Luận Văn Thạc Sĩ: Vận Dụng Dạy Học Khám Phá Trong Dạy Học Tính Quy Luật Di Truyền Sinh Học 12

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ued vận dụng dạy học khám phá trong dạy học chương ii tính quy luật của hiện tượng di truyền, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Thành
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Sinh Học
• Đề tài: Vận Dụng Dạy Học Khám Phá Trong Dạy Học Chương II “Tính Quy Luật Của Hiện Tượng Di Truyền” Sinh Học 12 - Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.2. Trên thế giới
• 1.3. Các quan niệm về dạy học khám phá
• 1.4. Một số khái niệm về dạy học khám phá
• 1.5. Cơ sở thực tiễn
• 1.6. Thực trạng việc vận dụng dạy học khám phá trong dạy học phần sinh học tính quy luật của hiện tượng di truyền sinh học 12 hiện nay
• 1.7. Thực trạng học tập của học sinh trong chương II “tính quy luật của hiện tượng di truyền” sinh học 12 THPT hiện nay
• 1.8. Nguyên nhân của thực trạng
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG II “TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN” SINH HỌC 12 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Cơ sở của các biện pháp
• 2.2. Những nguyên tắc xây dựng chương trình môn sinh học 12 đã thể hiện
• 2.3. Phân tích cấu trúc, nội dung chương “Tính quy luật của hiện tượng di truyền” sinh học 12
• 2.4. Về nội dung
• 2.5. Về cấu trúc
• 2.6. Mục tiêu của chương II “Tính quy luật của hiện tượng di truyền”
• 2.7. Các biện pháp khám phá trong dạy học chương II “Tính quy luật của hiện tượng di truyền” sinh học 12 THPT
• 2.8. Quy trình sử dụng các biện pháp dạy học khám phá để dạy học chương 2 “Tính quy luật của hiện tượng di truyền”
• 2.9. Các biện pháp dạy học khám phá trong chương II “Tính quy luật của hiện tượng di truyền”
• 2.10. Các bài soạn có áp dụng dạy học khám phá
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Nội dung thực nghiệm
• 3.2. Phương pháp
• 3.3. Chọn trường, lớp thực nghiệm
• 3.4. Nội dung thực nghiệm
• 3.5. Bố trí thực nghiệm
• 3.6. Phương pháp xử lí số liệu
• 3.7. Kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Dạy Học Khám Phá Trong Sinh Học 12

Dạy học khám phá là một phương pháp giáo dục hiện đại, giúp học sinh phát triển tư duy độc lập và khả năng tự học. Trong chương trình sinh học 12, việc áp dụng phương pháp này vào giảng dạy phần "Tính quy luật của hiện tượng di truyền" không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về di truyền học mà còn kích thích sự tò mò và sáng tạo của các em. Phương pháp này khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

1.1. Khái Niệm Dạy Học Khám Phá

Dạy học khám phá là phương pháp giáo dục mà trong đó học sinh được khuyến khích tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới thông qua các hoạt động thực tiễn và thảo luận nhóm. Phương pháp này giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.

1.2. Vai Trò Của Dạy Học Khám Phá Trong Sinh Học

Trong môn sinh học, dạy học khám phá giúp học sinh hiểu rõ hơn về các quy luật di truyền thông qua việc thực hành và thí nghiệm. Học sinh có thể áp dụng lý thuyết vào thực tiễn, từ đó củng cố kiến thức và phát triển kỹ năng thực hành.

II. Thách Thức Trong Việc Dạy Học Khám Phá Sinh Học 12

Mặc dù dạy học khám phá mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng phương pháp này trong giảng dạy sinh học 12 cũng gặp phải một số thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt tài liệu và thiết bị hỗ trợ cho việc thực hành. Ngoài ra, không phải tất cả giáo viên đều quen thuộc với phương pháp này, dẫn đến việc triển khai không hiệu quả.

2.1. Thiếu Tài Liệu Hỗ Trợ

Nhiều trường học vẫn chưa có đủ tài liệu và thiết bị cần thiết để thực hiện các hoạt động dạy học khám phá. Điều này gây khó khăn cho giáo viên trong việc thiết kế bài học và cho học sinh trong việc thực hành.

2.2. Khó Khăn Trong Đào Tạo Giáo Viên

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học khám phá, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu để giáo viên có thể nắm vững và áp dụng phương pháp này trong giảng dạy.

III. Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Hiệu Quả Trong Sinh Học 12

Để dạy học khám phá hiệu quả trong sinh học 12, giáo viên cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Việc sử dụng các hoạt động nhóm, thí nghiệm thực tế và các câu hỏi mở sẽ giúp học sinh tham gia tích cực hơn vào quá trình học tập. Ngoài ra, việc kết hợp công nghệ thông tin vào giảng dạy cũng là một giải pháp hữu hiệu.

3.1. Sử Dụng Hoạt Động Nhóm

Hoạt động nhóm giúp học sinh trao đổi ý tưởng và học hỏi lẫn nhau. Giáo viên có thể chia lớp thành các nhóm nhỏ để thực hiện các thí nghiệm hoặc thảo luận về các quy luật di truyền, từ đó khuyến khích sự hợp tác và sáng tạo.

3.2. Kết Hợp Công Nghệ Thông Tin

Việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học khám phá giúp học sinh tiếp cận với các nguồn tài liệu phong phú và đa dạng. Các phần mềm mô phỏng di truyền có thể giúp học sinh hình dung rõ hơn về các quy luật di truyền.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Dạy Học Khám Phá Trong Sinh Học 12

Việc áp dụng dạy học khám phá trong sinh học 12 đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng làm việc nhóm. Nhiều trường đã tổ chức các buổi thí nghiệm thực tế, giúp học sinh trải nghiệm và hiểu rõ hơn về các quy luật di truyền.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu cho thấy học sinh tham gia vào các hoạt động dạy học khám phá có kết quả học tập tốt hơn so với phương pháp truyền thống. Học sinh có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn và giải quyết vấn đề hiệu quả hơn.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh

Học sinh thường phản hồi tích cực về phương pháp dạy học khám phá. Các em cảm thấy hứng thú hơn với môn học và có động lực học tập cao hơn khi được tham gia vào các hoạt động thực tiễn.

V. Kết Luận Về Dạy Học Khám Phá Trong Sinh Học 12

Dạy học khám phá là một phương pháp hiệu quả trong việc giảng dạy sinh học 12, đặc biệt là trong phần "Tính quy luật của hiện tượng di truyền". Phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng tự học. Để nâng cao hiệu quả dạy học, cần có sự đầu tư vào tài liệu và đào tạo giáo viên.

5.1. Tương Lai Của Dạy Học Khám Phá

Trong tương lai, dạy học khám phá sẽ tiếp tục được phát triển và áp dụng rộng rãi trong các trường học. Cần có các chính sách hỗ trợ để giáo viên có thể áp dụng phương pháp này một cách hiệu quả.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Giáo Viên

Giáo viên cần thường xuyên cập nhật kiến thức và phương pháp dạy học mới để nâng cao chất lượng giảng dạy. Việc tham gia các khóa đào tạo và hội thảo sẽ giúp giáo viên nắm vững các kỹ năng cần thiết để áp dụng dạy học khám phá.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát huy tính tích cực, chủ động và tư duy sáng tạo của học sinh là mục tiêu chiến lược được khẳng định trong Luật Giáo dục năm 1998 và các Nghị quyết Trung ương Đảng. Tuy nhiên, trong thực tiễn giảng dạy môn Sinh học tại các trường trung học phổ thông, sự chuyển biến về phương pháp sư phạm vẫn diễn ra chậm chạp. Theo khảo sát trên 520 học sinh lớp 12 tại Hà Nội, có tới 61,5% học sinh chỉ coi việc học là nhiệm vụ bắt buộc, 26,3% hoàn toàn không có hứng thú và chỉ 12,1% thực sự yêu thích môn học.

Chương II "Tính quy luật của hiện tượng di truyền" trong chương trình Sinh học 12 là một trong những phần kiến thức khó, mang tính trừu tượng cao nhưng có giá trị thực tiễn rất lớn. Thói quen truyền thụ kiến thức một chiều theo lối đọc - chép truyền thống khiến 33,1% học sinh hiểu bài nhưng không vận dụng được vào giải toán di truyền hay giải thích hiện tượng sinh học thực tế, trong khi 17,9% học sinh học thuộc vẹt và 14,4% hoàn toàn không hiểu bản chất quy luật.

Đề tài được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận và xây dựng quy trình 5 bước tổ chức dạy học khám phá, áp dụng cụ thể vào Chương II Sinh học 12. Nghiên cứu giới hạn phạm vi khảo sát trên 35 giáo viên, 520 học sinh và tiến hành thực nghiệm đối chứng trên 192 học sinh tại Trường Trung học phổ thông Trần Phú và Trường Trung học phổ thông Dân lập Hoàng Diệu trong năm học 2009 - 2010. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc nâng cao chất lượng học tập, gia tăng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên trên 24% và giảm tỷ lệ học sinh yếu kém xuống dưới 3%, tạo cơ sở khoa học để nhân rộng mô hình dạy học tích cực trong toàn ngành giáo dục.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của các lý thuyết giáo dục và tâm lý học hiện đại:

Thuyết học tập khám phá của Jerome Bruner khẳng định người học tiếp thu tri thức hiệu quả nhất khi được trực tiếp tương tác với đối tượng, khảo sát, tranh luận và giải quyết tình huống có vấn đề. Bruner chỉ ra 4 giá trị then chốt của học tập khám phá: thúc đẩy tư duy độc lập, phát triển động lực nội tại, hình thành phương pháp nghiên cứu và gia tăng độ bền của trí nhớ.

Thuyết kiến tạo nhận thức của Jean Piaget xác định tri thức không phải là sự truyền thụ một chiều mà do chính học sinh kiến tạo thông qua quá trình đồng hóa và điều tiết khi thích ứng với môi trường học tập.

Lý thuyết hoạt động trong tâm lý học dạy học của Sergei Rubinstein đặt nền móng cho việc tổ chức chuỗi hành động và thao tác trí tuệ có hướng dẫn của giáo viên, đưa học sinh vào vị trí người tái phát hiện các chân lý khoa học.

Mô hình các chiều kích thích của việc học bao gồm 5 khía cạnh cốt lõi: thái độ và nhận thức, tiếp thu và tổng hợp tri thức, mở rộng và tinh lọc tri thức, vận dụng tri thức hiệu quả, và hình thành thói quen tư duy khoa học.

Các khái niệm cơ bản được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Dạy học khám phá (Inquiry teaching), Nhiệm vụ khám phá (Inquiry task), Tính quy luật di truyền và Mức phản ứng của kiểu gen dưới tác động của môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu sơ cấp thu thập từ 35 phiếu điều tra giáo viên, 520 phiếu khảo sát học sinh, biên bản dự giờ, cùng kết quả từ 4 bài kiểm tra đánh giá định kỳ của các lớp thực nghiệm và đối chứng. Cỡ mẫu thực nghiệm gồm 192 học sinh lớp 12, được chia thành 2 cặp lớp tương đồng về trình độ: tại Trường Trung học phổ thông Trần Phú gồm lớp 12A1 (thực nghiệm) và lớp 12A3 (đối chứng); tại Trường Trung học phổ thông Dân lập Hoàng Diệu gồm lớp 12D1 (thực nghiệm) và lớp 12D2 (đối chứng).

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên định mức được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cho cả 2 loại hình trường công lập và ngoài công lập tại khu vực đô thị Hà Nội. Dữ liệu định lượng được phân tích bằng các công cụ thống kê toán học chuyên dụng trong khoa học giáo dục, bao gồm tính điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên và kiểm định t-Student. Việc sử dụng thống kê toán học giúp xác định tính chuẩn hóa của dữ liệu và chứng minh sự tiến bộ của nhóm thực nghiệm có ý nghĩa thống kê ở mức xác suất tin cậy trên 95%. Timeline nghiên cứu được triển khai liên tục trong 10 tháng, trải qua 3 giai đoạn chính: khảo sát thực trạng, thiết kế giáo án thực nghiệm, và xử lý phân tích kết quả sư phạm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy sự mất cân đối nghiêm trọng trong việc sử dụng phương pháp dạy học của giáo viên trung học phổ thông. Có 85,3% giáo viên thường xuyên sử dụng phương pháp hỏi đáp tái hiện và 45,3% dùng thuyết trình tìm tòi bộ phận. Trong khi đó, có tới 82,9% giáo viên hoàn toàn không sử dụng phương pháp thực hành, thí nghiệm tìm tòi bộ phận và 0% giáo viên sử dụng thường xuyên phương pháp này khi dạy về quy luật di truyền.

Thực trạng tự học của học sinh phản ánh tính thụ động cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức. Khi chuẩn bị bài mới, có 18,8% học sinh hoàn toàn không chuẩn bị gì, 14,6% học thuộc lòng máy móc nội dung trong vở, chỉ 27,9% làm bài tập về nhà khi có yêu cầu bắt buộc, và chỉ 3,7% học sinh có thói quen tự đọc sách giáo khoa để tìm hiểu quy luật di truyền khi không có giáo viên hướng dẫn.

Mức độ hiểu và làm chủ tri thức của học sinh còn rất thấp. Chỉ có 13,8% học sinh luôn chỉ ra được dấu hiệu chung và bản chất của các quy luật di truyền; 20,8% nắm vững và vận dụng được kiến thức vào bài tập; trong khi 33,1% hiểu nhưng không biết cách vận dụng, 17,9% học thuộc lòng nhưng không hiểu bản chất, và 14,4% hoàn toàn không hiểu và không thuộc bài.

Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính ưu việt vượt trội của phương pháp dạy học khám phá. Điểm trung bình của các lớp thực nghiệm đạt từ 7,42 đến 7,68 điểm, cao hơn rõ rệt so với các lớp đối chứng chỉ đạt từ 6,55 đến 6,78 điểm. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi (từ 7,0 đến 10,0 điểm) ở nhóm thực nghiệm đạt 78,6%, cao hơn 24,4% so với nhóm đối chứng (đạt 54,2%). Tỷ lệ học sinh có điểm dưới trung bình ở nhóm thực nghiệm giảm sâu xuống chỉ còn 2,1%, so với mức 11,5% ở nhóm đối chứng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng thụ động bắt nguồn từ áp lực thi cử nặng về kiểm tra dung lượng kiến thức tái hiện thay vì đánh giá tư duy sáng tạo, kết hợp với hạn chế về quỹ thời gian 45 phút của một tiết học. Bên cạnh đó, cơ sở vật chất phòng thí nghiệm còn thiếu thốn và sĩ số lớp học quá đông (thường từ 45 đến 50 học sinh mỗi lớp) khiến giáo viên ngần ngại đổi mới.

So sánh với các nghiên cứu dạy học khám phá ở các môn học khác trong giai đoạn 2005 - 2008 tại Việt Nam, kết quả này cho thấy quy trình 5 bước khám phá đã giải quyết triệt để rào cản nhận thức trừu tượng của phần Di truyền học. Dữ liệu thực nghiệm khi được biểu diễn qua biểu đồ phân phối tần suất lũy tích và bảng so sánh các tham số thống kê đã chỉ ra đường cong phân phối điểm của lớp thực nghiệm lệch hẳn về phía điểm cao, có độ biến thiên thấp hơn (hệ số biến thiên giảm từ 21,4% xuống còn 15,2%), chứng minh tri thức được hình thành có độ đồng đều và bền vững vững chắc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học Sinh học 12 thông qua phương pháp khám phá, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, chuẩn hóa quy trình 5 bước dạy học khám phá vào cấu trúc giáo án chính khóa. Giáo viên bộ môn Sinh học tại các trường trung học phổ thông cần tiến hành chuyển đổi 100% các bài học thuộc Chương II sang tiến trình khám phá (giao nhiệm vụ, cung cấp công cụ định hướng, tổ chức tự lực nghiên cứu, điều phối tranh luận và chuẩn hóa tri thức) ngay trong học kỳ 1 của năm học.

Thứ hai, thiết kế hệ thống phiếu học tập phân hóa và sơ đồ khái niệm trực quan. Tổ chuyên môn Sinh học tại các trường cần biên soạn tối thiểu 12 bộ phiếu học tập dẫn dắt và 6 sơ đồ Graph logic cho các nội dung phân ly độc lập, tương tác gen và hoán vị gen trong thời hạn 3 tháng đầu năm học, nhằm nâng tỷ lệ học sinh chủ động tương tác trong lớp học lên trên 85%.

Thứ ba, cải tiến cấu trúc đề kiểm tra và phương pháp đánh giá năng lực. Ban giám hiệu và tổ chuyên môn cần điều chỉnh tỷ lệ câu hỏi đánh giá kỹ năng phân tích thực nghiệm, xử lý dữ liệu và suy luận quy luật lên mức tối thiểu 40% tổng điểm trong các bài kiểm tra 1 tiết và học kỳ, hoàn thành áp dụng trong vòng 6 tháng.

Thứ tư, triển khai các khóa bồi dưỡng chuyên môn về kỹ năng sư phạm tương tác. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức định kỳ 2 đợt tập huấn mỗi năm cho giáo viên về kỹ thuật thiết kế tình huống có vấn đề và phương pháp quản lý hoạt động nhóm, bảo đảm 100% giáo viên nắm vững kỹ năng điều phối trước năm học mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Tài liệu này mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

Giáo viên Sinh học tại các trường trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp hệ thống bài soạn mẫu, ngân hàng nhiệm vụ khám phá và phương pháp sử dụng phiếu học tập để tổ chức các giờ dạy trên lớp sinh động, giúp học sinh nắm chắc bản chất quy luật di truyền.

Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Sinh học: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu thực nghiệm sư phạm, kỹ thuật đo lường đánh giá định lượng bằng thống kê toán học và cách thức xây dựng cơ sở lý luận.

Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Vận dụng các số liệu thực trạng từ 520 học sinh và 35 giáo viên để xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp giảng dạy, chỉ đạo sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề và tối ưu hóa phân bổ trang thiết bị dạy học.

Các chuyên gia phát triển chương trình và tác giả sách giáo khoa: Tham khảo mô hình cấu trúc nội dung tích hợp và các dạng bài tập khám phá nhằm tiếp tục hoàn thiện sách giáo khoa, tài liệu hướng dẫn giáo viên theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học khám phá có gây cháy giáo án trong thời lượng tiết học 45 phút không? Phương pháp không làm thiếu thời gian nếu giáo viên chuẩn bị kỹ lưỡng nhiệm vụ khám phá vừa sức và sử dụng hiệu quả phiếu học tập định hướng. Kết quả thực nghiệm cho thấy thời gian học sinh tự giải quyết nhiệm vụ chỉ mất từ 5 đến 7 phút mỗi hoạt động, bảo đảm hoàn thành toàn bộ tiến trình bài học đúng kế hoạch.

Học sinh có học lực trung bình và yếu có thể tham gia vào tiến trình học tập khám phá không? Phương pháp hoàn toàn phù hợp với mọi đối tượng học sinh nhờ sự dẫn dắt từng bước của giáo viên thông qua các câu hỏi gợi mở phân hóa. Trong quá trình thảo luận nhóm, học sinh trung bình và yếu được hỗ trợ từ bạn học, giúp giảm tỷ lệ học sinh yếu kém từ 11,5% xuống chỉ còn 2,1%.

Cần trang bị cơ sở vật chất phức tạp nào để triển khai phương pháp này? Dạy học khám phá phần quy luật di truyền không nhất thiết đòi hỏi phòng thí nghiệm hiện đại. Giáo viên có thể vận dụng linh hoạt các phương tiện trực quan sẵn có như tranh ảnh sơ đồ lai, mô hình phân bào, bảng số liệu thực nghiệm của Menđen và Moocgan kết hợp máy chiếu thông thường.

Làm thế nào để đánh giá chính xác sự đóng góp của từng cá nhân khi học tập theo nhóm? Giáo viên kết hợp đánh giá kết quả sản phẩm chung của nhóm với việc chấm điểm các phiếu học tập cá nhân và quan sát mức độ tham gia tranh luận. Bảng kiểm quan sát và câu hỏi kiểm tra nhanh 5 phút cuối giờ giúp xác định chính xác năng lực độc lập của từng học sinh.

Điểm khác biệt căn bản giữa dạy học khám phá và dạy học nêu vấn đề truyền thống là gì? Dạy học nêu vấn đề chủ yếu tập trung vào việc giải quyết mâu thuẫn nhận thức do giáo viên đặt ra. Dạy học khám phá mở rộng hơn khi đặt trọng tâm vào việc học sinh tự lực thực hiện các thao tác tư duy, khảo sát dữ liệu thực nghiệm để tự phát hiện và chiếm lĩnh quy luật mới dưới sự hướng dẫn sư phạm.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa toàn diện cơ sở lý luận về dạy học khám phá và khẳng định vai trò quyết định của phương pháp trong việc phát triển năng lực tư duy sinh học.
• Khảo sát thực trạng trên 35 giáo viên và 520 học sinh đã chỉ ra chính xác các rào cản phương pháp truyền thống khiến 33,1% học sinh không thể vận dụng lý thuyết di truyền.
• Xây dựng thành công quy trình 5 bước dạy học khám phá kết hợp hệ thống biện pháp logic và kỹ thuật câu hỏi phân hóa cho toàn bộ Chương II Sinh học 12.
• Thực nghiệm sư phạm trên 192 học sinh khẳng định hiệu quả vượt bậc, nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên 78,6% và giảm tỷ lệ học sinh yếu kém xuống mức tối thiểu 2,1%.
• Các cơ sở giáo dục trung học phổ thông và tổ bộ môn cần khẩn trương đưa quy trình dạy học khám phá vào kế hoạch giảng dạy chính khóa ngay trong năm học này để tạo bước đột phá về chất lượng đào tạo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Trang 1. Môc ®Ých nghiªn cøu. §èi t-îng nghiªn cøu. Gi¶ thuyÕt khoa häc.

NhiÖm vô nghiªn cøu. Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu. Nh÷ng ®ãng gãp míi cña ®Ò tµi. CÊu tróc luËn v¨n.

7 Ch-¬ng 1: Cë së lÝ luËn vµ thùc tiÔn cña ®Ò tµi. Tæng quan c¸c vÊn ®Ò nghiªn cøu cã liªn quan ®Õn ®Ò tµi. Trªn thÕ giíi. C¸c quan niÖm vÒ d¹y häc kh¸m ph¸.

Mét sè kh¸i niÖm vÒ d¹y häckh¸m ph¸. Cơ sở thực tiễn. Thực trạng việc vận dụng dạy học khám phá trong dạy học phần sinh học tính quy luật của hiện tượng di truyền sinh học 12 hiện nay. Thực trạng học tập của học sinh trong chương II “tính quy luật của hiện tượng di truyền” sinh học 12 THPT hiện nay.

Nguyên nhân của thực trạng. 30 Chƣơng 2: CÁC BIỆN PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG II “TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƢỢNG DI TRUYỀN” SINH HỌC 12 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Cơ sở của các biện pháp. Những nguyên tắc xây dựng chương trình môn sinh học 12 đã thể hiện.

Phân tích cấu trúc, nội dung chương “Tính quy luật của hiện tượng di truyền” sinh học 12. 36 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Về nội dung. Về cấu trúc.

Mục tiêu của chương II “Tính quy luật của hiện tượng di truyền”. Các biện pháp khám phá trong dạy học chương II “Tính quy luật của hiện tượng di truyền” sinh học 12 THPT. Quy trình sử dụng các biện pháp dạy học khám phá để dạy học chương 2 “Tính quy luật của hiện tượng di truyền”. Các biện pháp dạy học khám phá trong chương II “Tính quy luật của hiện tượng di truyền”.

Các bài soạn có áp dụng dạy học khám phá. 55 Chƣơng 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Nội dung thực nghiệm. Phương pháp.

Chọn trường, lớp thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm. Bố trí thực nghiệm. Phương pháp xử lí số liệu.

Kết quả thực nghiệm. 72 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 81 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 82 PHỤ LỤC 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Më ®Çu 1.

XuÊt ph¸t tõ tÝnh cÊp thiÕt cña viÖc ®æi míi ph-¬ng ph¸p d¹y häc theo h-íng tÝch cùc ho¸ ho¹t ®éng nhËn thøc cña häc sinh trong tr-êng phæ th«ng hiÖn nay HiÖn nay cuéc C¸ch m¹ng khoa häc vµ c«ng nghÖ ph¸t triÓn ngµy cµng nhanh. Kinh tÕ tri thøc cã vai trß ngµy cµng næi bËt trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn lùc l-îng s¶n xuÊt. Trong bèi c¶nh ®ã, gi¸o dôc trë thµnh nh©n tè quyÕt ®Þnh nhÊt ®èi víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ – x· héi. C¸c n-íc trªn thÕ giíi, c¶ nh÷ng n-íc ph¸t triÓn còng nh- c¸c n-íc ®ang ph¸t triÓn ®Òu coi gi¸o dôc lµ nh©n tè quyÕt ®Þnh sù ph¸t triÓn nhanh vµ bÒn v÷ng cña mçi quèc gia.

§¶ng vµ nhµ n-íc ta lu«n coi träng ph¸t triÓn gi¸o dôc vµ ®µo t¹o, ®Æc biÖt trong giai ®o¹n ®Êt n-íc thùc hiÖn c«ng cuéc ®æi míi. Trªn c¬ së nhËn thøc râ vÞ trÝ, tÇm quan träng cña gi¸o dôc vµ ®µo t¹o trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa, NghÞ quyÕt Trung -¬ng Hai (khãa VIII) cña §¶ng ®· ®Ò ra mét trong nh÷ng ®Þnh h-íng chiÕn l-îc ph¸t triÓn gi¸o dôc vµ ®µo t¹o lµ “Ph¶i thùc sù coi gi¸o dôc vµ ®µo t¹o lµ quèc s¸ch hµng ®Çu. Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o lµ nh©n tè quyÕt ®Þnh sù ph¸t triÓn cña ®Êt n-íc, ®Çu t- cho gi¸o dôc lµ ®Çu t- cho ph¸t triÓn”. §¹i héi IX cña §¶ng tiÕp tôc kh¼ng ®Þnh “Gi¸o dôc vµ ®µo t¹o lµ quèc s¸ch hµng ®Çu, ph¸t triÓn gi¸o dôc vµ ®µo t¹o lµ mét trong nh÷ng ®éng lùc thóc ®Èy sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa, lµ ®iÒu kiÖn ®Ó ph¸t huy nguån lùc con ng-êi – yÕu tè c¬ b¶n ®Ó ph¸t triÓn x· héi, t¨ng tr-ëng kinh tÕ nhanh vµ bÒn v÷ng” §¶ng vµ nhµ n-íc còng ®Ò ra ph-¬ng h-íng, nhiÖm vô vµ gi¶i ph¸p cô thÓ cho ph¸t triÓn gi¸o dôc vµ ®µo t¹o trong nh÷ng n¨m tíi lµ “§iÒu chØnh hîp lý c¬ cÊu bËc häc, c¬ cÊu ngµnh nghÒ, c¬ cÊu vïng trong gi¸o dôc vµ ®µo t¹o phï hîp víi yªu cÇu häc tËp cña nh©n d©n, yªu cÇu ph¸t triÓn kinh tÕ – x· héi vµ c¸c môc tiªu cña chiÕn l­îc”.

NhËn thøc râ vai trß vµ nhiÖm vô 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cña m×nh, ngµnh gi¸o dôc vµ ®µo t¹o ®· vµ ®ang thùc hiÖn c¸c ch-¬ng tr×nh c¶i c¸ch cho phï hîp víi t×nh h×nh ph¸t triÓn míi, víi môc tiªu chung lµ ®æi míi ph-¬ng ph¸p d¹y häc nh»m ph¸t huy t- duy ®éc lËp s¸ng t¹o cho häc sinh. Tõ n¨m 2001 Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o ®· triÓn khai thùc hiÖn ®æi míi ch-¬ng tr×nh- SGK cho c¸c bËc häc tõ tiÓu häc ®Õn THPT, tøc lµ néi dung d¹y häc ®· ®-îc ®æi míi nh»m ®¸p øng yªu cÇu míi cña thêi ®¹i. Tuy nhiªn, víi tèc ®é ph¸t triÓn nh- vò b·o cña khoa häc kü thuËt hiÖn nay nhµ tr-êng kh«ng thÓ cung cÊp cho häc sinh ®Çy ®ñ, nhanh chãng tÊt c¶ nh÷ng tri thøc cña nh©n lo¹i, mµ chØ trang bÞ ®-îc nh÷ng tri thøc c¬ b¶n, phæ th«ng lµm c¬ së ®Ó häc sau nµy. V× vËy, cèt lâi cña viÖc ®æi míi gi¸o dôc lµ ®æi míi ph-¬ng ph¸p d¹y häc, lµ d¹y cho häc sinh c¸ch häc, chø kh«ng ph¶i truyÒn thô mét chiÒu nh÷ng kiÕn thøc trong SGK.

Häc sinh còng kh«ng chØ ghi chÐp tiÕp nhËn mét c¸ch thô ®éng tõ lêi gi¶ng cña thÇy mµ ph¶i tÝch cùc, chñ ®éng, s¸ng t¹o trong ho¹t ®éng häc cña chÝnh m×nh, mµ cèt lâi trong ho¹t ®éng häc lµ tù häc, tù kh¸m ph¸ tri thøc cÇn chiÕm lÜnh. LuËt gi¸o dôc n-íc Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam ®-îc Quèc héi th«ng qua ngay tõ th¸ng 12 n¨m 1998, môc 2 ®iÒu 24 ®· nªu râ: “Ph­¬ng ph¸p gi¸o dôc phæ th«ng ph¶i ph¸t huy tÝnh tÝch cùc, tù gi¸c, chñ ®éng, t- duy s¸ng t¹o cña häc sinh, phï hîp víi ®Æc ®iÓm t×nh h×nh cña tõng líp häc, m«n häc, båi d-ìng ph-¬ng ph¸p tù häc, rÌn luyÖn kü n¨ng vËn dông kiÕn thøc vµo thùc tiÔn, t¸c ®éng ®Õn t×nh c¶m, ®em l¹i niÒm vui, høng thó häc tËp cho häc sinh.” VÊn ®Ò nghiªn cøu c¸c ph-¬ng ph¸p d¹y häc ®Ó t¨ng c-êng c¸c ho¹t ®éng chñ ®éng, tÝch cùc, tù lùc, kh¸m ph¸, s¸ng t¹o cña häc sinh ®· sím ®-îc quan t©m ë n-íc ta, ®Æc biÖt lµ trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. Nh-ng thùc tÕ cho ®Õn nay sù chuyÓn biÕn vÒ ph-¬ng ph¸p d¹y häc trong tr-êng phæ th«ng cßn chËm ch¹p. Gi¸o viªn sö dông c¸c ph-¬ng ph¸p tÝch cùc chñ yÕu trong c¸c giê thao gi¶ng, c¸c tiÕt thi gi¸o viªn giái, cßn hÇu hÕt c¸c giê lªn líp vÉn lµ thÇy ®äc, trß chÐp, thuyÕt tr×nh, gi¶ng gi¶i kÕt hîp vÊn ®¸p t¸i hiÖn, biÓu diÔn trùc quan minh ho¹.

Víi c¸c ph-¬ng ph¸p d¹y häc nµy n¨ng lùc t- duy ®éc lËp vµ s¸ng t¹o cña ng-êi häc bÞ h¹n chÕ, hiÖu qu¶ d¹y häc ch-a cao, ch-a ®¸p øng ®-îc môc tiªu ®µo t¹o trong giai ®o¹n hiÖn nay. Do ®ã viÖc vËn 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dông d¹y häc kh¸m ph¸ trong d¹y häc sinh häc sÏ gãp phÇn ®æi míi d¹y häc sinh häc hiÖn nay. XuÊt ph¸t tõ tÇm quan träng cña d¹y häc quy luËt sinh häc trong d¹y häc nãi chung ë phæ th«ng Trong ch-¬ng tr×nh sinh häc phæ th«ng th× kiÕn thøc quy luËt cïng víi kiÕn thøc kh¸i niÖm lµ hai thµnh phÇn c¬ b¶n nhÊt. KiÕn thøc kh¸i niÖm lµ c¬ së ®Ó nhËn thøc (hiÓu, gi¶i thÝch) giíi tù nhiªn.

KiÕn thøc quy luËt lµ c¬ së ®Ó kh«ng nh÷ng nhËn thøc, mµ cßn ®Ó hµnh ®éng, ®iÒu khiÓn, c¶i biÕn tù nhiªn. HÖ thèng c¸c quy luËt khoa häc gióp ta n¾m ®-îc tÝnh quy luËt trong sù vËn ®éng, ph¸t triÓn c¸c sù vËt hiÖn t-îng, qu¸ tr×nh trong thùc t¹i kh¸ch quan, cho phÐp ta lµm chñ ®-îc chóng, dù ®o¸n ®-îc chiÒu h-íng diÔn biÕn tÊt yÕu cña chóng ®Ó cã hµnh ®éng phï hîp. Ch-¬ng tr×nh sinh häc phæ th«ng kiÕn thøc quy luËt cung cÊp cho häc sinh chñ yÕu c¸c kiÕn thøc quy luËt c¬ b¶n cña c¸c lÜnh vùc khoa häc cÇn thiÕt nhÊt ®ßng thêi còng b¾t ®Çu cho c¸c em lµm quen víi mét sè häc thuyÕt khoa häc, lªn ®Õn ®¹i häc th× c¸c häc thuyÕt khoa häc, c¸c ph-¬ng ph¸p khoa häc vµ lÞch sö khoa häc trë thµnh nh÷ng bé phËn kiÕn thøc quan träng. Gi¶ng d¹y quy luËt chÝnh lµ tæ chøc cho häc sinh lÜnh héi nh÷ng kiÔn thøc quy luËt ®· ®-îc c¸c nhµ khoa häc ph¸t hiÖn kÕt luËn.

Quy luËt sinh häc ®-îc ®óc kÕt tõ thùc tiÔn vµ ®-îc vËn dông trë l¹i phôc vô thùc tiÔn, nh-ng còng chÝnh khi vËn dông trë l¹i thùc tiÔn, c¸c quy luËt sinh häc l¹i ®-îc bæ sung vµ ph¸t triÓn. XuÊt ph¸t tõ cÊu tróc ch-¬ng tr×nh sinh häc phæ th«ng Theo ch-¬ng tr×nh SGK c¶i c¸ch hiÖn hµnh th× néi dung kiÕn thøc sinh häc 12 THPT phÇn “TÝnh quy luËt cña hiÖn t­îng di truyÒn” t­¬ng øng kiÕn thøc “C¸c quy luËt di truyÒn” trong ch­¬ng tr×nh sinh häc 11 THPT cña SGK cò, do ®ã môc tiªu vµ yªu cÇu d¹y phÇn kiÕn thøc nµy còng kh¸c nhau. Tr-íc ®©y d¹y phÇn kiÕn thøc nµy ë líp 11 th× vÒ kiÕn thøc chñ yÕu lµ cung cÊp néi dung quy luËt di truyÒn theo SGK vµ chØ cho häc sinh nhí ®-îc mét sè hiÖn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] t-îng di truyÒn ®ã, vÒ ph-¬ng ph¸p d¹y häc chñ yÕu lµ GV thuyÕt tr×nh, gi¶ng gi¶i vµ HS th× cè g¾ng ghi nhí häc thuéc nh÷ng g× GV nãi vµ cho nghi chÐp, do ®ã ®· lµm gi¶m ®i tÝnh tÝch cùc trong d¹y häc theo yªu cÇu cña thêi ®¹i míi. HiÖn nay tuy néi dung kiÕn thøc nµy ®· ®-îc n©ng cao vµ më réng dµnh cho HS líp 12, GV kh«ng nh÷ng chØ cho häc sinh biÕt c¸c hiÖn t-îng di truyÒn ë møc ®¬n thuÇn nh- tr-íc lµ nhí hay nhËn ra ®-îc c¸c quy luËt di truyÒn ®ã mµ quan träng lµ ph¶i chØ cho ®­îc “tÝnh quy luËt” trong mçi hiÖn t-îng di truyÒn ®ã.

MÆt kh¸c ®Ó n©ng cao ®-îc hiÖu qu¶ d¹y – häc th× c¶ GV vµ HS ph¶i cã ph-¬ng ph¸p d¹y – häc phï hîp víi yªu cÇu míi cña thêi ®¹i lµm cho viÖc d¹y – häc trë nªn tÝch cùc gióp häc sinh cã kh¶ n¨ng tù häc tËp, kh¸m ph¸ tri thøc tõ ®ã cã kh¶ n¨ng tù häc suèt ®êi. XuÊt ph¸t tõ thùc tr¹ng d¹y vµ häc m«n sinh häc hiÖn nay Trong d¹y ch­¬ng tr×nh sinh häc ë phæ th«ng, kiÕn thøc vÒ “TÝnh quy luËt cña hiÖn t­îng di truyÒn” lµ mét trong nh÷ng phÇn kiÕn thøc khã vµ tr×u t-îng.