Chương 1 CHUẨN MỰC SỐ 14 VÀ KẾ TOÁN DOANH THU, THU NHẬP KHÁC TRONG DOANH NGHIỆP 1. Khái quát chung về chuẩn mực kế toán Chuẩn mực kế toán được hiểu là những quy định và hướng dẫn về nguyên tắc, nội dung, phương pháp và thủ tục kế toán cơ bản, chung nhất, đủ làm cơ sở ghi chép nội dung kế toán và lập các báo cáo tài chính doanh nghiệp. Chuẩn mực kế toán đảm bảo tính thống nhất trong việc đánh giá tài sản, trình bày thông tin kinh tế, tài chính của doanh nghiệp. Các giao dịch kinh tế liên quan đến tài sản, nguồn vốn của doanh nghiệp được đánh giá, xử lý và trình bày theo những nguyên tắc kế toán phổ biến được chấp nhận trong chuẩn mực kế toán sẽ đảm bảo tính thống nhất trong việc đánh giá thực trạng tài chính, tình hình và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp, đảm bảo sự công bằng và lợi ích kinh tế cho các bên có liên quan.
Sự thống nhất trong cách đánh giá, trình bày các khoản mục sẽ cung cấp thông tin có thể so sánh được về tình hình tài chính của một doanh nghiệp giữa các giai đoạn với nhau, cũng như giữa các doanh nghiệp khác nhau, đồng thời cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổng hợp các chỉ tiêu kinh tế tài chính phục vụ cho quản lý vĩ mô của Nhà nước. Chuẩn mực kế toán sẽ đảm bảo độ tin cậy cho những người sử dụng thông tin kế toán. Thông tin kế toán cung cấp không chỉ quan trọng đối với bản thân doanh nghiệp mà còn vô cùng cần thiết cho các đối tượng bên ngoài doanh nghiệp như: các cơ quan quản lý Nhà nước, các nhà đầu tư hiện tại và đầu tư tiềm năng, các chủ nợ, nhà quản lý, kiểm toán viên độc lập và các đối tượng có quyền lợi trực tiếp hoặc gián tiếp đối với hoạt động của doanh Phạm Thị Thùy Vinh CH2012B6 4 Luận văn thạc sỹ Học viện tài chính nghiệp. Các chuẩn mực kế toán đưa ra các nguyên tắc đánh giá, những khuôn mẫu về phương pháp kế toán để thiết lập báo cáo tài chính hợp lý và có căn cứ khoa học.
Như vậy, người sử dụng thông tin có thể tin tưởng đưa ra các quyết định liên quan đến việc mua bán, đầu tư, cho vay hoặc để thực thi trách nhiệm giám sát, quản lý. Chuẩn mực kế toán tạo điều kiện thuận lợi cho cán bộ kế toán thực hiện công tác kế toán một cách thuận tiện, có căn cứ phù hợp với điều kiện của doanh nghiệp trong môi trường pháp lý chung. Mặt khác, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác đào tạo, huấn luyện cán bộ kế toán trong phạm vi từng quốc gia, cũng như trong khu vực hoặc trên thế giới. Sự cần thiết phải xây dựng hệ thống chuẩn mực kế toán Hạch toán kế toán là công cụ phục vụ quản lý kinh tế luôn gắn liền, tồn tại và phát triển cùng với hoạt động quản lý kinh tế.
Vai trò quan trọng của công tác quản lý kinh tế xuất phát từ nhu cầu tất yếu khách quan của hoạt động kinh tế, từ bản chất và chức năng của kế toán. Với chức năng cung cấp thông tin và đề ra các quyết định quản lý và thông qua đó để kiểm soát các hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp, thông tin kế toán đã thực sự là một phân hệ thông tin quan trọng trong toàn bộ hệ thống thông tin kinh tế của doanh nghiệp – điều kiện không thể thiếu trong quản lý kinh tế. Kế toán là công cụ quản lý có vai trò hết sức quan trọng không chỉ đối với bản thân doanh nghiệp mà còn phục vụ chủ yếu cho các đối tượng bên ngoài doanh nghiệp như các cơ quan quản lý Nhà nước, các nhà đầu tư hiện tại và đầu tư tiềm năng, các chủ nợ, nhà quản lý, kiểm toán viên độc lập và đối tượng khác có quyền lợi trực tiếp hoặc gián tiếp đối với hoạt động của doanh nghiệp. Sự phát triển của kế toán trên phạm vi quốc tế và xu hướng quốc tế hóa đời sống kinh tế thế giới đòi hỏi phải hướng tới một nghề kế toán thống nhất Phạm Thị Thùy Vinh CH2012B6 5 Luận văn thạc sỹ Học viện tài chính trên phạm vi toàn cầu, tạo nên một sự phát triển mang tính quốc tế của các tổ chức kế toán thuộc các quốc gia khác nhau trên thế giới.
Điều này không có nghĩa là cần thiết phải xây dựng một chế độ kế toán duy nhất, cứng nhắc áp dụng chung cho tất cả quốc gia, mà cần tạo ra môi trường thống nhất. Song, ở mỗi quốc gia, tùy theo các đặc điểm kinh tế - xã hội – văn hóa, chính trị và luật pháp mà có thể xây dựng một chế độ kế toán mang bản sắc riêng, đảm bảo hài hòa với các thông lệ và chuẩn mực kế toán quốc tế. Trên thế giới hiện nay có chuẩn mực kế toán của các quốc gia và chuẩn mực kế toán quốc tế. Chuẩn mực kế toán ở các quốc gia khác nhau có thể có những nội dung và quy định khác nhau, phù hợp với đặc điểm kinh tế, chính trị, xã hội và luật pháp của mỗi nước.
Hội nhập kinh tế là đòi hỏi khách quan trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia. Trong sự hội nhập kinh tế khu vực và kinh tế thế giới, các doanh nghiệp có thể hoạt động trong nhiều lĩnh vực, nhiều quốc gia khác nhau trên thế giới. Mỗi khu vực, quốc gia lại có những luật pháp, những quy định rất khác nhau về kế toán. Sự khác nhau này làm hạn chế khả năng so sánh các thông tin kế toán giữa các doanh nghiệp ở các khu vực, các quốc gia khác nhau và do vậy làm ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động kinh doanh và đầu tư của các doanh nghiệp, các quốc gia.
Để tạo khả năng so sánh giữa các doanh nghiệp ở các nước khác nhau, thúc đẩy hoạt động đầu tư và hoạt động kinh doanh, cần thiết phải có sự hội nhập về kế toán, từ đó tạo ra tiếng nói chung trong lĩnh vực này. Sự hội nhập về kinh tế dẫn tới sự hội nhập về kế toán, trong quá trình hội nhập, các nước, các liên minh kinh tế lớn muốn tạo ra sự ảnh hưởng và chi phối về kế toán của mình đối với các quốc gia khác. Để đáp ứng nhu cầu và tạo ra sự thống nhất chung về kế toán trên phạm vi toàn thế giới, Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế đã được thành lập (IASC). Phạm Thị Thùy Vinh CH2012B6 6 Luận văn thạc sỹ Học viện tài chính IASC là một tổ chức thuộc khu vực tư nhân độc lập, được thành lập vào ngày 29/06/1973 thông qua sự thỏa thuận của các tổ chức nghề nghiệp kế toán của các nước Áo, Canada, Pháp, Đức, Nhật, Mexico, Hà Lan, Liên hiệp Anh và Hoa Kỳ.
Đến nay, các thành viên của IASC cũng đồng thời là thành viên của Liên đoàn kế toán quốc tế (IFAC). Mục tiêu của IAFC là nghiên cứu, soạn thảo và công bố chuẩn mực kế toán được sử dụng bởi các doanh nghiệp và các tổ chức trong việc lập và trình bày báo cáo tài chính và cố gắng đạt được sự thống nhất chung trên phạm vi toàn thế giới. Hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế đề cập đến những vấn đề mang tính nền tảng, khuôn mẫu, những nguyên tắc, phương pháp có tính chất cơ bản có thể áp dụng ngay ở những quốc gia đã có đầy đủ điều kiện cần thiết và ở cả những quốc gia chưa phát triển. Chuẩn mực kế toán quốc tế tạo ra ngôn ngữ kế toán chung, thể hiện những quy định mang tính phổ biến, hài hòa giữa các quốc gia trong việc lập và trình bày báo cáo tài chính có khả năng so sánh cao và được các bên đều thừa nhận.
Do đó, chuẩn mực kế toán quốc tế là một điều kiện vô cùng thuận lợi cho các nước trên thế giới, phần lớn các nước đã và đang phát triển áp dụng, có sửa đổi đôi chút hoặc lấy chuẩn mực kế toán quốc tế làm nền tảng để xây dựng, sửa đổi, bổ sung cho chuẩn mực kế toán quốc gia. Việt Nam ủng hộ việc hài hòa các chuẩn mực kế toán quốc tế, song vẫn có nhiều lý do để xây dựng, soạn thảo các chuẩn mực kế toán quốc gia, vì mỗi quốc gia có hoàn cảnh kinh tế, chính trị, xã hội và cơ chế kinh tế không hoàn toàn giống nhau. Đồng thời, bản thân các chuẩn mực kế toán mang tính toàn cầu, khó lòng mà phù hợp với hoàn cảnh của một quốc gia cụ thể. Các chuẩn mực kế toán của Việt Nam cần được xây dựng và công bố xuất phát từ những lý do sau: Phạm Thị Thùy Vinh CH2012B6 7 Luận văn thạc sỹ Học viện tài chính - Trước đây, Việt Nam mới chỉ ban hành Pháp lệnh kế toán – thống kê và chế độ kế toán, chính sách tài chính,… mà chưa hề công bố các chuẩn mực kế toán để hướng dẫn, chỉ đạo, kiểm tra và kiểm soát việc thực hiện công tác kế toán ở các đơn vị.
Khi áp dụng các văn bản này để hướng dẫn công tác kế toán đã bộc lộ nhiều hạn chế, đó là tính ổn định chưa cao, cho nên chưa tạo ra một môi trường pháp lý bền vững cho hoạt động của các đơn vị, hơn nữa chưa đồng bộ và đầy đủ, chính sự không nhất quán giữa chính sách thuế, tài chính và chế độ kế toán đã gây ra những khó khăn nhất định trong quá trình hướng dẫn, chỉ đạo, kiểm tra việc thực hiện công tác kế toán, kiểm toán. Các chế độ chưa bao quát được hết các nghiệp vụ phát sinh trong điều kiện một nền kinh tế thị trường có nhiều biến động, thay đổi như ở nước ta. - Việc xây dựng và công bố chuẩn mực kế toán là một nhu cầu tất yếu của sự phát triển hoạt động kế toán, kiểm toán. Điều đó xuất phát từ nhu cầu của người làm kế toán, kiểm toán cũng như những người sử dụng thông tin kế toán và xu hướng phát triển của nghề kế toán, kiểm toán.
Đối với những người làm kế toán, kiểm toán, chuẩn mực kế toán giúp họ hiểu trách nhiệm và tự đánh giá công việc kế toán theo quy định của chuẩn mực, vì chuẩn mực là thước đo công việc và con người kế toán. Đối với các đối tượng sử dụng thông tin kế toán, chuẩn mực giúp họ nhận biết và đánh giá tính trung thực, khách quan của thông tin. Đối với luật pháp, chuẩn mực là một trong những cơ sở để kiểm tra, kiểm soát, đánh giá trách nhiệm của kế toán và những người liên quan.