I. Hiểu đúng vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa
Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) là một thiết chế hiến định trong bộ máy nhà nước, giữ vai trò trụ cột trong việc bảo vệ pháp luật và công lý. Vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa không chỉ là một nhiệm vụ chính trị mà còn là trách nhiệm pháp lý được quy định rõ trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật chuyên ngành. Theo Điều 107 Hiến pháp năm 2013, VKSND có nhiệm vụ “bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân... góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”. Vai trò này được thể hiện qua hai chức năng cốt lõi: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Thông qua các hoạt động này, VKSND tỉnh Thanh Hóa đảm bảo rằng mọi hành vi xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức đều được xử lý nghiêm minh. Đồng thời, VKSND cũng là lá chắn pháp lý ngăn chặn các hành vi lạm quyền, xâm phạm đến quyền tự do, dân chủ của công dân từ chính các cơ quan tiến hành tố tụng. Việc bảo vệ quyền con người không chỉ dừng lại ở việc đấu tranh chống tội phạm mà còn là quá trình đảm bảo tính thượng tôn pháp luật trong mọi hoạt động tư pháp, từ giai đoạn tiếp nhận tin báo tội phạm đến thi hành án, nhằm chống oan sai, sai sót và bảo vệ phẩm giá, danh dự của mỗi cá nhân.
1.1. Quan niệm cốt lõi về bảo vệ quyền con người quyền công dân
Bảo vệ quyền con người, quyền công dân được hiểu là tổng thể các hoạt động nhằm phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý các hành vi vi phạm và khôi phục các quyền đã bị xâm phạm. Theo luận văn của Bùi Thị Mai, đây là hành vi pháp lý của các chủ thể có thẩm quyền, sử dụng các biện pháp được pháp luật cho phép để tôn trọng và bảo vệ các nguyên tắc, tiêu chuẩn về quyền con người. Quyền con người được ghi nhận trong Hiến pháp về quyền con người (Hiến pháp 2013) là những giá trị vốn có, không thể bị tước đoạt. Nhà nước, mà đại diện là các cơ quan tư pháp như VKSND, có nghĩa vụ hàng đầu trong việc hiện thực hóa các quyền này, đảm bảo mọi công dân đều được sống trong một môi trường pháp lý an toàn và công bằng.
1.2. Chức năng VKSND theo Hiến pháp và Luật Tổ chức VKSND 2014
Luật Tổ chức VKSND năm 2014 đã cụ thể hóa nhiệm vụ hiến định của ngành Kiểm sát. Chức năng VKSND bao gồm hai mảng chính. Thứ nhất, thực hành quyền công tố là hoạt động buộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội, đảm bảo không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Thứ hai, kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động giám sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của các cơ quan, cá nhân trong hoạt động tư pháp. Hai chức năng này có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau, tạo thành cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả, trực tiếp bảo vệ các quyền công dân trong mọi giai đoạn tố tụng.
II. VKSND Thanh Hóa Thực trạng và thách thức bảo vệ quyền con người
Trong những năm qua, hoạt động của ngành Kiểm sát Thanh Hóa đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy nhiều thách thức và tồn tại cần khắc phục. Một trong những vấn đề lớn là hệ thống pháp luật vẫn còn những “khoảng trống” và quy định chồng chéo. Luận văn chỉ ra rằng, một số văn bản hướng dẫn luật còn thiếu, chưa theo kịp sự phát triển của xã hội, gây khó khăn trong quá trình áp dụng. Ví dụ, cơ chế để VKSND giám sát hoạt động trinh sát nghiệp vụ của Cơ quan điều tra chưa thực sự rõ ràng, tiềm ẩn nguy cơ bỏ lọt thông tin hoặc vi phạm quyền riêng tư. Bên cạnh đó, áp lực công việc ngày càng tăng trong khi biên chế còn hạn chế cũng ảnh hưởng đến chất lượng công tác kiểm sát. Việc phải xử lý một khối lượng lớn các tin báo, vụ án phức tạp đòi hỏi trách nhiệm của Kiểm sát viên phải rất cao. Những tồn tại này, nếu không được giải quyết triệt để, có thể làm suy giảm hiệu quả của vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa, ảnh hưởng đến niềm tin của nhân dân vào công lý.
2.1. Bất cập trong các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự
Mặc dù Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) đã có nhiều tiến bộ, một số quy định vẫn còn hạn chế. Đáng chú ý, VKSND không có thẩm quyền trực tiếp xác minh, giải quyết tố giác, tin báo tội phạm, mà phụ thuộc vào kết quả của Cơ quan điều tra. Điều này có thể dẫn đến tình trạng chậm trễ hoặc thiếu khách quan trong một số trường hợp. Hơn nữa, thẩm quyền tiến hành một số hoạt động điều tra của VKS còn hạn chế, chủ yếu là kiểm sát gián tiếp, làm giảm vai trò chủ động trong việc chống oan sai ngay từ giai đoạn đầu.
2.2. Khó khăn trong thực tiễn kiểm sát hoạt động tư pháp
Việc kiểm sát hoạt động tư pháp trên thực tế gặp nhiều khó khăn. Chất lượng một số bản yêu cầu điều tra, kiến nghị của VKS chưa cao, chưa chỉ ra triệt để các vi phạm. Công tác phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng đôi khi chưa đồng bộ, thống nhất. Đặc biệt, việc giám sát các hoạt động tố tụng có yếu tố nhạy cảm như chống bức cung, dùng nhục hình đòi hỏi Kiểm sát viên không chỉ vững về chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh, dũng khí để đấu tranh với những sai phạm, bảo vệ quyền của bị can, bị cáo một cách triệt để.
III. Phương pháp VKSND bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự
Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa được thể hiện rõ nét và trực tiếp nhất. Ngay từ khi tiếp nhận tin báo, VKS đã thực hiện quyền kiểm sát để đảm bảo việc tiếp nhận, giải quyết được thực hiện đúng pháp luật, tránh bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội. Xuyên suốt quá trình điều tra, VKSND tỉnh Thanh Hóa đã chủ động ban hành hàng nghìn văn bản yêu cầu điều tra, yêu cầu xác minh để làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Nhiệm vụ của Viện kiểm sát là phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam, đảm bảo các biện pháp cưỡng chế chỉ được áp dụng khi thực sự cần thiết và có căn cứ. Đây là công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền của người bị tạm giữ, tạm giam. Tại phiên tòa, Kiểm sát viên với vai trò của cơ quan công tố không chỉ duy trì quan điểm truy tố mà còn có trách nhiệm giám sát toàn bộ hoạt động xét xử, đảm bảo phiên tòa diễn ra công khai, minh bạch, bảo vệ quyền bào chữa của bị cáo và các quyền hợp pháp khác của người tham gia tố tụng. Việc phát hiện vi phạm và ban hành kháng nghị, kiến nghị kịp thời đã góp phần sửa chữa nhiều sai sót, bảo vệ công lý.
3.1. Thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra chống oan sai
Hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra là tuyến phòng thủ đầu tiên và quan trọng nhất để chống oan sai. VKSND trực tiếp kiểm sát việc khởi tố, các hoạt động điều tra, đảm bảo mọi chứng cứ được thu thập một cách khách quan, hợp pháp. Bằng việc phê chuẩn các quyết định tố tụng của Cơ quan điều tra, VKSND kiểm soát chặt chẽ quá trình tố tụng, ngăn chặn các hành vi mớm cung, bức cung, làm sai lệch hồ sơ vụ án.
3.2. Giám sát việc tuân theo pháp luật tại nơi tạm giữ tạm giam
VKSND thực hiện kiểm sát trực tiếp và định kỳ tại các nhà tạm giữ, trại tạm giam. Hoạt động này nhằm giám sát việc tuân theo pháp luật trong công tác quản lý, giam giữ, đảm bảo chế độ ăn, ở, chăm sóc y tế và các quyền khác của người bị giam giữ không bị vi phạm. Qua kiểm sát, nhiều vi phạm đã được phát hiện và yêu cầu khắc phục, góp phần đảm bảo môi trường giam giữ nhân đạo, đúng quy định pháp luật.
3.3. Trách nhiệm của Kiểm sát viên trong giai đoạn xét xử
Trách nhiệm của Kiểm sát viên tại phiên tòa là vô cùng quan trọng. Họ không chỉ trình bày cáo trạng mà còn tham gia xét hỏi, tranh luận để làm rõ sự thật. Nếu phát hiện các tình tiết mới có lợi cho bị cáo hoặc nhận thấy bản án của Tòa án có dấu hiệu oan, sai, không đúng pháp luật, Kiểm sát viên có quyền rút một phần hoặc toàn bộ quyết định truy tố, hoặc đề nghị Hội đồng xét xử xem xét cẩn trọng, đồng thời thực hiện quyền kháng nghị theo quy định.
IV. Cách VKSND bảo vệ quyền công dân trong tố tụng dân sự hành chính
Không chỉ trong lĩnh vực hình sự, vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa còn mở rộng sang các lĩnh vực tố tụng dân sự, hành chính. Trong các vụ việc này, VKSND tham gia tố tụng với tư cách là cơ quan kiểm sát việc tuân theo pháp luật, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự, đặc biệt là các đối tượng yếu thế trong xã hội. Theo Điều 21 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, VKS tham gia phiên tòa, phiên họp đối với các vụ việc phức tạp, có đối tượng tranh chấp là tài sản công, đất đai, hoặc có đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự. Tại phiên tòa, Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân thủ pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử và những người tham gia tố tụng. Ý kiến của VKS là một kênh tham khảo quan trọng để Tòa án ra bản án, quyết định khách quan, đúng pháp luật. Thông qua việc phát hiện vi phạm và ban hành kháng nghị phúc thẩm, giám đốc thẩm, VKSND đã góp phần hủy, sửa nhiều bản án sai sót, khôi phục lại quyền lợi chính đáng cho người dân, củng cố bảo đảm quyền con người trong tố tụng dân sự, hành chính.
4.1. Vai trò trong giải quyết khiếu nại tố cáo trong hoạt động tư pháp
VKSND là một địa chỉ quan trọng để người dân gửi gắm niềm tin khi thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo trong tư pháp. VKS có trách nhiệm tiếp nhận, phân loại và giải quyết các đơn thư khiếu nại, tố cáo liên quan đến hành vi, quyết định của các cơ quan, người tiến hành tố tụng. Việc giải quyết kịp thời, dứt điểm các khiếu nại, tố cáo không chỉ bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn giúp phát hiện, chấn chỉnh các sai phạm trong hệ thống tư pháp.
4.2. Đảm bảo quyền lợi hợp pháp của đương sự qua hoạt động kiểm sát
Thông qua việc kiểm sát các bản án, quyết định của Tòa án, VKSND đóng vai trò là "người gác cổng" của công lý. Khi phát hiện một bản án dân sự hay hành chính có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hoặc áp dụng sai pháp luật nội dung, gây thiệt hại đến quyền lợi của đương sự, VKSND sẽ thực hiện quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Đây là cơ chế pháp lý hữu hiệu để sửa sai và bảo đảm quyền con người một cách toàn diện.
V. Top kết quả thực tiễn vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa
Thực tiễn công tác của VKSND hai cấp tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2016 - 2020 đã chứng minh rõ nét hiệu quả của vai trò VKSND bảo vệ quyền con người. Các số liệu thống kê trong luận văn cho thấy ngành Kiểm sát đã kiểm sát chặt chẽ hàng nghìn tin báo, tố giác về tội phạm, đảm bảo tỷ lệ giải quyết luôn đạt và vượt chỉ tiêu. Cụ thể, trong năm 2020, VKS hai cấp đã thụ lý kiểm sát 3.410 tin, giải quyết đạt 3.072 tin. Trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra, VKS đã ban hành hàng nghìn bản yêu cầu điều tra, yêu cầu khởi tố, góp phần đẩy nhanh tiến độ và nâng cao chất lượng điều tra. Tỷ lệ án trả hồ sơ để điều tra bổ sung giữa các cơ quan tiến hành tố tụng luôn ở mức thấp, cho thấy chất lượng truy tố ngày càng được nâng cao. Đặc biệt, không có trường hợp nào VKSND truy tố mà Tòa án tuyên không phạm tội, khẳng định sự thận trọng và chính xác trong việc thực thi vai trò của cơ quan công tố. Các vụ án phức tạp, được dư luận quan tâm đều được chỉ đạo giải quyết kịp thời, nghiêm minh, góp phần ổn định an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội trên địa bàn.
5.1. Thống kê ấn tượng trong công tác thực hành quyền công tố
Theo số liệu từ Báo cáo tổng kết của ngành, chỉ tính riêng năm 2019, VKS hai cấp đã giải quyết 1.983 vụ/4.025 bị can trong giai đoạn truy tố, ban hành 4.350 bản yêu cầu điều tra xác minh và 224 bản kiến nghị yêu cầu khắc phục vi phạm, phòng ngừa tội phạm. Những con số này thể hiện sự chủ động, tích cực của VKS trong việc thực hiện nhiệm vụ của Viện kiểm sát, đảm bảo mọi hoạt động tố tụng đều nằm trong vòng kiểm soát của pháp luật.
5.2. Chuyển biến tích cực trong công tác kiểm sát giải quyết án
Chất lượng công tác kiểm sát giải quyết án dân sự, hành chính, kiểm sát thi hành án và giải quyết khiếu nại, tố cáo ngày càng được nâng cao. Công tác phối hợp liên ngành giữa VKSND, Tòa án, và Cơ quan điều tra ngày càng chặt chẽ và hiệu quả. Việc duy trì các cuộc họp liên ngành định kỳ đã giúp tháo gỡ nhiều khó khăn, vướng mắc, thống nhất quan điểm xử lý các vụ án phức tạp, góp phần bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự và các lĩnh vực khác.
VI. Bí quyết nâng cao vai trò VKSND bảo vệ quyền con người hiệu quả
Để tiếp tục phát huy và nâng cao hiệu quả vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa, việc đề ra các giải pháp đồng bộ là yêu cầu cấp thiết. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, đặc biệt là các quy định trong BLTTHS, Luật Tổ chức VKSND để làm rõ hơn nữa thẩm quyền, trách nhiệm của Kiểm sát viên và cơ chế giám sát. Việc tăng cường thẩm quyền điều tra một số loại tội phạm cho Cơ quan điều tra của VKSND sẽ giúp nâng cao tính chủ động trong đấu tranh chống tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, chống oan sai. Song song với đó, yếu tố con người luôn là then chốt. Cần chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng để xây dựng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên “vững về chính trị, giỏi về nghiệp vụ, tinh thông về pháp luật, công tâm và bản lĩnh”. Việc nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa là một khâu đột phá để bảo vệ quan điểm truy tố một cách thuyết phục và giám sát hoạt động xét xử hiệu quả. Cuối cùng, việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng chính phủ điện tử trong ngành Kiểm sát sẽ góp phần minh bạch hóa hoạt động, nâng cao hiệu quả quản lý, chỉ đạo điều hành.
6.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về chức năng nhiệm vụ của Viện kiểm sát
Giải pháp nền tảng là tiếp tục nghiên cứu, kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật còn bất cập. Cần có cơ chế pháp lý rõ ràng hơn để VKSND thực hiện hiệu quả việc kiểm sát hoạt động tư pháp, đặc biệt là các hoạt động điều tra ban đầu. Việc hoàn thiện pháp luật sẽ tạo cơ sở vững chắc để VKSND thực hiện đúng và đủ chức năng VKSND mà Hiến pháp và luật đã giao phó.
6.2. Nâng cao năng lực và đạo đức nghề nghiệp của Kiểm sát viên
Chất lượng của hoạt động kiểm sát phụ thuộc trực tiếp vào năng lực, phẩm chất của đội ngũ Kiểm sát viên. Do đó, cần thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu, cập nhật kiến thức mới, rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ, đặc biệt là kỹ năng tranh tụng tại tòa. Đồng thời, phải siết chặt kỷ luật, kỷ cương, xử lý nghiêm những cán bộ có hành vi vi phạm, tiêu cực, đảm bảo sự trong sạch, vững mạnh của ngành Kiểm sát.
