Chính Sách Kinh Tế Mới Của Lênin Và Ứng Dụng Tại Việt Nam

Chính sách kinh tế mới (NEP) của Lênin đã có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. 54 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân.

• Người hướng dẫn: Thầy Nguyễn Tiến Long, Giảng Viên
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Vận Dụng Chính Sách Kinh Tế Mới Của Lênin Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN THỨ HAI: CƠ SỞ CỦA ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Hoàn cảnh ra đời của chính sách kinh tế mới của Lênin
• 1.2. Chính sách cộng sản thời chiến
• 1.3. Phân tích nguyên nhân của cuộc khủng khoảng năm 1921 ở nước Nga

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chính Sách Kinh Tế Mới Của Lênin Tại Việt Nam

Chính sách kinh tế mới (NEP) của Lênin đã có ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. NEP được áp dụng nhằm khôi phục nền kinh tế sau chiến tranh, tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững. Tại Việt Nam, việc vận dụng chính sách này không chỉ giúp cải cách kinh tế mà còn tạo ra những thay đổi tích cực trong xã hội. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn đã tạo ra một mô hình phát triển độc đáo, phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước.

1.1. Lịch Sử Ra Đời Của Chính Sách Kinh Tế Mới

Chính sách kinh tế mới được Lênin công bố vào năm 1921, nhằm khắc phục những khó khăn sau nội chiến. Tại Việt Nam, việc áp dụng NEP diễn ra trong bối cảnh đất nước cần khôi phục và phát triển kinh tế sau nhiều năm chiến tranh.

1.2. Tác Động Của NEP Đến Nền Kinh Tế Việt Nam

NEP đã giúp Việt Nam cải cách nền kinh tế, khôi phục sản xuất nông nghiệp và công nghiệp. Sự chuyển mình này không chỉ tạo ra nguồn lực cho phát triển mà còn nâng cao đời sống nhân dân.

II. Những Thách Thức Khi Vận Dụng Chính Sách Kinh Tế Mới Tại Việt Nam

Việc áp dụng NEP tại Việt Nam không phải là điều dễ dàng. Nhiều thách thức đã xuất hiện, từ việc thiếu nguồn lực đến sự phản kháng từ các lực lượng bảo thủ. Những khó khăn này đòi hỏi sự linh hoạt trong cách tiếp cận và thực hiện chính sách.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thực Hiện Chính Sách

Nhiều chính sách không được thực hiện đồng bộ, dẫn đến tình trạng thiếu hụt hàng hóa và dịch vụ. Sự chậm trễ trong cải cách đã gây ra sự bất mãn trong nhân dân.

2.2. Sự Phản Kháng Từ Các Lực Lượng Bảo Thủ

Một số lực lượng trong xã hội đã phản đối việc áp dụng NEP, cho rằng nó đi ngược lại với nguyên tắc của chủ nghĩa xã hội. Điều này đã tạo ra những rào cản trong quá trình thực hiện.

III. Phương Pháp Vận Dụng Chính Sách Kinh Tế Mới Tại Việt Nam

Để vận dụng NEP hiệu quả, Việt Nam cần áp dụng những phương pháp linh hoạt và sáng tạo. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn là rất quan trọng để đảm bảo sự thành công của chính sách.

3.1. Kết Hợp Giữa Lý Thuyết Và Thực Tiễn

Việc áp dụng lý thuyết NEP cần phải được điều chỉnh cho phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Sự linh hoạt trong cách tiếp cận sẽ giúp tối ưu hóa kết quả.

3.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế

Việc học hỏi từ kinh nghiệm của các quốc gia khác trong việc áp dụng NEP sẽ giúp Việt Nam rút ra bài học quý giá, từ đó cải thiện chính sách và phương pháp thực hiện.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Chính Sách Kinh Tế Mới Tại Việt Nam

NEP đã được áp dụng thành công tại nhiều địa phương ở Việt Nam, tạo ra những kết quả tích cực trong phát triển kinh tế. Những mô hình thành công này cần được nhân rộng và phát triển hơn nữa.

4.1. Mô Hình Thành Công Tại Các Địa Phương

Nhiều địa phương đã áp dụng NEP một cách hiệu quả, tạo ra sự phát triển kinh tế mạnh mẽ. Những mô hình này cần được nghiên cứu và nhân rộng.

4.2. Kết Quả Đạt Được Sau Khi Áp Dụng NEP

Sau khi áp dụng NEP, nền kinh tế Việt Nam đã có những bước tiến rõ rệt. Sản xuất nông nghiệp và công nghiệp đều tăng trưởng, đời sống nhân dân được cải thiện.

V. Kết Luận Về Vận Dụng Chính Sách Kinh Tế Mới Tại Việt Nam

Việc vận dụng chính sách kinh tế mới của Lênin tại Việt Nam đã chứng minh được tính khả thi và hiệu quả. Tuy nhiên, cần tiếp tục điều chỉnh và cải tiến để phù hợp với bối cảnh hiện tại.

5.1. Tương Lai Của Chính Sách Kinh Tế Mới Tại Việt Nam

Chính sách kinh tế mới sẽ tiếp tục là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để tối ưu hóa chính sách.

5.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Rút Ra

Việc áp dụng NEP đã để lại nhiều bài học quý giá cho Việt Nam. Những kinh nghiệm này sẽ là nền tảng cho các chính sách phát triển trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sau 15 năm kiên trì thực hiện đường lối Đổi Mới, kinh tế - xã hội Việt Nam đã ghi nhận những bước tiến vượt bậc với tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước bình quân đạt 8,2% trong giai đoạn 1991-1995 và 6,9% trong thời kỳ 1996-2000. Dù đối mặt với cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ khu vực năm 1997 cùng thiên tai nghiêm trọng, năm 2000 Việt Nam vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế 6,75%, thuộc nhóm cao nhất khu vực Đông Nam Á, hướng tới quy mô dân số khoảng 100 triệu người vào năm 2020. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi mô hình kinh tế cũng bộc lộ những thách thức lớn về hiệu quả cạnh tranh, cơ cấu đầu tư phân tán và nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa nếu thiếu cơ sở lý luận dẫn đường.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất thông qua cơ chế thị trường với việc giữ vững bản chất xã hội chủ nghĩa tại một quốc gia có điểm xuất phát thấp. Mục tiêu cụ thể nhằm hệ thống hóa giá trị lý luận của Chính sách kinh tế mới do V.I. Lênin khởi xướng năm 1921, đánh giá thực trạng vận dụng kinh tế nhiều thành phần sau 15 năm Đổi Mới và đề xuất các giải pháp chiến lược cho giai đoạn 2001-2005. Phạm vi nghiên cứu bao quát các bài học kinh nghiệm từ nước Nga Xô Viết giai đoạn 1918-1926 và thực tiễn phát triển kinh tế Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2000. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc làm sáng tỏ cơ sở khoa học để gia tăng tỷ lệ tích lũy nội bộ từ 3% lên 17% GDP và nâng quy mô vốn đầu tư toàn xã hội từ 11,6% lên 28% GDP, tạo động lực phát triển bền vững cho đất nước trong thế kỷ mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai nền tảng lý thuyết chủ đạo: Lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và Học thuyết về Chính sách kinh tế mới của V.I. Lênin ban hành vào tháng 3 năm 1921. Song song đó, đề tài tích hợp quan điểm lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được định hình từ Đại hội VI đến Đại hội IX.

Mô hình nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ tương tác giữa 5 khái niệm cốt lõi:

• Nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kỳ quá độ.
• Thuế lương thực và đòn bẩy kinh tế thay thế cơ chế hành chính mệnh lệnh.
• Hạch toán kinh tế gắn với quyền tự chủ tài chính của doanh nghiệp.
• Chủ nghĩa tư bản nhà nước như một hình thức kinh tế trung gian tất yếu.
• Liên minh công - nông - trí thức dựa trên nền tảng gắn kết lợi ích vật chất.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam, niên giám thống kê giai đoạn 1990-2000 của Tổng cục Thống kê, các báo cáo phân tích kinh tế vĩ mô của Ngân hàng Thế giới cùng các tài liệu lịch sử kinh tế Xô Viết giai đoạn 1913-1926.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 50 báo cáo tổng kết kinh tế vĩ mô, 15 bộ dữ liệu thống kê thường niên và 12 văn kiện nghị quyết chuyên đề. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích dựa trên 3 lát cắt thời gian then chốt: 1986-1990 (giai đoạn khởi động Đổi Mới), 1991-1995 (giai đoạn thoát khỏi khủng hoảng) và 1996-2000 (giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa).

Phương pháp phân tích chủ đạo là kết hợp giữa phương pháp logic và lịch sử, kết hợp phân tích định lượng các chỉ tiêu tăng trưởng với tổng hợp định tính và so sánh đối chiếu đa chiều. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan khi phục dựng bối cảnh lịch sử của nước Nga năm 1921, đồng thời lượng hóa chính xác các tác động của chính sách đổi mới đối với chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại Việt Nam qua 15 năm thực hiện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc chuyển đổi từ cơ chế phân phối hiện vật sang đòn bẩy kinh tế và thuế đã giải phóng mạnh mẽ sức sản xuất xã hội. Trong lịch sử nước Nga Xô Viết giai đoạn 1922-1925, sản lượng lương thực tăng từ 56,3 triệu tấn lên 74,7 triệu tấn nhờ thay thế chế độ trưng thu lương thực bằng thuế lương thực ổn định. Tại Việt Nam, việc chuyển đổi tương tự đã biến nền nông nghiệp tự cấp tự túc thành ngành hàng hóa mũi nhọn, bảo đảm an ninh lương thực quốc gia và xuất khẩu ổn định khoảng 2 triệu tấn gạo mỗi năm trong giai đoạn 1991-1995.

Thứ hai, thừa nhận và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần là động lực căn bản để huy động các nguồn lực phát triển. Tỷ lệ huy động vốn đầu tư toàn xã hội tại Việt Nam đã tăng trưởng gấp gần 3 lần, từ mức 11,6% GDP năm 1989 lên 28% GDP năm 1998. Đồng thời, tỷ lệ tích lũy nội bộ nền kinh tế tăng vọt hơn 5 lần, từ 3% lên 17% GDP. Giá trị sản xuất công nghiệp duy trì mức tăng trưởng cao với 13,3% giai đoạn 1991-1995 và bứt phá đạt 15,5% vào năm 2000 nhờ sự tham gia tích cực của khu vực ngoài quốc doanh.

Thứ ba, việc thiết lập quan hệ hàng hóa - tiền tệ đúng đắn đã phục hồi vững chắc nền tài chính quốc gia. Tỷ lệ thuế và phí huy động vào ngân sách nhà nước so với GDP tại Việt Nam tăng liên tục từ 62% năm 1990 lên 79% năm 1993 và đạt 96,7% năm 1995. Lạm phát từ mức 3 con số trong thời kỳ khủng hoảng đã được kiểm soát xuống mức một con số vào cuối thập niên 1990, tạo môi trường kinh tế vĩ mô ổn định.

Thứ tư, nghiên cứu nhận diện các điểm nghẽn nghiêm trọng vào cuối năm 2000 khi nhập siêu gia tăng gần gấp 8 lần, kim ngạch xuất khẩu gạo giảm 3,5% và cà phê giảm 2,6% do biến động giá cả thế giới. Hiệu quả kinh doanh của khu vực kinh tế nhà nước chưa tương xứng với vai trò chủ đạo và năng lực cạnh tranh của toàn bộ nền kinh tế còn thấp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên sự phục hồi thần kỳ của cả nước Nga thời kỳ NEP và Việt Nam giai đoạn 1986-2000 là việc từ bỏ quan niệm duy ý chí về sự chuyển dịch trực tiếp lên chủ nghĩa xã hội, thay vào đó là sự tôn trọng quy luật khách quan của sản xuất hàng hóa và lợi ích vật chất của người lao động.

Khi so sánh với bối cảnh nước Nga năm 1921 với 82,4% dân số sống ở nông thôn và nông nghiệp đóng góp 51,4% thu nhập quốc dân, Việt Nam khi bước vào đổi mới có xuất phát điểm thấp hơn do chưa trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa với nền đại công nghiệp. Tuy nhiên, Việt Nam đã tận dụng tốt bối cảnh quốc tế hòa bình để mở rộng quan hệ đối ngoại và thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp.

Dữ liệu nghiên cứu về sự tương quan giữa tăng trưởng GDP và kiềm chế lạm phát giai đoạn 1991-2000 có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ kết hợp hai trục tung. Trong đó, trục tung bên trái hiển thị đường tăng trưởng GDP đạt đỉnh 8,2% và duy trì ổn định ở mức 6,75% năm 2000, trục tung bên phải phản ánh đường trượt dốc của tỷ lệ lạm phát từ mức siêu lạm phát xuống mức an toàn. Bảng số liệu phân tích cơ cấu ngân sách cũng cho thấy rõ bước nhảy vọt của tỷ lệ động viên thuế từ 62% lên 96,7% GDP, khẳng định tính đúng đắn của việc vận dụng sáng tạo các nguyên lý hạch toán kinh tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, cơ cấu lại toàn diện sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn gắn với công nghiệp chế biến. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng chính quyền các địa phương cần tập trung quy hoạch các vùng sản xuất chuyên canh, phấn đấu đến năm 2005 đạt sản lượng 37 triệu tấn lương thực có hạt, nâng kim ngạch xuất khẩu thủy sản lên 2,5 tỷ USD và tăng thu nhập bình quân của người nông dân lên gấp 1,7 lần trong lộ trình 2001-2005.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế kinh tế nhiều thành phần và đẩy mạnh đổi mới doanh nghiệp nhà nước. Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì hoàn thành cơ bản việc sắp xếp, cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước mà Nhà nước không cần giữ 100% vốn sở hữu trước năm 2005; đồng thời triển khai đồng bộ Luật Doanh nghiệp nhằm khuyến khích kinh tế tư nhân, duy trì tốc độ tăng trưởng sản xuất công nghiệp bình quân 13% mỗi năm.

Thứ ba, hiện đại hóa hệ thống tài chính - ngân hàng và phát triển đồng bộ các yếu tố thị trường. Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính cần tiến hành cải cách thuế giai đoạn 3, tách bạch chức năng tín dụng chính sách khỏi ngân hàng thương mại và đa dạng hóa thị trường vốn, phấn đấu đưa tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng các ngành dịch vụ đạt trên 7,5%/năm trong giai đoạn 2001-2005.

Thứ tư, nâng cao hiệu quả hoạt động kinh tế đối ngoại và quản lý nguồn vốn quốc tế. Bộ Thương mại phối hợp với Bộ Ngoại giao thực hiện chiến lược đẩy mạnh xuất khẩu với mục tiêu đạt tổng kim ngạch 144 tỷ USD trong 5 năm (tăng trưởng 16%/năm), đồng thời điều phối hiệu quả nguồn vốn ODA với tỷ trọng 15% dành cho nông nghiệp nông thôn và 25% cho kết cấu hạ tầng giao thông bưu điện từ năm 2001 đến năm 2005.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, vận dụng vào việc quản lý vốn ngân sách và xây dựng các chỉ tiêu kế hoạch phát triển 5 năm đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế trên 7% mỗi năm.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Kinh tế chính trị: Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo giá trị trong việc giảng dạy các học phần về kinh tế học Mác - Lênin, cung cấp khung phân tích đối chiếu lịch sử giữa chính sách NEP và 15 năm Đổi Mới tại Việt Nam.

Nhóm lãnh đạo doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế: Tài liệu hỗ trợ các nhà quản trị nhận thức rõ xu thế hạch toán kinh doanh độc lập, tái cấu trúc mô hình công ty mẹ - công ty con và áp dụng các giải pháp tối ưu hóa nhằm giảm thiểu 25% chi phí vận hành trong môi trường kinh tế thị trường.

Nhóm chuyên gia tư vấn chiến lược và phát triển dự án quốc tế: Nghiên cứu đưa ra các căn cứ thực tiễn để đánh giá triển vọng thị trường, xây dựng chiến lược thu hút vốn đầu tư nước ngoài FDI và dự báo chính xác các chu kỳ chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế giai đoạn 2001-2005.

Câu hỏi thường gặp

Chính sách kinh tế mới (NEP) của Lênin có ý nghĩa cốt lõi gì đối với công cuộc Đổi Mới tại Việt Nam? Ý nghĩa cốt lõi của NEP là sự chuyển đổi căn bản từ tư duy quản lý hành chính mệnh lệnh sang sử dụng quy luật kinh tế hàng hóa, quan hệ tiền tệ và lợi ích vật chất. Tại Việt Nam, tư tưởng này là kim chỉ nam giúp xóa bỏ cơ chế bao cấp, giải phóng sức sản xuất và đưa tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt 8,2% giai đoạn 1991-1995.

Tại sao thuế lương thực lại được coi là đòn bẩy kinh tế quyết định sự phục hồi sản xuất? Thuế lương thực quy định mức nộp cố định và thấp hơn khoảng 50% so với mức trưng thu cũ, cho phép người nông dân toàn quyền định đoạt phần nông sản dư thừa. Điều này kích thích nông dân Nga tăng sản lượng lúa mì lên 74,7 triệu tấn vào năm 1925, tương tự chính sách khoán sản phẩm đã giúp nông nghiệp Việt Nam tăng trưởng 4,5% mỗi năm.

Kinh tế nhiều thành phần được vận dụng như thế nào trong thực tiễn 15 năm Đổi Mới? Việt Nam đã mở rộng quyền tự do kinh doanh cho khu vực tư nhân, liên doanh liên kết và áp dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước. Nhờ đó, tỷ lệ đầu tư xã hội tăng từ 11,6% lên 28% GDP, giá trị sản xuất công nghiệp ngoài quốc doanh năm 2000 bứt phá đạt tốc độ tăng trưởng 15,5%.

Những hạn chế vĩ mô lớn nhất mà nền kinh tế Việt Nam phải đối mặt vào năm 2000 là gì? Những thách thức lớn gồm có tình trạng nhập siêu tăng gần 8 lần, kim ngạch xuất khẩu nông sản chủ lực như gạo giảm 3,5% và cà phê giảm 2,6%. Ngoài ra, cơ cấu đầu tư còn phân tán, thất thoát lớn và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước còn nhiều bất cập.

Mục tiêu trọng tâm của kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm giai đoạn 2001-2005 là gì? Kế hoạch đặt mục tiêu sản lượng lương thực có hạt đạt 37 triệu tấn, giá trị sản xuất công nghiệp tăng bình quân 13%/năm, tổng kim ngạch xuất khẩu 5 năm đạt 144 tỷ USD và thu nhập bình quân của nông dân tăng gấp 1,7 lần so với năm 2000.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện giá trị khoa học của Chính sách kinh tế mới (NEP), khẳng định đây là mô hình chuyển đổi kinh tế tất yếu cho các nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ điểm xuất phát thấp.
• Phân tích thực chứng 15 năm Đổi Mới chứng minh tính đúng đắn của việc phát triển kinh tế nhiều thành phần, nâng tỷ lệ tích lũy nội bộ từ 3% lên 17% GDP và duy trì tăng trưởng GDP bình quân 8,2% giai đoạn 1991-1995.
• Đề tài làm rõ nguyên nhân của những tồn tại vĩ mô năm 2000, từ tình trạng nhập siêu gia tăng đến hiệu quả đầu tư công chưa cao, làm tiền đề cho việc hoạch định chính sách mới.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược đã định hình rõ lộ trình phát triển kinh tế 2001-2005 hướng tới mục tiêu 37 triệu tấn lương thực và 144 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu.
• Về bước đi tiếp theo trong giai đoạn 2001-2005, các cơ quan chức năng cần khẩn trương hoàn thiện khung pháp luật kinh tế thị trường, đổi mới quản trị doanh nghiệp nhà nước và chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia để hội nhập kinh tế quốc tế thành công.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I : CƠ SỞ LÝ LUẬN A. Hoàn cảnh ra đời của chính sách kinh tế mới của Lênin. Mùa xuân 1921 đi vào lịch sử Liên Xô và lịch sử của chủ nghĩa xã hội thế giới như một bước ngoặt: Đảng cộng sản và nhà nước Xô Viết trẻ tuổi ban hành chính sách kinh tế mới. Nep từ gọi tắt “ chính sách kinh tế mới” được Lênin dùng lần đầu tiên vào tháng 2 năm 1992, mãi mãi vang nên trong tâm trí biết bao thế hệ những người cộng sản các nước khi họ bắt tay vào giải quyết những vấn đề phức tạp của chặng đầu thời kì quá độ nên chủ nghĩa xã hội từ điểm xuất phát khác nhau hoặc khi họ gặp khó khăn, gặp sai lầm khuyết đIểm trong lãnh đạo kinh tế-xã hội.

Cuối năm 1920, phần lớn đất nước Liên Xô được giải phóng khỏi bon can thiệp và bạch vệ. Tiêp đó, sự kết thúc nội chiến đã tạo ra những điều kiện cần thiết để thực hiện kế hoạch xây dựng cơ sở vật chất của nền kinh xã hội chủ nghĩa (XHCN), kế hoạch mà Lênin nêu từ mùa xuân năm 1918. Tuy nhiên tinh hình kinh tế, chính trị của đất nước vào cuối năm 1920 đầu năm 1921 đã khác nhiều so với đầu năm 1918. công lao lịch sử vĩ đại của Lênin và Đảng do người lãnh đạo là sớm nhận thấy những đặc đIểm kinh tế chính trị khác trước, đã phát hiện những mâu thuẫn và đưa ra sự phân tích khoa học về các mâu thuẫn ấy.sự nỗi thời của “ chủ nghĩa cộng sản thời chiến”.

* Không bao lâu sau Cách mạng tháng Mười, việc thực hiện kế hoạch xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) của Lênin bị gián đoạn bởi cuộc nội chiến 1918-1920. Trong thời kì này Lênin đã áp dụng “chính sách công sản thời chiến “ 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mục đích trước tiên của chính sách này là tập chung toàn bộ lực lượng của xã hội và của nhà nước vào việc đảm bảo chiến thắng thù trong giặc ngoài. Nhưng đồng thời chính sách này còn nhằm mục đích khác là thủ tiêu chủ nghĩa tư bản và gốc rễ của nó ở trong nước để có thể nhanh chóng “vượt qua” không chỉ là thời kì quá độ giữa CNTB và CNXH, mà nó còn vượt qua cả chính CNXH tiến thẳng lên CNCS. Nội dung của chính sách cộng sản thời chiến là: nhanh chóng thưc hiện “Quốc doanh hoá” nền kinh tế bằng cách quốc hữu hoá tất cả các xí nghiệp lớn, sau đó cả xí nghiệp vừa và nhỏ; Nhanh chóng xoá bỏ thương nghiệp tư nhân lớn và nhỏ như cấm buôn bán ở chợ trong môt số thành phố, đóng cửa các trung tâm buôn bán lớn; Nhà nước quản lý hầu hết nông sản, trưng thu và mua nông sản, chuyển mạnh sang phương thức Nhà nước quản lý trực tiếp sản xuất nông nghiệp.

Phương pháp lãnh đạo cứng rắn, chủ yếu là những phương pháp chỉ huy mệnh lệnh và do hoàn cảnh chiến tranh bắt buộc đòi hỏi tác chiến nhanh và kiên quyết. Quan niệm của chính sách “Chủ nghĩa cộng sản thời chiến” về sự phát triển của cách mạng và những mục tiểu của nó: “Được cao trào nhiệt tình lôi cuốn, chúng ta, những người đã từng thức tỉnh nhiệt tình của nhân dân, trước hết về mặt chính trị rồi sau về mặt quân sự,- Lênin đã viết-chúng ta đã tính đến là có thể dựa vào nhiệt tình đó mà trực tiếp thực hiện những nhiệm vụ kinh tế cũng to tát (như những nhiệm vụ chính trị chung, như những nhiệm vụ quân sự)”, đó chính là chuyển ngay sang sản xuất và phân phối cộng sản chủ nghĩa. Để chuyển như vậy cần có phải những biện pháp sau: Tuỳ theo từng khả năng mà tập trung vào tay nhà nước mọi hình thức hoạt động kinh tế; tập trung hóa việc quản lý kinh tế và chính trị; tước đoạt giai cấp tư sản, để cả tước đoạt ở nông thôn, cưỡng bức phân bố các nguồn lao động kể cả huy động cán bộ vào các ngành then chốt(quân sự hoá lao động); lao động nghĩa vụ chung và các hình thức lao động không trả tiền khác; khuynh hướng nhà 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nước trưng thu của những người sản xuất toàn bộ sản phẩm thặng du, xu hướng san bằng đIều kiện vật chất và tương tự như thế, chuyển sang chế độ phân phối bằng hiện vật thông qua nhà nước theo nguyên tắc bình quân; áp dụng đến mức độ tối thiểu vai trò các kích thích bằng kinh tế. Đó chính là “mô hình kinh tế - xã hội” theo quan niệm chuyển trực tiếp lên chủ nghĩa xã hội, không cần qua các giai đoạn trung gian, không cần qua hình thức quá độ.

Chính sách cộng sản thời chiến đóng vai trò quan trọng trong thắng lợi của Nhà nước Xô Viết trong cuộc chiến tranh không khoan nhượng chống CNTB. Nhờ nó mà quân sự đủ sức để chiến thắng kẻ thù, bảo vệ được Nhà nước Xô Viết. Xác định tính xác thực của chính sách này bằng logic đấu tranh vì một chế độ mới, sau khi thay đổi đường lối, Lênin đã viết: “chúng ta không thể không hành động khác được. Bất cứ một hành động nào khác, về phía chúng ta đều có nghĩa là hoàn toàn đầu hàng ”.

Người cũng nhấn mạnh rằng “chế độ công sản thời chiến” lại là thành tích của chúng ta. * Tuy nhiên khi hoà bình lập lại, chính sách cộng sản thời chiến không còn thích hợp, nó trở thành nhân tố kìm hãm sự phát triển sản xuất. Đặc biệt cùng với hậu quả nặng nề của 7 năm chiến tranh đế quốc và nội chiến đã làm cho tình hình kinh tế xã hội trở nên nóng bỏng: - Về công nghiệp: Ước tính 1/4 tài sản quốc gia mất đi, trong đó nền công nghiệp bị tổn thất lớn nhất. Tổng sản lượng công nghiệp năm 1920 so với năm 1917 giảm đi 4 lần, số người làm việc giảm gần 1/2.

Do đó, tỷ trọng sản phẩm công nghiệp trong nền kinh tế năm 1920 là 25%. Hầu như tất cả các ngành đều sa sút. Nguyên vật liệu dự trữ đã dùng hết. So với năm 1913, sản xuất đại công nghiệp giảm xuống tới 12,8%, còn công nghiệp giảm xuống 44,1%.

Do đó tương quan đã thay đổi nghiêng về tiểu công nghiệp(từ 24,2% đến 52,3%). 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Về nông nghiệp: Diện tích gieo trồng sản lượng ngũ cốc, sản lượng chăn nuôi đều giảm, bình quân ngũ cốc đầu người là 246 kg còn trước chiến tranh là 405 kg. - Về giao thông vận tải: Bị tàn phá nghiêm trọng, 61% số đầu máy và 28% số toa xe bị phá, cùng với 4000 chiến cầu và các ga xe, kho tàng. So với trước chiến tranh, khối lượng vận chuyển năm 1920 chỉ còn 20% (không tính đến khối lượng vận chuyển của quốc phòng và nhu cầu của bản thân đường xe lửa là 12%).

- Về tàI chính tín dụng: Lâm vào tình trạng rối loạn. Năm 1918 bội chi ngân sách 31 tỷ rúp, năm 1921 con số bội chi nên tới 21,937 tỷ rúp. Mức dự trữ vàng của ngân hàng thế giới giảm sút nghiêm trọng. Khối lượng tiền tệ tăng nhanh trong khi khối lượng hàng hoá giảm đã đưa đến sự tăng vọt của giá cả.

Mức giá trung bình toàn quốc năm 1923 tăng 21 triệu lần so với năm 1913. Đồng thời xu hướng hiện vật hoá trong nền kinh tế tăng dần nên. Do sản xuất lưu thông sa sút nên đời sống nhân dân lao động cang thêm khó khăn so với hồi chiến tranh. Tiền lương thực tế của công nhân công nghiệp trước chiến tranh là 22 tỷ rúp đã giảm xuống còn 8,3 tỷ rúp năm 1920.

Do thiếu ăn thường xuyên, thiếu thuốc men chữa bệnh nên tỷ lệ công nhân mắc bệnh và tử vong tăng lên. Trong lúc đó, vì thiếu đIều kiện sản xuất nên nhiều nhà máy phải đóng cửa, số người không có việc làm tăng lên, do đó tình trạng biến chất giai cấp của giai cấp công nhân tiếp tục diễn ra. Trong thời kì nội chiến, “chính sách công sản thời chiến” gây thiệt hại cho lợi ích nông dân, tuy nhiên sự thiếu thốn, khó khăn trong đời sống của nông dân và công nhân trong thời kì ấy không gây ra sự mệt mỏi về tinh thần, vì quần chúng lao động sẵn sàng lao động quên mình để góp phần vào việc tiêu diệt bọn phản cách mạng, thiết lập và dữ vững chính quyền nhân dân. Nhưng sau chiến tranh, khi những hi vọng trông chờ vào việc cảI thiện đời sống vật chất và tinh thần không được đáp ứng thì lòng tin giảm dần và sự bất mãn bắt đầu tăng lên.

Đó là đIều kiện để bon phản cách mạng lợi dụng 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lừa rối quần chúng tập hợp lực lượng hòng tấn công vào chính quyền Xô Viết non trẻ. * Cuộc khủng hoảng xuất hiện ngay sau khi ngừng tiếng súng. Nguy cơ đó lại tiếp tục tăng lên, đòi hỏi những người công sản phảI xem xét, nhận thức sâu sắc hơn, đầy đủ hơn về lý luận và thực tiễn thời kì quá độ từ CNTB lên CNXH. Thứ nhất, mâu thuẫn khách quan trong sự ra đời nước Nga.

Khi nói về mô hình “cộng sản thời chiến”, Lênin cũng chỉ ra sự lác hậu, nghèo đói của nước Nga lúc bấy giờ và sự đổ lát đã thúc đẩy phải tìm kiếm con đường khắc phục những khó khăn vô cùng to lớn về kinh tế qua việc thực hiện lao động ngang nhau. Thêm vào đó, trong lý luận CNXH khoa học, Lênin chưa thảo ra lý luân chính trị và kinh tế - xã hội của thời kì quá độ và thời kì xây dựng CNXH. Cuối cùng, tình trạng rối loạn trong đội ngũ kẻ thù giai cấp, sự rút lui không có trật tự, dường như là sự sụp đổ hoàn toàn của chế độ tư sản khiến mọi người tin rằng việc tổ chức và phân phối phù hợp với dự kiến về CNCS của Mác và Aghen, không có kích thích kinh tế, đồng thời xoá bỏ quan hệ hàng hoá tiền tệ là hoàn toàn hiện thực. Vì vậy việc mất giá đồng tiền xay ta lúc đó, cũng như việc thay buốn bán bằng phân phối sản phẩm tập trung, trong đó có phân phối bằng tem phiếu và trưng thu lương thực, được coi là những quá trình tự nhiên, là bằng chứng về sự phát triển rất đáng mong mỏi và hơn nữa là sự phát triển nhanh chóng đi lên CNCS.

Còn về mặt chính trị của mô hình “cộng sản thời chiến” thì thực chất là việc dẫn tới chỗ nhà nước hoá toàn bộ. Nhưng lại nảy sinh vấn đề kết hợp như thế nào việc đó với viến cảnh ro Mác vạch ra về sự tiêu vong của nhà nước.