấn đề đặt ra đối với QTCT trong DNNN
• 2.3.1. Khái niệm về QTCT trong DNNN
• 2.3.2. Những đặc thù của QTCT trong DNNN
• 2.4. Hướng dẫn về QTCT trong DNNN của OECD
• 2.4.1. Giới thiệu Tổ chức Hợp tác kinh tế và phát triển (OECD)
• 2.4.1.1. Cơ cấu tổ chức
• 2.4.1.2. Chức năng, nhiệm vụ của OECD
• 2.4.1.3. Một số thành tựu cơ bản
• 2.4.2. Nội dung và các nguyên tắc của Bộ Hướng dẫn về QTCT trong DNNN của OECD
• 2.4.2.1. Đảm bảo khuôn khổ pháp lý & hiệu quả quản lý cho DNNN
• 2.4.2.2. Nhà nước đóng vai trò chủ sở hữu
• 2.4.2.3. Đối xử bình đẳng với cổ đông
• 2.4.2.4. Quan hệ với các bên có quyền lợi liên quan
• 2.4.2.5. Về minh bạch hóa và công bố thông tin
• 2.4.2.6. Trách nhiệm của HĐQT
• 2.5. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN TRỊ CÔNG TY TẠI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC VÀ MỘT SỐ THỰC TIỄN VẬN DỤNG BỘ HƯỚNG DẪN CỦA OECD TRONG DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM THỜI GIAN QUA
• 3.1. Thực trạng QTCT trong DNNN
• 3.1.1. Đối với mô hình QTCT
• 3.1.2. Hoạt động của HĐQT và BKS
• 3.1.3. Ban Kiểm soát
• 3.1.4. Về lương thưởng và đãi ngộ đối với HĐQT và BKS
• 3.1.4.1. Cơ chế lương thưởng
• 3.1.4.2. Một số cơ chế đãi ngộ khác
• 3.1.5. Hoạt động quan hệ cổ đông và công bố thông tin
• 3.1.5.1. Quyền của cổ đông được đáp ứng đầy đủ
• 3.1.5.2. Đảm bảo chi trả cổ tức
• 3.1.5.3. Đảm bảo việc đối xử bình đẳng với cổ đông
• 3.1.5.4. Tăng cường minh bạch thông tin
• 3.2. Nhận xét thực trạng QTCT tại DNNN Việt Nam
• 3.2.1. Về nhận thức về QTCT
• 3.2.2. Về các nội dung QTCT tại DNNN
• 3.2.3. Về hiệu quả và các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả QTCT
• 3.2.4. Đánh giá chung
• 3.3. Một số thực tiễn vận dụng Bộ hướng dẫn của OECD vào QTCT trong DNNN tại Việt Nam
• 3.3.1. Tại Tập đoàn Bảo Việt
• 3.3.1.1. Giới thiệu chung
• 3.3.1.2. Thực trạng QTCT tại Tập đoàn Bảo Việt
• 3.3.1.3. Đánh giá QTCT tại Tập đoàn Bảo Việt
• 3.3.2. Tại Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV)
• 3.3.2.1. Giới thiệu chung về ACV
• 3.3.2.2. Thực trạng QTCT tại ACV
• 3.3.2.3. Nhận xét về sự phối hợp trong công tác giữa BKS và HĐQT, Ban TGĐ
• 3.3.2.4. Chế độ thù lao của HĐQT, Ban kiểm soát, Ban TGĐ và các nhân sự quản lý
• 3.3.2.5. Việc thực hiện các quy định về QTCT
• 3.3.3. Một số nhận xét
• 3.3.3.1. Đối với nguyên tắc “Đảm bảo khuôn khổ pháp lý & quản lý hiệu quả cho DNNN”
• 3.3.3.2. Đối với nguyên tắc “Nhà nước đóng vai trò chủ sở hữu”
• 3.3.3.3. Đối với nguyên tắc “Đối xử bình đẳng với cổ đông”
• 3.3.3.4. Đối với nguyên tắc “Quan hệ với Bên có quyền lợi liên quan”
• 3.3.3.5. Đối với nguyên tắc “Minh bạch và công bố thông tin”
• 3.3.3.6. Đối với nguyên tắc “Trách nhiệm của HĐQT trong DNNN”
• 3.4. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP VẬN DỤNG BỘ HƯỚNG DẪN CỦA OECD VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY TRONG DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Một số kinh nghiệm quốc tế trong việc vận dụng Bộ Hướng dẫn về QTCT trong các DNNN của OECD
• 4.1.1. Đối với việc đảm bảo một khuôn khổ pháp lý & quản lý đối với sở hữu nhà nước tại DNNN
• 4.1.2. Đối với việc cạnh tranh bình đẳng của các DNNN trên thị trường
• 4.1.3. Đối với việc đối xử công bằng giữa các cổ đông và các nhà đầu tư khác
• 4.1.4. Đối với việc quan hệ giữa các bên có quyền lợi liên quan và kinh doanh có trách nhiệm
• 4.1.5. Đối với việc công bố và minh bạch thông tin
• 4.1.6. Đối với trách nhiệm của HĐQT trong các DNNN
• 4.2. Nhận thức về vận dụng Bộ Hướng dẫn của OECD về QTCT tại DNNN ở Việt Nam
• 4.3. Các giải pháp cụ thể
• 4.3.1. Đối với nguyên tắc “Đảm bảo một khuôn khổ pháp lý & quản lý hiệu quả cho DNNN”
• 4.3.2. Đối với nguyên tắc “Nhà nước đóng vai trò chủ sở hữu”
• 4.3.3. Đối với nguyên tắc “Đối xử bình đẳng với cổ đông”
• 4.3.4. Đối với nguyên tắc “Công bố và minh bạch thông tin”
• 4.3.5. Đối với nguyên tắc “Trách nhiệm của HĐQT trong DNNN”
• 4.3.6. Đối với khung pháp lý về QTCT
• 4.3.7. Nâng cao nhận thức về QTCT tại DNNN theo hướng dẫn của OECD
• 4.4. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU ĐIỀU TRA DOANH NGHIỆP VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY
• PHỤ LỤC 2: CÂU HỎI THEO THẺ ĐIỂM QUẢN TRỊ CÔNG TY
• PHỤ LỤC 3: CÁC DNNN THAM GIA KHẢO SÁT

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Doanh Nghiệp Nhà Nước và Quản Trị Công Ty

Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, chiếm tỷ lệ lớn trong các lĩnh vực như năng lượng, viễn thông và ngân hàng. Quản trị công ty trong DNNN không chỉ là vấn đề nội bộ mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế vĩ mô. Theo OECD, quản lý doanh nghiệp hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững. Việc áp dụng các nguyên tắc quản trị hiện đại từ OECD có thể giúp DNNN cải thiện hiệu quả hoạt động và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đặc biệt, các nguyên tắc này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo khuôn khổ pháp lý và quản lý hiệu quả cho DNNN, từ đó tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng.

1.1. Khái niệm và Vai trò của Doanh Nghiệp Nhà Nước

DNNN được định nghĩa là những doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ. Vai trò của DNNN không chỉ dừng lại ở việc tạo ra lợi nhuận mà còn bao gồm việc đảm bảo an sinh xã hội và ổn định kinh tế. Theo báo cáo của Bộ KH&ĐT, DNNN đóng góp khoảng 28% tổng thu ngân sách nhà nước, mặc dù chỉ chiếm 0,08% tổng số doanh nghiệp. Điều này cho thấy sự quan trọng của DNNN trong việc duy trì các cân đối lớn của nền kinh tế.

1.2. Các Vấn Đề Đặt Ra Trong Quản Trị Công Ty

Quản trị công ty trong DNNN gặp nhiều thách thức như cơ chế xin cho, thiếu minh bạch và hiệu quả thấp. Các vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động của DNNN mà còn tác động đến sự phát triển chung của nền kinh tế. Việc áp dụng các nguyên tắc từ Bộ Hướng dẫn của OECD có thể giúp cải thiện tình hình này, từ đó nâng cao hiệu quả quản trị và khả năng cạnh tranh của DNNN.

II. Hướng Dẫn của OECD về Quản Trị Công Ty

Bộ Hướng dẫn của OECD về quản trị công ty trong DNNN cung cấp một khung pháp lý rõ ràng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý. Các nguyên tắc chính bao gồm đảm bảo khuôn khổ pháp lý, vai trò của Nhà nước như một cổ đông, và việc đối xử bình đẳng với tất cả cổ đông. Những nguyên tắc này không chỉ giúp cải thiện sự minh bạch mà còn tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng cho các DNNN. Việc áp dụng các nguyên tắc này có thể giúp DNNN nâng cao hiệu quả hoạt động và giảm thiểu rủi ro trong quản lý.

2.1. Nguyên Tắc Đảm Bảo Khuôn Khổ Pháp Lý

Nguyên tắc này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng một khuôn khổ pháp lý vững chắc cho DNNN. Điều này bao gồm việc thiết lập các quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, từ đó tạo ra một môi trường kinh doanh ổn định và minh bạch. Việc thực hiện nguyên tắc này sẽ giúp DNNN hoạt động hiệu quả hơn và giảm thiểu các rủi ro pháp lý.

2.2. Vai Trò của Nhà Nước Là Cổ Đông

Nhà nước không chỉ là một cổ đông mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và giám sát hoạt động của DNNN. Việc đảm bảo rằng Nhà nước thực hiện quyền lợi của mình một cách công bằng và minh bạch sẽ giúp tăng cường niềm tin của các cổ đông và bên liên quan khác. Điều này cũng góp phần nâng cao hiệu quả quản trị và khả năng cạnh tranh của DNNN.

III. Thực Trạng và Đánh Giá Quản Trị Công Ty Tại DNNN

Thực trạng quản trị công ty tại DNNN hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc áp dụng các nguyên tắc quản trị hiện đại, nhưng hiệu quả hoạt động của DNNN vẫn chưa tương xứng với nguồn lực được giao. Việc đánh giá hiệu quả quản trị thông qua các chỉ số như chỉ số hiệu suất và đánh giá hiệu quả là cần thiết để xác định các vấn đề còn tồn tại và tìm ra giải pháp khắc phục. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng Bộ Hướng dẫn của OECD có thể giúp cải thiện tình hình này.

3.1. Đánh Giá Hiệu Quả Quản Trị

Đánh giá hiệu quả quản trị là một phần quan trọng trong việc cải thiện hoạt động của DNNN. Các chỉ số như lợi nhuận, tỷ lệ hoàn vốn và mức độ hài lòng của cổ đông cần được xem xét để có cái nhìn tổng quan về hiệu quả quản trị. Việc áp dụng các tiêu chí đánh giá từ OECD có thể giúp DNNN xác định được các điểm mạnh và điểm yếu trong quản trị của mình.

3.2. Những Thách Thức Trong Quản Trị Công Ty

DNNN hiện đang đối mặt với nhiều thách thức trong quản trị công ty, bao gồm sự thiếu minh bạch, cơ chế quản lý lạc hậu và sự chậm trễ trong việc đổi mới. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động mà còn tác động đến sự phát triển bền vững của DNNN. Việc áp dụng các nguyên tắc từ Bộ Hướng dẫn của OECD có thể giúp DNNN vượt qua những thách thức này và nâng cao hiệu quả quản trị.

IV. Giải Pháp Vận Dụng Bộ Hướng Dẫn của OECD

Để nâng cao hiệu quả quản trị công ty trong DNNN, việc vận dụng Bộ Hướng dẫn của OECD là rất cần thiết. Các giải pháp cụ thể bao gồm việc cải thiện khuôn khổ pháp lý, tăng cường vai trò của Nhà nước trong quản lý, và đảm bảo sự minh bạch trong hoạt động của DNNN. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả hoạt động mà còn tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng và bền vững.

4.1. Cải Thiện Khuôn Khổ Pháp Lý

Cải thiện khuôn khổ pháp lý là một trong những giải pháp quan trọng nhất để nâng cao hiệu quả quản trị trong DNNN. Việc xây dựng các quy định rõ ràng và minh bạch sẽ giúp DNNN hoạt động hiệu quả hơn và giảm thiểu các rủi ro pháp lý. Điều này cũng sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh ổn định và hấp dẫn cho các nhà đầu tư.

4.2. Tăng Cường Minh Bạch và Trách Nhiệm

Tăng cường minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động của DNNN là rất quan trọng. Việc công bố thông tin đầy đủ và kịp thời sẽ giúp tăng cường niềm tin của cổ đông và bên liên quan. Đồng thời, việc xác định rõ trách nhiệm của các bên liên quan sẽ giúp cải thiện hiệu quả quản trị và khả năng cạnh tranh của DNNN.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Vận dụng Bộ Hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác kinh tế và phát triển (OECD) vào quản trị công ty trong các doanh nghiệp có nguồn vốn nhà nước chi phối tại Việt Nam" được nghiên cứu sinh Nguyễn Mạnh Hùng thực hiện tại Trường Đại học Ngoại thương (Hà Nội, năm 2023), thuộc ngành Quản trị kinh doanh (mã số 934.01), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Quốc Chiến và PGS.TS Tăng Văn Nghĩa.

Về bối cảnh và tính cấp thiết, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) giữ vai trò lực lượng sản xuất quan trọng trong việc ổn định kinh tế vĩ mô và hỗ trợ an sinh xã hội tại Việt Nam. Theo số liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2022) được luận án trích dẫn, các doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn chỉ chiếm tỷ lệ 0,08% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại thời điểm ngày 31/12/2020, nhưng quản lý khoảng 7% tổng tài sản, 10% vốn chủ sở hữu toàn thị trường, 25,78% tổng vốn sản xuất kinh doanh và 23,4% giá trị tài sản cố định cùng đầu tư tài chính dài hạn. Về thu ngân sách, khu vực này đóng góp 28% tổng số thuế và các khoản nộp ngân sách nhà nước (đạt 576 tỷ đồng, cao gấp 2 lần khối doanh nghiệp có vốn nhà nước khác, gấp 14 lần khối dân doanh và gấp 43 lần khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài). Về mặt lao động, các doanh nghiệp có vốn nhà nước sử dụng khoảng 0,7 triệu lao động (trong đó 0,43 triệu người thuộc khối 100% vốn nhà nước), tương đương 7,3% lao động toàn khu vực doanh nghiệp, đồng thời chi phối các ngành năng lượng, viễn thông, ngân hàng và đóng góp hơn 29% GDP.

Mặc dù nắm giữ nguồn lực lớn, hiệu quả hoạt động của nhiều DNNN chưa tương xứng; xuất hiện tình trạng thua lỗ, chậm đổi mới, năng lực cạnh tranh thấp và phương pháp quản trị chưa đáp ứng yêu cầu kinh tế thị trường. Nguyên nhân cốt lõi được tác giả chỉ ra là do mô hình quản trị công ty (QTCT) còn lạc hậu, chịu ảnh hưởng từ cơ chế xin - cho và thiếu sự áp dụng đồng bộ các chuẩn mực quản trị quốc tế. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là: tại Việt Nam, các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề cổ phần hóa hoặc quản lý vốn thuần túy, chưa có nghiên cứu nào đánh giá có hệ thống thực trạng quản trị của khối doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối theo toàn bộ 6 nguyên tắc của Bộ Hướng dẫn OECD trong điều kiện thể chế đặc thù của Việt Nam.

Về khái niệm và tên đề tài, tác giả giải trình: đề tài được giao giai đoạn 2016-2017 theo Luật Doanh nghiệp 2014 (quy định DNNN chỉ gồm doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn). Tác giả đã chủ động mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối (trên 50% vốn điều lệ). Đến Luật Doanh nghiệp 2020, Điều 4 Khoản 11 và Điều 88 đã điều chỉnh khái niệm DNNN bao gồm cả doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần có quyền biểu quyết. Do đó, luận án giữ nguyên tên đề tài ban đầu nhằm bảo đảm tính lịch sử, đồng thời sử dụng thống nhất thuật ngữ "doanh nghiệp nhà nước" thay cho cụm từ "doanh nghiệp có nguồn vốn nhà nước chi phối".

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát là làm rõ cơ sở lý luận, phân tích kinh nghiệm quốc tế và đánh giá thực trạng QTCT tại các DNNN ở Việt Nam theo Bộ Hướng dẫn của OECD, từ đó đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao năng lực QTCT. Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Luận giải, hệ thống hóa và bổ sung lý luận về QTCT và QTCT trong DNNN gắn với cơ sở khoa học của Bộ Hướng dẫn OECD.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng QTCT trong DNNN tại Việt Nam qua khảo sát thực địa và các trường hợp điển hình.
3. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế trong việc áp dụng Bộ Hướng dẫn OECD tại một số nền kinh tế.
4. Đề xuất các quan điểm, định hướng và giải pháp cụ thể vận dụng Bộ Hướng dẫn OECD vào DNNN Việt Nam.

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: QTCT trong DNNN theo hướng dẫn của OECD là gì? Gồm những nội dung mới nào so với quản trị công ty thông thường?
• Câu hỏi 2: Những vấn đề đặt ra đối với QTCT tại các DNNN Việt Nam hiện nay là gì?
• Câu hỏi 3: Vì sao việc áp dụng các nguyên tắc QTCT theo Bộ hướng dẫn của OECD tại các DNNN Việt Nam là cần thiết?
• Câu hỏi 4: Xu hướng vận dụng Bộ hướng dẫn của OECD là gì và đâu là những giải pháp hiệu quả để cải thiện hoạt động QTCT trong DNNN đồng thời tăng tính ứng dụng bộ hướng dẫn của OECD tại Việt Nam?

Giả thuyết nghiên cứu: Việc áp dụng khung QTCT theo Bộ Hướng dẫn của OECD tại các DNNN Việt Nam hiện còn sơ khai và thiếu đồng bộ; việc vận dụng đầy đủ các nguyên tắc của bộ hướng dẫn này sẽ tạo cơ sở để giải quyết các bất cập quản trị, hỗ trợ tái cơ cấu và nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Hoạt động QTCT trong DNNN và việc vận dụng Bộ Hướng dẫn của OECD vào QTCT tại các DNNN.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào 6 nhóm vấn đề gồm lý luận QTCT; nội dung QTCT tại DNNN; Bộ Hướng dẫn OECD; thực trạng QTCT tại Việt Nam; kinh nghiệm quốc tế; và hệ thống giải pháp.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực tế tại các DNNN ở Việt Nam, mở rộng so sánh với kinh nghiệm các quốc gia thành viên và đối tác của OECD.
• Phạm vi thời gian: Phân tích tiến trình từ năm 1995 (khi Luật DNNN 1995 ban hành) đến năm 2021-2022, tầm nhìn định hướng giải pháp đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận 4 nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước:

Nhóm 1: Các nghiên cứu về quản trị công ty nói chung. Xuất phát điểm từ công trình của Berle và Means (1932) về sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền kiểm soát; La Porta, Lopez-de-Silanes và Shleifer (2000) về bảo vệ nhà đầu tư; Bob Tricker (2015) hệ thống hóa lý thuyết đại diện, lý thuyết người quản lý, lý thuyết nguồn tài nguyên độc lập và chi phí giao dịch; John Farrar (2005) phân tích cấu trúc quan hệ giữa đại hội đồng cổ đông, hội đồng quản trị và kiểm toán; William P. Mako và Chunlin Zhang (2004) xem xét đa sở hữu; cùng các Bộ nguyên tắc QTCT của OECD ban hành năm 1999 và sửa đổi năm 2004.

Nhóm 2: Các công trình nghiên cứu về QTCT trong DNNN. Hướng dẫn về QTCT trong DNNN của OECD (2005, 2015); báo cáo so sánh của OECD (2006, 2018) về thực tiễn quản trị tại các nước thành viên; nghiên cứu của World Bank (2006, 2010, 2014) về tính minh bạch của DNNN tại Việt Nam và quản trị doanh nghiệp công tại Ấn Độ; Wong (2004) nhấn mạnh cách tiếp cận tích hợp tại New Zealand và Thụy Điển; Ming Cheng Wu và cộng sự (2009) khảo sát tác động của quy mô hội đồng quản trị; Heibatollah Sami, Justin Wang và Haiyan Zhou (2011) nghiên cứu sở hữu nhà nước và tính độc lập của HĐQT tại Trung Quốc; Zhengwu (2005) về khuôn khổ pháp lý công bố thông tin; Christiansen (2013) phân tích việc cân bằng mục tiêu thương mại và phi thương mại tại 5 quốc gia; Frederick (2011) về vai trò của HĐQT; Christopher Chen (2016) nghiên cứu mô hình Temasek tại Singapore.

Nhóm 3: Các nghiên cứu về quản lý vốn và cổ phần hóa DNNN. Các công trình quốc tế và trong nước gồm: MPDF (1998); Anh-Tho Andres-Hoang (2019); Garnaut và cộng sự (2005); Ike Mathur và Wanrapee Banchuenvijit (2007); Sonam Gupta và Ishneet Dhillon (2016) về Vietnam Airlines; Ngô Quang Minh (2001); Lê Hồng Hạnh (2004); Nguyễn Thị Kim Dung và cộng sự (2005); Trương Thị Thu Hà (2004); Nguyễn Việt Xô (2011); Hoàng Tuân (2016); Nguyễn Đình Cung và nhóm nghiên cứu CIEM (2019); Trần Xuân Long (2012); Nguyễn Lê Quý Hiển (2012); Phạm Thị Thanh Hòa (2012); Nguyễn Đăng Nam (2009); Nguyễn Xuân Nam (2005); Trần Thị Mai Hương (2009); Trần Ngọc Dương (2007); Phan Hoài Hiệp (2008); Nguyễn Duy Long (2012); Phạm Thị Tường Vân (2012); Nguyễn Thị Minh Hằng (2012); Hoàng Xuân Hòa và Nguyễn Lê Hoa (2012).

Nhóm 4: Các công trình nghiên cứu về QTCT trong DNNN tại Việt Nam. Chương trình cải cách DNNN của ADB (2013); Nguyễn Đình Cung (2008); Lê Việt Anh (2013); Võ Hồng Đức và Phan Bùi Gia Thủy (2014) phân tích 9 nhân tố QTCT tác động đến hiệu quả kinh doanh tại 77 công ty niêm yết; Võ Xuân Vinh (2014) về mối quan hệ giữa quy mô HĐQT và giá trị doanh nghiệp niêm yết tại sàn TP.HCM; Ngô Tuấn Nghĩa và cộng sự (2018) về mô hình quản trị DNNN tại Hàn Quốc thông qua Bộ Chiến lược và Tài chính (MOSF).

Khoảng trống nghiên cứu được xác định: Các công trình trong nước chủ yếu tiếp cận ở góc độ quản lý vốn hoặc cổ phần hóa, chỉ nghiên cứu một số doanh nghiệp riêng lẻ mà chưa có cái nhìn hệ thống, chưa gắn kết thực trạng quản trị với 6 nguyên tắc phổ quát của OECD và chưa giải quyết mâu thuẫn đặc thù giữa mục tiêu thương mại và phi thương mại trong DNNN tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các lý thuyết nền tảng trong quản trị học và kinh tế học gồm:

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Giải thích xung đột lợi ích giữa chủ sở hữu (Nhà nước/cổ đông) và người điều hành (HĐQT, Ban Giám đốc).
• Thuyết người quản lý (Stewardship Theory): Đặt giả định nhà quản lý hành động vì lợi ích chung của tổ chức.
• Thuyết nguồn tài nguyên độc lập (Resource Dependence Theory): Phân tích cách thức doanh nghiệp tiếp cận và tối ưu hóa các nguồn lực từ môi trường bên ngoài.
• Thuyết chi phí giao dịch (Transaction Cost Theory): Xác định cấu trúc quản trị nhằm tối thiểu hóa chi phí giám sát và vận hành.

Khung phân tích trung tâm của luận án là Bộ Hướng dẫn về QTCT trong DNNN của OECD (2005, cập nhật 2015) với 6 nguyên tắc:

1. Đảm bảo khuôn khổ pháp lý và quản lý hiệu quả cho DNNN.
2. Nhà nước đóng vai trò chủ sở hữu.
3. Đối xử bình đẳng với các cổ đông.
4. Quan hệ với các bên có quyền lợi liên quan.
5. Minh bạch hóa và công bố thông tin.
6. Trách nhiệm của Hội đồng quản trị trong DNNN.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Sử dụng phân tích - tổng hợp tài liệu, diễn giải, hệ thống hóa và so sánh - đối chiếu để đánh giá các quy định pháp luật qua các thời kỳ (Nghị định 388/HĐBT năm 1991, Luật DNNN 1995, 2003, Luật Doanh nghiệp 2005, 2014, 2020). Phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) được áp dụng tại Tập đoàn Bảo Việt và Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV).
• Phương pháp định lượng và điều tra xã hội học: Tiến hành qua 3 bước:
  • Bước 1 (Chuẩn bị): Xác định đối tượng khảo sát là nhân sự giữ các vị trí quản lý tại các doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối theo Luật Doanh nghiệp 2020 trên các địa bàn; thiết kế bảng câu hỏi kết hợp câu hỏi đóng và mở (Phụ lục 1) cùng bộ câu hỏi theo Thẻ điểm quản trị công ty (Phụ lục 2).
  • Bước 2 (Thu thập dữ liệu): Triển khai phát phiếu trực tiếp, gửi qua bưu điện và thư điện tử đến các DNNN (danh sách tại Phụ lục 3), có bước khảo sát thử nghiệm để hoàn thiện bảng hỏi.
  • Bước 3 (Xử lý dữ liệu): Sử dụng phần mềm máy tính để thống kê các câu hỏi đóng; tổng hợp và phân loại các câu hỏi mở và phỏng vấn chuyên sâu theo từng nhóm chủ đề.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC), SCIC, Ngân hàng Thế giới, OECD, các báo cáo tài chính và báo cáo thường niên của doanh nghiệp; dữ liệu sơ cấp thu nhận từ phiếu điều tra xã hội học.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này tổng thuật 4 nhóm công trình nghiên cứu về QTCT, QTCT trong DNNN, cổ phần hóa - quản lý vốn và thực tiễn QTCT tại Việt Nam. Luận điểm trọng tâm khẳng định: QTCT là yếu tố quyết định hiệu quả vận hành của doanh nghiệp sau cổ phần hóa, song các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây còn phân tán, thiếu tính hệ thống và chưa đối chiếu toàn diện với các khuyến nghị chuẩn mực của OECD. Tác giả xác định rõ các nội dung cần tiếp tục làm sáng tỏ nhằm khỏa lấp khoảng trống học thuật về quản trị doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối.

Chương 2: Những vấn đề chung về doanh nghiệp nhà nước, quản trị công ty trong doanh nghiệp nhà nước và Bộ Hướng dẫn của OECD về quản trị công ty trong doanh nghiệp nhà nước

Chương 2 làm rõ bản chất kinh tế và pháp lý của DNNN, phân tích các quan điểm của Mazzolini (1979), Aharoni (1986), Ramanadham (1984), World Bank (1995) và các tổ chức quốc tế (EU, OECD, UNIDO). Tác giả so sánh sự khác biệt cơ bản giữa QTCT trong DNNN và khu vực tư nhân (Bảng 2.1 trong văn bản), phân tích 4 nhóm nguyên nhân tồn tại của DNNN (Friedmann và Garner, 1970) và 6 nguyên nhân dẫn đến sự kém hiệu quả của DNNN theo Perotti (2003). Tiếp đó, chương trình bày cơ cấu, chức năng của OECD và phân tích chi tiết nội dung 6 nguyên tắc trong Bộ Hướng dẫn của OECD.

Tiêu chí so sánh	Quản trị công ty khu vực tư nhân	Quản trị công ty trong DNNN
Chủ sở hữu	Cá nhân, tổ chức tư nhân xác định; mục tiêu tối đa hóa giá trị cổ đông.	Toàn dân do Nhà nước đại diện; mục tiêu đa tầng (vừa kinh doanh, vừa chính trị - xã hội).
Chuỗi ủy quyền	Ngắn gọn: Cổ đông -> HĐQT -> Ban điều hành.	Phức tạp, nhiều tầng nấc: Người dân -> Quốc hội/Chính phủ -> Bộ/Cơ quan đại diện CSH -> Người đại diện phần vốn -> HĐQT -> Ban điều hành.
Mục tiêu hoạt động	Tối đa hóa lợi nhuận, hiệu quả tài chính và quyền lợi nhà đầu tư.	Kết hợp mục tiêu thương mại (lợi nhuận) và phi thương mại (bình ổn, an sinh, công ích).
Áp lực thị trường	Chịu áp lực trực tiếp từ cạnh tranh, phá sản, thâu tóm và giá cổ phiếu.	Thường có bảo hộ, trợ cấp mềm, tiếp cận vốn ưu đãi; nguy cơ can thiệp hành chính.

Chương 3: Thực trạng quản trị công ty tại doanh nghiệp nhà nước và một số thực tiễn vận dụng Bộ Hướng dẫn của OECD trong doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam thời gian qua

Chương 3 phân tích thực trạng tổ chức và hoạt động của HĐQT, Ban Kiểm soát (BKS), chính sách thù lao đãi ngộ, quan hệ cổ đông và tính minh bạch thông tin tại các DNNN Việt Nam. Tác giả phân tích sâu 2 trường hợp nghiên cứu điển hình:

• Tập đoàn Bảo Việt: Phân tích khung quản trị bền vững, cơ cấu HĐQT, Ban điều hành, BKS, mức thù lao của nhân sự quản lý năm 2021 và lịch sử chi trả cổ tức giai đoạn 2008-2021. Đánh giá Bảo Việt có mức độ tiếp cận các nguyên tắc OECD cao hơn mức bình quân, có sự tham gia của đối tác chiến lược nước ngoài nhưng vẫn chịu sự điều phối lớn từ cổ đông nhà nước.
• Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV): Khảo sát mô hình quản trị, danh sách HĐQT, cơ cấu BKS, cơ chế phối hợp giữa BKS với HĐQT và Ban Tổng giám đốc, thực thi quy chế thù lao và công bố thông tin.

Chương này tổng kết thực trạng tại các DNNN Việt Nam theo 6 nguyên tắc của OECD:

• Khuôn khổ pháp lý: Còn chồng chéo giữa Luật Doanh nghiệp, Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp (Luật số 69/2014/QH13) và các văn bản ngành.
• Vai trò chủ sở hữu: Chưa phân định dứt khoát giữa chức năng quản lý nhà nước về ngành và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn; quyền hạn của người đại diện vốn còn phụ thuộc mệnh lệnh hành chính.
• Bình đẳng cổ đông: Cổ đông nhà nước chi phối áp đảo, quyền lợi của cổ đông thiểu số dễ bị vi phạm trong biểu quyết và tiếp cận thông tin.
• Các bên liên quan: Việc thực hiện trách nhiệm xã hội, bảo vệ môi trường và giải trình với người lao động chưa gắn kết chặt chẽ vào chiến lược QTCT.
• Minh bạch và công bố thông tin: Tính công khai về số liệu tài chính, hiệu quả dự án và các giao dịch với bên liên quan còn hạn chế; áp dụng IFRS còn rất chậm.
• Trách nhiệm của HĐQT: Tính độc lập của thành viên HĐQT chưa bảo đảm; số lượng thành viên độc lập thực chất rất thấp; chế độ thù lao chưa gắn với chỉ số hiệu quả kinh doanh (KPIs).

Chương 4: Giải pháp vận dụng Bộ Hướng dẫn của OECD về quản trị công ty trong doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam

Chương 4 khảo cứu kinh nghiệm quốc tế:

• Hàn Quốc: Vận dụng mô hình cơ quan chủ sở hữu tập trung thuộc Bộ Chiến lược và Tài chính (MOSF) và thành lập Ủy ban Quản lý tổ chức công theo Luật Quản lý các tổ chức công năm 2007. MOSF thực hiện đánh giá hiệu quả qua hệ thống chỉ tiêu định lượng (ROA, ROE, tỷ lệ nợ, năng suất lao động) và định tính (minh bạch, quản trị rủi ro), quyết định bổ nhiệm và thù lao của CEO. Thành phần ban giám đốc DNNN Hàn Quốc bao gồm phần lớn các giám đốc bên ngoài không thường trực nhằm tăng tính tự chủ.
• Singapore: Vận dụng mô hình Temasek Holdings, thiết lập khoảng cách giữa Chính phủ và hoạt động kinh doanh, gia tăng tính độc lập của HĐQT.
• Ấn Độ và Trung Quốc: Kinh nghiệm phân định quyền sở hữu và cải cách cơ chế báo cáo, công bố thông tin.

Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra các nhóm giải pháp cụ thể vận dụng Bộ Hướng dẫn OECD tại Việt Nam:

1. Nhóm giải pháp hoàn thiện khuôn khổ pháp lý: Sửa đổi, bổ sung Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp; tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa DNNN và doanh nghiệp tư nhân; bãi bỏ các can thiệp hành chính trực tiếp vào điều hành.
2. Nhóm giải pháp về vai trò chủ sở hữu nhà nước: Tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện sở hữu; củng cố thẩm quyền của Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC) và SCIC; xây dựng chính sách sở hữu nhà nước minh bạch cho từng nhóm doanh nghiệp; chuyển quyền chủ động quyết định kinh doanh cho doanh nghiệp.
3. Nhóm giải pháp bảo đảm đối xử bình đẳng với cổ đông: Chuẩn hóa quy trình họp Đại hội đồng cổ đông; bảo vệ quyền tiếp cận thông tin và biểu quyết của cổ đông thiểu số; công khai cơ chế chia cổ tức.
4. Nhóm giải pháp quan hệ với các bên liên quan: Tích hợp trách nhiệm xã hội (CSR), các tiêu chuẩn môi trường và lao động vào chiến lược kinh doanh.
5. Nhóm giải pháp nâng cao tính minh bạch và công bố thông tin: Buộc các DNNN quy mô lớn phải áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS); kiểm toán bắt buộc bởi các công ty kiểm toán độc lập uy tín; công khai kịp thời các giao dịch nội bộ và thù lao lãnh đạo trên cổng thông tin điện tử.
6. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả và trách nhiệm của HĐQT: Quy định rõ tỷ lệ tối thiểu thành viên HĐQT độc lập; tách bạch chức danh Chủ tịch HĐQT và Tổng giám đốc; xây dựng quy chế đánh giá kết quả công việc gắn liền với thù lao, thưởng - phạt; đào tạo kỹ năng chuyên nghiệp cho người đại diện vốn nhà nước.
7. Nhóm giải pháp về nhận thức: Phổ biến sâu rộng các chuẩn mực của Bộ Hướng dẫn OECD cho đội ngũ cán bộ cơ quan quản lý và lãnh đạo DNNN.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án chỉ rõ 4 đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

1. Về lý luận: Hệ thống hóa và bổ sung lý luận về QTCT nói chung và QTCT trong DNNN nói riêng; làm rõ các đặc điểm đặc thù về chế độ sở hữu, mô hình quản lý, xung đột mục tiêu kinh tế - xã hội và cơ chế ủy quyền trong doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối.
2. Về cơ sở khoa học của Bộ Hướng dẫn OECD: Phân tích làm rõ bối cảnh ra đời, cấu trúc nội dung và tính phù hợp của 6 nguyên tắc trong Bộ Hướng dẫn của OECD về QTCT trong DNNN; chỉ ra giá trị tham chiếu của các nguyên tắc này đối với nền kinh tế đang chuyển đổi như Việt Nam.
3. Về đánh giá thực tiễn: Cung cấp bức tranh thực trạng QTCT tại các DNNN Việt Nam dựa trên kết quả khảo sát thực địa và phân tích trường hợp cụ thể (Tập đoàn Bảo Việt, ACV); nhận diện cụ thể các điểm nghẽn về tính độc lập của HĐQT, cơ chế đại diện sở hữu, tính minh bạch và bảo vệ cổ đông thiểu số.
4. Về giải pháp: Xác định xu hướng vận dụng chuẩn mực quốc tế, xây dựng hệ thống khuyến nghị và giải pháp có tính hệ thống nhằm vận dụng Bộ Hướng dẫn của OECD vào thực tiễn Việt Nam, gắn với việc hoàn thiện thể chế pháp lý và phân định vai trò chủ sở hữu nhà nước.

Về kiến nghị thực tiễn, luận án đề xuất các cơ quan nhà nước có thẩm quyền sửa đổi hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến quản lý vốn nhà nước, hoàn thiện mô hình cơ quan đại diện chủ sở hữu chuyên trách, và bắt buộc áp dụng Thẻ điểm quản trị công ty đối với toàn bộ các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Do giới hạn về nguồn lực, thời gian và kinh phí, mẫu khảo sát điều tra xã hội học chưa thể bao quát toàn bộ số lượng DNNN trên cả nước mà chỉ tập trung vào một số địa bàn và lĩnh vực trọng điểm.
• Nguồn dữ liệu chuyên sâu để phân tích trường hợp chủ yếu dựa vào các doanh nghiệp lớn đã niêm yết hoặc đại chúng quy mô lớn (như Bảo Việt, ACV), chưa thể khảo sát sâu các doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối hoạt động thuần túy trong lĩnh vực công ích hoặc an ninh quốc phòng.
• Khung thời gian nghiên cứu thực nghiệm chủ yếu dừng ở giai đoạn thực thi bước đầu của Luật Doanh nghiệp 2020 (dữ liệu đến năm 2021-2022).

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng quy mô mẫu khảo sát đối với các DNNN địa phương và các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ có vốn nhà nước chi phối.
• Nghiên cứu sâu hơn các mô hình định lượng đa biến nhằm kiểm định tác động cụ thể của từng nguyên tắc OECD đến các chỉ số tài chính (ROA, ROE, Tobin's Q) của DNNN Việt Nam trong giai đoạn hoàn tất cổ phần hóa đến năm 2030.
• Tiếp tục theo dõi tác động thực tế của Luật Doanh nghiệp 2020 và các đề án sửa đổi Luật số 69/2014/QH13 đối với hành vi quản trị của người đại diện phần vốn nhà nước.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, CMSC, SCIC): Tham khảo luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý vốn, phân định chức năng chủ sở hữu và sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật về QTCT trong DNNN.
• Lãnh đạo và nhà quản lý tại DNNN (HĐQT, BKS, Tổng giám đốc, người đại diện vốn): Sử dụng các tiêu chuẩn của Bộ Hướng dẫn OECD và bộ Thẻ điểm quản trị công ty (Phụ lục 2) để tự đánh giá mức độ hoàn thiện hệ thống quản trị nội bộ.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh: Cung cấp hệ thống tài liệu tổng quan toàn diện về lý thuyết QTCT, kinh nghiệm quốc tế của OECD, Hàn Quốc, Singapore và phương pháp luận thiết kế phiếu khảo sát thực địa về quản trị doanh nghiệp.

Các nội dung đáng tham khảo nhất gồm: Bảng so sánh đặc trưng QTCT giữa DNNN và doanh nghiệp tư nhân; kinh nghiệm tổ chức mô hình cơ quan chủ sở hữu nhà nước của Hàn Quốc (MOSF); và bộ công cụ khảo sát thực địa tại Phụ lục 1 và Phụ lục 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tên đề tài dùng cụm từ "doanh nghiệp có nguồn vốn nhà nước chi phối" nhưng phần nội dung lại dùng cụm từ "doanh nghiệp nhà nước"?
Đề tài được đăng ký năm 2016-2017 theo Luật Doanh nghiệp 2014 (lúc đó DNNN chỉ gồm doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, nên tác giả dùng cụm từ "vốn nhà nước chi phối" để mở rộng diện nghiên cứu sang các doanh nghiệp trên 50% vốn). Đến năm 2020, Luật Doanh nghiệp 2020 quy định DNNN bao gồm cả doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ hoặc tổng số cổ phần có quyền biểu quyết. Tác giả giữ nguyên tên đề tài để bảo đảm tính lịch sử và sử dụng thuật ngữ "doanh nghiệp nhà nước" trong nội dung để phản ánh đúng quy định pháp luật mới mà không làm thay đổi bản chất nghiên cứu.

2. Khu vực DNNN có vị trí kinh tế ra sao trong nền kinh tế Việt Nam theo số liệu được trích dẫn trong luận án?
Theo số liệu năm 2020-2022 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư được luận án dẫn chứng, các doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn chỉ chiếm 0,08% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động, nhưng nắm giữ 7% tổng tài sản, 10% vốn chủ sở hữu, 25,78% tổng vốn sản xuất kinh doanh, 23,4% giá trị tài sản cố định và đầu tư dài hạn, đóng góp 28% tổng thu ngân sách nhà nước (576 tỷ đồng), giải quyết việc làm cho khoảng 0,7 triệu lao động và đóng góp hơn 29% GDP của cả nước.

3. Bộ Hướng dẫn của OECD về QTCT trong DNNN gồm những nguyên tắc cơ bản nào?
Bộ Hướng dẫn gồm 6 nguyên tắc: (i) Đảm bảo khuôn khổ pháp lý và quản lý hiệu quả cho DNNN; (ii) Nhà nước đóng vai trò chủ sở hữu; (iii) Đối xử bình đẳng với các cổ đông; (iv) Quan hệ với các bên có quyền lợi liên quan; (v) Minh bạch hóa và công bố thông tin; (vi) Trách nhiệm của Hội đồng quản trị trong DNNN.

4. Luận án nghiên cứu trường hợp điển hình (case studies) tại những doanh nghiệp cụ thể nào?
Luận án tiến hành nghiên cứu trường hợp điển hình tại Tập đoàn Bảo Việt và Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV), phân tích chi tiết về cơ cấu HĐQT, Ban điều hành, BKS, chính sách thù lao và công tác công bố thông tin của các đơn vị này.

5. Luận án rút ra bài học gì từ mô hình quản trị DNNN của Hàn Quốc?
Hàn Quốc tập trung chức năng chủ sở hữu vốn nhà nước về Bộ Chiến lược và Tài chính (MOSF) và thành lập Ủy ban Quản lý tổ chức công theo Luật Quản lý các tổ chức công năm 2007. MOSF thực hiện đánh giá hiệu quả DNNN dựa trên các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính rõ ràng, gắn kết quả với việc bổ nhiệm và thù lao của lãnh đạo, đồng thời cơ cấu phần lớn thành viên HĐQT là giám đốc bên ngoài không thường trực nhằm nâng cao tính độc lập trong việc ra quyết định.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Mạnh Hùng đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản trị công ty tại các doanh nghiệp nhà nước dựa trên Bộ Hướng dẫn chuẩn mực của OECD. Nghiên cứu đã làm rõ thực trạng quản trị tại các doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối ở Việt Nam, chỉ ra các khoảng trống về tính độc lập của hội đồng quản trị, sự phân tách vai trò chủ sở hữu và mức độ minh bạch thông tin. Dựa trên việc phân tích kinh nghiệm quốc tế và dữ liệu khảo sát thực tế, luận án đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm hoàn thiện thể chế pháp lý và nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp nhà nước đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Những vấn đề chung về doanh nghiệp nhà nước, QTCT trong DNNN và Bộ Hướng dẫn của OECD về QTCT trong doanh nghiệp nhà nước. Thực trạng QTCT tại DNNN và một số thực tiễn vận dụng Bộ Hướng dẫn của OECD trong DNNN tại Việt Nam thời gian qua.

Giải pháp vận dụng Bộ hướng dẫn của OECD về QTCT trong các DNNN tại Việt Nam. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nhóm công trình nghiên cứu QTCT (corporate governance) Một trong những nghiên cứu sớm nhất về QTCT có thể kể đến là The Modern Corporation and Private Property của Berle and Means (1932).

Công trình này nghiên cứu khái niệm QTCT và được coi là xuất phát điểm cho các nghiên cứu khác sau này tiếp tục phát triển. Nghiên cứu này đã chỉ ra cách thức hành động, kiểm soát và điều hành hệ thống QTCT nhằm đạt được các mục tiêu của DN thông qua việc thực hiện đầy đủ quy trình, thủ tục, cơ chế chính sách và các quy định của pháp luật. Bên cạnh đó, La Porta, Silanes và Shleifer (2000) nghiên cứu QTCT dưới góc độ xem xét cách thức bảo vệ lợi ích giữa nhà đầu tư bên trong và nhà đầu tư bên ngoài hay các cổ đông trong khuôn khổ hệ thống các quy chế được thống nhất. Công trình nhấn mạnh QTCT trong mối quan hệ giữa các chủ thể bên trong và chủ thể bên ngoài DN.

Là một tổ chức được hình thành bao gồm các nước có nền kinh tế phát triển, trong đó có sự đóng góp từ hiệu quả hoạt động của các DN, OECD đã rất quan tâm đến việc nghiên cứu và xây dựng, đề xuất các khái niệm và mô hình QTCT hiện đại, hiệu quả cho các loại hình DN khác nhau. Bộ Nguyên tắc QTCT của OECD ban hành lần đầu tiên vào năm 1999 đã đưa ra các nguyên tắc về QTCT bao gồm trách nhiệm của ĐHĐ cổ đông, HĐQT, quyền và việc bảo đảm sự bình đẳng giữa các cổ đông, vai trò của các bên liên quan, minh bạch hóa thông tin; đồng thời, đã nêu các hướng dẫn và yêu cầu để thực hiện các nguyên tắc này một cách hiệu quả. Bộ nguyên tắc được nghiên cứu và ban hành nhằm giúp các nước trong và ngoài OECD có thể xem xét, phân tích điều chỉnh và vận dụng khung khổ cho QTCT, đề xuất khuyến nghị cho các nhà đầu tư, thị trường chứng khoán, các DN và các chủ thể liên quan trong quá trình áp dụng QTCT tốt. Đến năm 2004, Bộ Nguyên tắc QTCT của OECD tiếp tục được chỉnh sửa, hoàn thiện, trong đó có nêu khái niệm về QTCT, theo đó, QTCT là cách thức điều hành và kiểm soát DN thông qua phương thức vận hành hệ thống nhằm xác định mục tiêu và làm thế nào để hoàn thành mục tiêu đặt ra.

Trong quá trình đó, DN cần xác định rõ chức năng, nhiệm vụ của từng tổ chức và cá nhân khác nhau trong hoạt động của DN, trong đó nhấn mạnh vai trò của HĐQT, ban điều hành, cá nhân 11 quản lý, các cổ đông, các bên liên quan và sự phối hợp giữa các thành phần này tham gia vào quá trình ra quyết định. Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, Bộ Nguyên tắc QTCT 2004 của OECD là công trình khoa học vừa có tính lý luận, vừa có tính thực tiễn được thừa nhận và áp dụng rộng rãi tại các nước thành viên OECD trong việc đổi mới và tăng cường hiệu quả QTCT. Một trong những công trình tiêu biểu hệ thống hóa về việc hình thành và phát triển của QTCT trong suốt giai đoạn những năm 70s của thế kỷ 20 đến giai đoạn đầu của thế kỷ 21 là “Corporate Governance: Principles, Policies, and Practices” của Bob Tricker (2015). Nghiên cứu trên của Bob Tricker đã đề cập tới hai nội dung quan trọng là sự ra đời của công ty TNHH và sự phân tách giữa QSH và hoạt động QTCT.

Các định nghĩa về QTCT được nêu ra dưới các góc độ khác nhau như: góc độ về hoạt động, góc độ về các mối quan hệ, góc độ xã hội hay góc độ về kinh tế tài chính. Bên cạnh đó, nghiên cứu đã nêu ra khái niệm và phạm vi của QTCT. Ngoài ra, tác giả cũng nghiên cứu và phân tích hệ thống lý luận về QTCT bao gồm: lý thuyết đại diện, thuyết người quản lý, thuyết nguồn tài nguyên độc lập, thuyết chi phí giao dịch, và một số lý thuyết khác có giá trị làm nền tảng cho các nghiên cứu về sau tiếp tục các cách tiếp cận về QTCT. John Farrar (2005) trong công trình nghiên cứu “Corporate Governance: Theories, Principles, and Practices” đã nêu và phân tích về khái niệm QTCT, quy định của pháp luật về mô hình QTCT, án lệ của tòa án, các vấn đề pháp lý đối với lĩnh vực tài chính và lao động.

Nghiên cứu của John Farrar (2005) có điểm tương đồng với OECD (2004), theo đó cấu trúc của QTCT bao gồm quyền lợi và trách nhiệm của ĐHĐCĐ, HĐQT, cách thức và mô hình hoạt động của ĐHĐCĐ, quyền cổ đông, hoạt động của nhà quản lý, các bên có liên quan, bao gồm cơ quan quản lý, trong đó nhấn mạnh vai trò của kiểm toán viên. Công trình nghiên cứu cũng đã phân tích, đánh giá về mối quan hệ giữa ĐHĐCĐ và HĐQT, các vấn đề về vị trí pháp lý của HĐQT, quyền và nghĩa vụ cổ đông, nhiệm vụ của người quản lý, yêu cầu về minh bạch thông tin, vai trò và tầm quan trọng của bộ phận kiểm toán nội bộ và vai trò của kiểm toán viên trong QTCT. Công trình “State Equity Ownership and Management in China: Issues and 12 Lessons from International Experience” của William P. Mako và Chunlin Zhang (2004) đã nêu vấn đề đa sở hữu trong DN, trong đó có nội dung về QTCT đối với nhóm DNNN.

Đánh giá chung, các nghiên cứu về QTCT đã bắt đầu phổ biến từ rất sớm khi hàng loạt các nước trên thế giới, nhất là các nước phát triển và đang chuyển đổi, quan tâm đến mô hình và cách thức hoạt động cho phù hợp với các loại hình DN khác nhau. Trong bối cảnh có những biến động nhanh chóng và mạnh mẽ về phát triển kinh tế và khoa học công nghệ, đặc biệt là kỷ nguyên internet, cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số, các nghiên cứu về QTCT đã đặc biệt được quan tâm và tập trung thực hiện khá nhiều từ những năm 2000 trở lại đây trên thế giới. Kết quả là, một hệ thống cơ sở lý luận tương đối toàn diện và hoàn chỉnh về QTCT đối với các DN thuộc các thành phần kinh tế khác nhau được hình thành, trong đó đã gợi mở những vấn đề cả về lý luận và thực tiễn trong quản trị DNNN hiệu quả. Đối với Việt Nam, kết quả của các nghiên cứu nêu trên là những căn cứ về lý luận và bài học kinh nghiệm hết sức quý báu để các DNNN, thành phần hiện đang đóng vai trò nòng cốt trong đổi mới và phát triển kinh tế, nghiên cứu, học hỏi, vận dụng sáng tạo để mang lại hiệu quả, hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao.

Nhóm công trình nghiên cứu về QTCT tại DNNN QTCT trong DNNN là một lĩnh vực được các chuyên gia, nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách, các tổ chức quốc tế lớn và chính phủ các quốc gia hết sức quan tâm. Trong số các nghiên cứu về chủ đề này, nổi bật là Bộ Hướng dẫn về QTCT đối với DNNN ban hành lần đầu năm 2005 (sau đó được cập nhật năm 2015) của OECD, bao gồm 6 nguyên tắc cơ bản (sẽ được đề cập ở những nội dung phía sau. Bộ Hướng dẫn của OECD được đánh giá cao và được nhiều nước tham khảo và xây dựng bộ quy tắc QTCT phù hợp với môi trường hoạt động DNNN của họ, đặc biệt là các nước đang phát triển, các nước đang tiến hành tái cấu trúc nền kinh tế có thể nghiên cứu và vận dụng, giúp các DNNN hoạt động phù hợp với các nguyên tắc của kinh tế thị trường. Trong Báo cáo “OECD comparative report on corporate governance of state- owned enterprises” năm 2006, OECD đã đưa ra các đánh giá về tình hình QTCT của 13 các DNNN tại các quốc gia TV OECD.

Bên cạnh các phân tích, đánh giá chung đối với các DNNN trong khối, báo cáo của OECD còn đề cập đến các đặc điểm của QTCT tại DNNN, trong đó bao gồm mối quan hệ của cổ đông (trong và ngoài nhà nước), cổ đông nhà nước với các bên liên quan, hoạt động của ĐHĐCĐ, HĐQT, yêu cầu về việc công bố và minh bạch thông tin. Với việc hệ thống hóa khoa học và phân tích khá toàn diện về các vấn đề gắn với hiệu quả của QTCT trong các DNNN, Báo cáo nêu trên của OECD được coi là tài liệu có giá trị khoa học và giá trị thực tiễn về QTCT tại các nước có nền kinh tế phát triển và quản lý hiệu quả các DNNN. Công trình nghiên cứu “Transparency of SOEs in Vietnam - current status and ideas for reform” của World Bank (2014) khi đề cập đến DNNN tại Việt Nam đã không đưa ra định nghĩa hay khái niệm DNNN, thay vào đó khái quát hóa DNNN có thể bao gồm các loại DN theo quy mô như DN nhỏ và vừa cho đến các DN lớn, theo loại hình sở hữu như DN niêm yết trên TTCK hay DN cạnh tranh trên thị trường. Nhóm tác giả Ming Cheng Wu, Hsin Chiang Lin and et al (2009), khi nghiên cứu về tác động của QTCT đối với hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp tại các công ty niêm yết trên TTCK giai đoạn 2001-2008, đã tập trung phân tích và đánh giá về mối quan hệ tương quan giữa các yếu tố: mức độ sở hữu, tỷ lệ sở hữu và quy mô của HĐQT với hiệu quả SXKD của DN và khẳng định rằng, hiệu quả và chất lượng hoạt động của DN tỷ lệ nghịch với quy mô HĐQT; trong khi đó tỷ lệ sở hữu và sự độc lập của HĐQT lại tỷ lệ thuận với hiệu quả của DN.

Công trình nghiên cứu “Improving Corporate Governance in SOEs: An Integrated Approach” (Cải thiện QTCT trong DNNN: phương pháp tiếp cận tích hợp) được thực hiện bởi Wong (2004) phân tích đổi mới QTCT trong DNNN trong bối cảnh những đóng góp quan trọng của thành phần này đối với nền kinh tế. Công trình tập trung vào nghiên cứu kinh nghiệm của một số quốc gia như New Zealand, Thụy Điển và rút ra kết luận rằng để bảo đảm hiệu quả hoạt động của DNNN thì các quốc gia cần đặc biệt quan tâm đến mô hình QTCT của các DN này.