Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ MẶT KHÁCH QUAN VÀ DẤU HIỆU HÀNH VI KHÁCH QUAN CỦA TỘI PHẠM 1. Một số vấn đề chung về mặt khách quan của tội phạm 1. Khái niệm mặt khách quan của tội phạm Bộ luật Hình sự quy định: Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa (Điều 8). Như vậy, một trong những nguyên tắc quan trọng được thể hiện trong khái niệm tội phạm đó là “nguyên tắc hành vi”, tội phạm phải là hành vi của con người.
Hành vi nói chung hay hành vi phạm tội nói riêng thực chất thể hiện chính bản chất của con người, là sự tồn tại của chính con người đó trong hiện thực khách quan. Để có thể nhận thức về hành vi và chủ thể của hành vi đó, cần thiết phải xem xét tổng thể các yếu tố được biểu hiện ra bên ngoài, hay nói cách khác đó chính là mặt khách quan của tội phạm. Hiện nay, có nhiều cách diễn đạt khác nhau về mặt khách quan của tội phạm: Mặt khách quan của tội phạm là mặt bên ngoài của tội phạm, bao gồm những biểu hiện của tội phạm diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài thế giới khách quan [8, tr. Theo đó, những biểu hiện diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài mà con người 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có thể trực tiếp nhận biết được là: Hành vi khách quan nguy hiểm cho xã hội; hậu quả nguy hiểm cho xã hội cũng như mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả; các điều kiện bên ngoài của việc thực hiện hành vi phạm tội (công cụ, phương tiện, phương pháp, thủ đoạn, thời gian, địa điểm phạm tội…) Mặt khách quan của tội phạm là mặt bên ngoài của sự xâm hại nguy hiểm đáng kể cho xã hội đến khách thể được bảo vệ bằng pháp luật hình sự, tức là sự thể hiện cách xử sự có tính chất tội phạm trong thực tế khách quan [5, tr.
Cụ thể: Mặt khách quan của tội phạm có chín dấu hiệu với một dấu hiệu bắt buộc trong mọi cấu thành tội phạm là “hành vi nguy hiểm cho xã hội” và tám dấu hiệu tùy nghi gồm: “hậu quả nguy hiểm cho xã hội, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả phạm tội, thời gian, địa điểm, hoàn cảnh (điều kiện), phương pháp (thủ đoạn), công cụ và phương tiện phạm tội”. Mặt khách quan của tội phạm là mặt bên ngoài của tội phạm đối lập với mặt chủ quan là mặt bên trong của tội phạm, nhưng nó không nằm ngoài tội phạm mà nó là một mặt của cấu thành tội phạm, nó là những biểu hiện khách quan mà bằng những giác quan của con người chúng ta có thể nhận biết được như: nhìn thấy được, nghe thấy được… Các dấu hiệu hợp thành mặt khách quan của tội phạm bao gồm: hành vi, hậu quả, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả, các điều kiện chi phối hành vi và hậu quả của hành vi [16, tr. Hay tương tự như vậy: Mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài của tội phạm… Là một trong bốn yếu tố của tội phạm, một mặt trong thể thống nhất với mặt chủ quan của hành vi phạm tội. Những biểu hiện của mặt khách quan của tội phạm là hành vi, hậu quả nguy hiểm cho xã hội, mối quan hệ nhân quả giữa 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành vi và hậu quả đó cũng như các điều kiện bên ngoài khác như công cụ, phương tiện, phương pháp, thủ đoạn, thời gian, địa điểm… Trong đó, biểu hiện hành vi khách quan là biểu hiện cơ bản nhất của mặt khách quan được phản ánh trong tất cả các cấu thành tội phạm.
Những biểu hiện khác chỉ dược phản ánh trong một số cấu thành tội phạm [11, tr. Mặt khách quan của tội phạm là những dấu hiệu bên ngoài của tội phạm. Mặt khách quan là yếu tố bắt buộc của cấu thành tội phạm… bao gồm: Hành vi nguy hiểm cho xã hội, hậu quả nguy hiểm cho xã hội, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi nguy hiểm và hậu quả, các điều kiện bên ngoài khi thực hiện tội phạm như: địa điểm, thời gian, thủ đoạn, phương tiện, công cụ, hoàn cảnh phạm tội [17, tr. Như vậy, mặc dù có nhiều cách diễn đạt khác nhau về định nghĩa mặt khách quan của tội phạm, nhưng nhìn chung quan điểm về mặt khách quan của tội phạm là đồng nhất giữa các nhà nghiên cứu.
Mặt khách quan của tội phạm là mặt bên ngoài của tội phạm, bao gồm những biểu hiện của tội phạm diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài thế giới khách quan hay nói cách khác đó là sự thể hiện cách xử sự có tính chất tội phạm trong thực tế khách quan. Nghiên cứu mặt khách quan – mặt bên ngoài của tội phạm tức là tìm hiểu những dấu hiệu diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài thế giới khách quan mà con người có thể nhận thức được, ngay từ quá trình nhận thức đơn giản nhất dựa trên giác quan của mình: nhìn thấy, nghe thấy, sờ thấy, ngửi thấy… Vì vậy, những dấu hiệu thuộc mặt khách quan của tội phạm thường bao gồm: Hành vi khách quan – Hành vi nguy hiểm cho xã hội (khoa học pháp lý chia thành hai loại là hành động phạm tội và không hành động phạm tội); hậu quả nguy hiểm cho xã hội (nếu quy định trong cấu thành tội phạm tương ứng); 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả phạm tội (quan hệ nguyên nhân – kết quả); hay một số dấu hiệu khác như công cụ, phương tiện, phương pháp, thủ đoạn phạm tội, thời gian, địa điểm, hoàn cảnh phạm tội… 1. Ý nghĩa của việc nghiên cứu mặt khách quan của tội phạm Mặt khách quan của tội phạm là một trong bốn yếu tố cấu thành tội phạm – tổng hợp những dấu hiệu chung có tính đặc trưng cho loại tội phạm cụ thể được quy định trong luật hình sự. Các dấu hiệu được mô tả trong cấu thành tội phạm là những dấu hiệu phản ánh nội dung của các yếu tố của tội phạm.
Nhưng không phải tất cả các dấu hiệu của bốn yếu tố đều được đưa vào cấu thành tội phạm. Có những dấu hiệu bắt buộc phải có trong tất cả các cấu thành tội phạm của các tội phạm, nhưng cũng có những dấu hiệu có thể có trong cấu thành tội phạm của tội này nhưng lại không có trong cấu thành tội phạm của những tội khác. Những dấu hiệu bắt buộc phải có trong tất cả các cấu thành tội phạm được kể đến như: Dấu hiệu hành vi thuộc yếu tố mặt khách quan của tội phạm; dấu hiệu lỗi thuộc yếu tố mặt chủ quan của tội phạm; dấu hiệu năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi thuộc yếu tố chủ thể của tội phạm. Ngoài ra, những dấu hiệu khác của bốn yếu tố cấu thành tội phạm đều là những dấu hiệu không bắt buộc trong mọi cấu thành tội phạm như dấu hiệu hậu quả, dấu hiệu mục đích phạm tội, dấu hiệu động cơ phạm tội… Như vậy, theo quy định của luật hình sự Việt Nam, bất cứ tội phạm nào dù ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng, dù bị quy định bởi hình phạt nào từ cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, tù có thời hạn hay đến mức tù chung thân, tử hình thì luôn luôn là thể thống nhất giữa những biểu hiện bên ngoài - mặt khách quan và những quan hệ tâm lí bên trong - mặt chủ quan của tội phạm.
Những hành vi đó đều là hoạt động của con người cụ thể, xâm hại hoặc nhằm xâm hại những quan hệ xã hội nhất định. Sự thống nhất của bốn yếu tố này là hình thức cấu trúc, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể hiện đầy đủ nội dung chính trị, xã hội của tội phạm. Nếu về mặt nội dung chính trị, xã hội, những hành vi phạm tội có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội khác nhau thì về mặt cấu trúc, bốn yếu tố cấu thành tội phạm cũng có những nội dung biểu hiện khác nhau. Chính sự khác nhau này quyết định tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội [8, tr.
Mỗi yếu tố cấu thành tội phạm đều có tính độc lập tương đối nhưng có mối quan hệ mật thiết với nhau. Tùy thuộc từng loại tội phạm, một hay nhiều hơn các yếu tố có thể ảnh hưởng đến tính nghiêm trọng của tội phạm hơn các yếu tố khác. Tuy nhiên, không có nghĩa là các yếu tố còn lại không quan trọng. Bốn yếu tố cấu thành tội phạm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và tổng hợp lại cùng quyết định tính nguy hiểm của tội phạm.
Mỗi yếu tố chỉ có ý nghĩa độc lập khi nghiên cứu về mặt lý thuyết. Trên thực tế, mỗi yếu tố chỉ tồn tại như là một bộ phận cấu thành của một thể thống nhất là tội phạm. Thiếu bất kỳ yếu tố nào cũng không được coi là tội phạm. Trong luật hình sự Việt Nam cộng hòa trước đây, vấn đề các yếu tố cấu thành tội phạm cũng được đề cập.
Nhưng xuất phát từ định nghĩa tội phạm về hình thức, các nhà lý luận chỉ thừa nhận những yếu tố không thể hiện bản chất chính trị, xã hội của tội phạm. Ví dụ: Theo giáo trình của Đại học luật khoa Sài Gòn năm 1972, tội phạm có ba yếu tố là yếu tố pháp định (sự vi phạm hình luật), yếu tố vật chất (tác động tích cực hay tiêu cực) và yếu tố tinh thần hay tâm lý (ý định phạm pháp) [8, tr. Các yếu tố khách quan và chủ quan có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và được thể hiện trong hành vi phạm tội của chủ thể. Cùng với chủ thể, khách thể và mặt chủ quan của tội phạm, mặt khách quan của tội phạm là một trong bốn yếu tố cấu thành tội phạm.
Trong cấu thành tội phạm, các yếu tố thuộc mặt khách quan có ý nghĩa không giống nhau.