mở đầu cho bộ sách 2 tập Văn sách thi Đình Thăng Long – Hà Nội nằm trong tủ sách Thăng Long 1000 năm do ông làm chủ trì [153]. Chuyên luận nhỏ mang tên Văn chương khoa cử Việt Nam của Tạ Đức Tú xuất bản năm 2011 cũng là một cuốn sách chuyên biệt về văn chƣơng khoa cử [166]. Công trình dành hai chƣơng giới thiệu sơ lƣợc một số vấn đề khoa cử phong kiến Việt Nam và văn chƣơng khoa cử Việt Nam. Trọng tâm của công trình là giới thiệu và phiên dịch cuốn Văn hành lược thuật 文衡略述của Trƣơng Vĩnh Ký, đƣợc tác giả cho là “quyển sách tiêu biểu cho văn chƣơng khoa cử Việt Nam”.
Cuốn sách này không nghiên cứu trực tiếp trên văn bài khoa cử thực mà là chủ yếu giới thiệu cuốn sách Văn hành lược thuật. Rất tiếc là chuyên luận này có rất nhiều bất ổn trong phần phiên dịch cho cuốn Văn hành lược thuật. Nghiên cứu chuyên biệt về văn chương khoa cử triều Nguyễn Cho đến nay, chƣa có một công trình chuyên biệt nghiên cứu một cách có hệ thống về văn chƣơng khoa cử triều Nguyễn, mà mới chỉ có một số công trình, bài viết, luận văn nghiên cứu có tính chất bƣớc đầu. Trong các thể tài văn chƣơng khoa cử triều Nguyễn, đƣợc lƣu tâm nghiên cứu cũng nhƣ phiên dịch nhiều hơn cả là văn sách, đặc biệt là văn sách Đình đối.
Có thể kể đến: Bài viết Bài văn sách thi Đình của Hoàng giáp Nguyễn Ý – Đình nguyên khai khoa triều Nguyễn của Đinh Thanh Hiếu in trong Di sản Hán Nôm Huế - Kỵ yếu hội thảo Bảo tồn và Phát huy di sản Hán Nôm Huế (Tp. Luận văn Thạc sĩ khoa học ngữ văn ngành Hán Nôm với đề tài Bước đầu tìm hiểu văn sách Đình đối đời Nguyễn của Đinh Thanh Hiếu (2003) [43]. Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu là các bài văn sách Đình đối trong các khoa thi Tiến sĩ văn từ triều Minh Mệnh đến triều Thành Thái, là thời kỳ mà các quy chế và nội dung thi cử vẫn theo mô hình truyền thống. Luận văn đã giới thiệu khái quát về điển chế thi Đình triều Nguyễn, tổng quan tình hình văn bản, các đặc điểm của văn sách Đình đối triều Nguyễn, đi sâu khảo sát một số vấn đề nội dung và đặc điểm về bút pháp của văn sách Đình đối triều Nguyễn trên cơ sở khảo sát và phiên dịch nguồn tƣ liệu hiện có.
Luận văn là công trình đầu tiên bƣớc đầu khảo sát một cách có hệ thống về văn sách thi Đình triều Nguyễn. Ngoài ra, cũng có một số bài viết giới thiệu một cách đại lƣợc một số bài văn sách Đình đối triều Nguyễn, chủ yếu nằm trong các công trình giới thiệu thân thế và sự nghiệp 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của một số tác gia, nhƣ Giới thiệu bài văn sách thi Đình của Thám hoa Vũ Phạm Hàm [19], Đọc Văn sách thi Đình của Hoàng giáp Đình nguyên Đào Nguyên Phổ [18] của Nguyễn Đình Chú, Mấy cảm nghĩ nhân đọc bài Văn sách khoa thi Cát sĩ của Bảng nhãn Vũ Duy Thanh của Nguyễn Minh Tƣờng [170], … Ngoài văn sách, ba thể văn dùng trong khoa cử triều Nguyễn là kinh nghĩa bát cổ văn, phú và luận cũng đã có những bài viết, khóa luận giới thiệu một cách sơ bộ. Bài viết: Khoa cử và tri nhận kinh điển Nho gia: Xem xét từ việc thi kinh nghĩa dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX của Phùng Minh Hiếu (in trong Kinh điển Nho gia tại Việt Nam, Nguyễn Kim Sơn chủ biên) có thể xem là bài viết đầu tiên đi sâu khảo sát và phân tích về thể tài văn kinh nghĩa, cụ thể là chế nghĩa bát cổ văn nói chung, và sự vận hành của việc thi thể văn kinh nghĩa trong khoa cử triều Nguyễn nói riêng [41]. Bài viết đã có những giới thiệu chung nhất về lai nguyên của thể văn bát cổ, những định chế của khoa cử triều Nguyễn trong việc thi văn bát cổ, sự tri nhận kinh điển Nho gia, kỹ năng làm bài văn bát cổ và ví dụ phân tích một bài văn bát cổ bằng chữ Hán thực sự.
Bài viết Lược khảo phú chữ Hán Việt Nam, in trong Văn học Việt Nam thế kỉ X – XIX - những vấn đề lí luận và lịch sử (Trần Ngọc Vƣơng chủ biên) của Đinh Thanh Hiếu đã dành phần thứ ba viết về Phú dùng trong khoa cử, lƣợc khảo thể tài phú đƣợc sử dụng trong khoa cử thời trung đại ở Việt Nam trên những điểm nhìn khái quát nhất [179]. Phú trong khoa cử triều Nguyễn đƣợc dành một phần lớn trong nội dung này. Năm 2010, dƣới sự hƣớng dẫn của Đinh Thanh Hiếu, sinh viên Bùi Anh Chƣởng (Khóa QH 2006 - X ngành Hán Nôm – Khoa Văn học Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN đã làm khóa luận tốt nghiệp với đề tài Thể Luận trong thi Hội triều Nguyễn [21]. Khóa luận đã có những khảo sát tổng quan về tình hình văn bản và nội dung thể luận trong các kỳ thi Hội triều Nguyễn từ triều Tự Đức đến Khải Định, bao gồm cả luận chữ Hán và luận chữ Quốc ngữ.
Những sưu tầm, giới thiệu và dịch thuật văn bài thi Hội, thi Đình triều Nguyễn Việc sƣu tầm, tập hợp văn bài khoa cử vốn có truyền thống từ lâu đời, với những thành quả khả quan. Trong kho thƣ tịch Hán Nôm, những tập hợp văn bài khoa cử hay những tác phẩm phục vụ cho khoa cử chiếm số lƣợng áp đảo. Những tập hợp văn bài, nhất là những văn bài thi đỗ các khoa thi là những xuất bản phẩm rất đƣợc chờ đón của các sĩ tử nên rất nhanh chóng đƣợc tập hợp, in ấn sau mỗi khoa thi, cho ra đời những tập Hương 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thí văn tuyển, Hội thí văn tuyển, Hội Đình văn tuyển… tập hợp theo từng khoa, ấn hành rất sớm ngay sau khoa thi kết thúc để phục vụ độc giả đang chờ đợi. Ngoài ra cũng có những tập hợp văn bài theo chiều dài lịch sử, theo triều đại, theo văn thể, với các tên nhƣ Lịch khoa…, Lê triều…, Quốc triều…, Lịch triều Đình đối văn, Lê triều Hội thí Đình đối sách văn,.Lịch khoa tứ lục, Hoàng Việt lịch khoa thi phú…để các sĩ tử dùng làm văn mẫu.
Cho đến đầu thế kỵ XX, những sƣu tập loại này vẫn đƣợc tiếp tục, cho đến khi khoa cử chấm dứt. Những xuất bản phẩm này là một bộ phận của chế độ khoa cử hiện hành. Công việc sƣu tầm, tập hợp, giới thiệu và dịch thuật văn bài thi cử trong khoa trƣờng với tƣ cách là một đối tƣợng nghiên cứu diễn tiến rất chậm chạp với không nhiều kết quả. Những thành quả trong lĩnh vực này vào cuối thế kỵ XX chỉ mang tính chất bƣớc đầu.
Trong thế kỵ XX, không có một đầu sách chuyên biệt công bố văn bài khoa cử. Một số bài viết giới thiệu lẻ tẻ một vài tác phẩm. Các bản dịch văn bài thi chủ yếu nằm trong các phụ lục của các chuyên luận, luận văn, luận án về đề tài giáo dục, khoa cử; hoặc nhƣ một đơn vị tác phẩm trong một thi văn tập cá nhân của một tác gia; hoặc lƣu trữ trong các phòng tƣ liệu của các đơn vị nghiên cứu, các nhà nghiên cứu…rất ít đƣợc công bố. Sang những năm đầu thế kỉ XXI, tình hình có khả quan hơn, nhƣng nhìn tổng thể, công tác sƣu tầm, phiên dịch và giới thiệu các văn bài khoa cử mới đƣợc thực hiện một cách lẻ tẻ, chƣa hệ thống và thành tựu chủ yếu ở bộ phận văn sách Đình đối.
Về văn bài thi Hội triều Nguyễn, hiện chƣa có một công trình sƣu tầm, thống kê tổng quan cho bộ phận tƣ liệu này. Những công trình dịch và giới thiệu văn bài thi Hội đã công bố hầu nhƣ chƣa có. Hiện chúng tôi mới chỉ thấy hai đạo văn sách, một bài sớ, một bài biểu của khoa thi Hội năm 1919 đƣợc công bố trong phần chữ Nho của Tạp chí Nam phong số 25 (tháng 7 năm 1919) và sáu bài luận chữ Quốc ngữ công bố trong phần chữ Quốc ngữ của Tạp chí Nam phong số 24 (tháng 6 năm 1919). Các bài này đã đƣợc Phạm Văn Khoái sƣu tầm và phiên dịch các bài Hán văn, công bố trong chuyên luận Khoa thi Tiến sĩ cuối cùng trong lịch sử khoa cử Việt Nam (Kỵ mùi, Khải Định năm thứ tƣ – 1919) [64].
Ba bài luận Quốc ngữ trong số này trƣớc đó đã đƣợc Nguyễn Thị Chân Quỳnh công bố trong sách Khoa cử Việt Nam – Tập Hạ - Thi Hội – Thi Đình [124]. Một bài biểu, một bài luận thi Hội của Lê Khắc Cẩn trong phụ lục luận văn của Nguyễn Thị Kim [69]. Một phần bài văn sách thi Hội của Nguyễn Quý Tân đƣợc dịch và công bố trong chuyên luận về tác giả [68]. Ngoài ra, còn có bảy bài văn kinh nghĩa trong kỳ thi Hội của Phan Bội 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Châu đã đƣợc công bố phần chữ Hán trong Phan Bội Châu toàn tập- Tập 1, nhƣng chƣa đƣợc phiên dịch [139]… Do những giá trị đặc thù, thể văn khoa cử đƣợc lƣu tâm giới thiệu, phiên dịch nhiều nhất là văn sách Đình đối.
Có thể kể ra một số bài đƣợc dịch và công bố lẻ tẻ hoặc in chung trong các thi văn tập nhƣ của Phạm Văn Nghị [53], Trần Bích San [52], Nguyễn Quang Bích [37], Nguyễn Tƣ Giản [172], Vũ Phạm Hàm [97], Đào Nguyên Phổ [141]; công bố trong các chuyên luận nhƣ bài của Nguyễn Khuyến [45]; trong các phụ lục luận văn, luận án nhƣ các bài của Nguyễn Hữu Lập, Lê Khắc Cẩn, Vũ Nhự, Bùi Ƣớc, Nguyễn Tái, Phan Đình Phùng [69]. Trong luận văn Thạc sĩ Bước đầu tìm hiểu văn sách Đình đối đời Nguyễn, Đinh Thanh Hiếu đã bƣớc đầu sƣu tầm, thống kê số lƣợng và khảo sát nguồn tƣ liệu, lên đƣợc danh mục và tƣ liệu cho 86 bài văn sách thi Đình triều Nguyễn hiện còn. Các bài văn sách thi Đình của Nguyễn Ý, Mai Anh Tuấn, Nguyễn Văn Giao, Nguyễn Khuyến, Phạm Nhƣ Xƣơng, Đặng Văn Thụy đã đƣợc dịch và in trong phụ lục của luận văn này [43]. Đặc biệt phải kể đến công trình Văn sách thi Đình Thăng Long- Hà Nội do Nguyễn Văn Thịnh (chủ trì), Đinh Thanh Hiếu, Phùng Minh Hiếu tham gia biên soạn đã lần đầu tiên giới thiệu và phiên dịch một số lƣợng đáng kể các bài văn sách thi Đình trong lịch sử khoa cử Việt Nam [153].