Vai trò VKSND trong bảo vệ quyền con người, công dân tại Thanh Hóa

Luận văn phân tích vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong bảo vệ quyền con người, quyền công dân tại Thanh Hóa, đưa ra giải pháp thực tiễn.

• Tác giả: Bùi Thị Mai
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Võ Khánh Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân từ thực tiễn Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN
• 1.1. Khái quát chung bảo vệ quyền con người, quyền công dân
• 1.2. Khái niệm về vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ QCN, QCD
• 1.3. Chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm thể hiện vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ QCN, QCD
• 1.4. Các yếu tố chính tác động đến thực hiện vai trò của VKSND trong việc bảo vệ QCN, QCD
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN TẠI TỈNH THANH HÓA
• 2.1. Thực trạng pháp luật về vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ QCN, QCD
• 2.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật về vai trò của VKSND trong việc bảo vệ QCN, QCD tại tỉnh Thanh Hóa
• 3. Chương 3: CÁC QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN ĐÚNG VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN TỪ THỰC TIỄN TỈNH THANH HÓA
• 3.1. Các quan điểm bảo đảm thực hiện đúng vai trò của VKSND trong việc bảo vệ QCN, QCD từ thực tiễn tỉnh Thanh Hóa
• 3.2. Giải pháp bảo đảm thực hiện đúng vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ QCN, QCD từ thực tiễn tỉnh Thanh Hóa
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Hiểu đúng vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa

Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) là một thiết chế hiến định trong bộ máy nhà nước, giữ vai trò trụ cột trong việc bảo vệ pháp luật và công lý. Vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa không chỉ là một nhiệm vụ chính trị mà còn là trách nhiệm pháp lý được quy định rõ trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật chuyên ngành. Theo Điều 107 Hiến pháp năm 2013, VKSND có nhiệm vụ “bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân... góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”. Vai trò này được thể hiện qua hai chức năng cốt lõi: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Thông qua các hoạt động này, VKSND tỉnh Thanh Hóa đảm bảo rằng mọi hành vi xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức đều được xử lý nghiêm minh. Đồng thời, VKSND cũng là lá chắn pháp lý ngăn chặn các hành vi lạm quyền, xâm phạm đến quyền tự do, dân chủ của công dân từ chính các cơ quan tiến hành tố tụng. Việc bảo vệ quyền con người không chỉ dừng lại ở việc đấu tranh chống tội phạm mà còn là quá trình đảm bảo tính thượng tôn pháp luật trong mọi hoạt động tư pháp, từ giai đoạn tiếp nhận tin báo tội phạm đến thi hành án, nhằm chống oan sai, sai sót và bảo vệ phẩm giá, danh dự của mỗi cá nhân.

1.1. Quan niệm cốt lõi về bảo vệ quyền con người quyền công dân

Bảo vệ quyền con người, quyền công dân được hiểu là tổng thể các hoạt động nhằm phòng ngừa, ngăn chặn, xử lý các hành vi vi phạm và khôi phục các quyền đã bị xâm phạm. Theo luận văn của Bùi Thị Mai, đây là hành vi pháp lý của các chủ thể có thẩm quyền, sử dụng các biện pháp được pháp luật cho phép để tôn trọng và bảo vệ các nguyên tắc, tiêu chuẩn về quyền con người. Quyền con người được ghi nhận trong Hiến pháp về quyền con người (Hiến pháp 2013) là những giá trị vốn có, không thể bị tước đoạt. Nhà nước, mà đại diện là các cơ quan tư pháp như VKSND, có nghĩa vụ hàng đầu trong việc hiện thực hóa các quyền này, đảm bảo mọi công dân đều được sống trong một môi trường pháp lý an toàn và công bằng.

1.2. Chức năng VKSND theo Hiến pháp và Luật Tổ chức VKSND 2014

Luật Tổ chức VKSND năm 2014 đã cụ thể hóa nhiệm vụ hiến định của ngành Kiểm sát. Chức năng VKSND bao gồm hai mảng chính. Thứ nhất, thực hành quyền công tố là hoạt động buộc tội của Nhà nước đối với người phạm tội, đảm bảo không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Thứ hai, kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động giám sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của các cơ quan, cá nhân trong hoạt động tư pháp. Hai chức năng này có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau, tạo thành cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả, trực tiếp bảo vệ các quyền công dân trong mọi giai đoạn tố tụng.

II. VKSND Thanh Hóa Thực trạng và thách thức bảo vệ quyền con người

Trong những năm qua, hoạt động của ngành Kiểm sát Thanh Hóa đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy nhiều thách thức và tồn tại cần khắc phục. Một trong những vấn đề lớn là hệ thống pháp luật vẫn còn những “khoảng trống” và quy định chồng chéo. Luận văn chỉ ra rằng, một số văn bản hướng dẫn luật còn thiếu, chưa theo kịp sự phát triển của xã hội, gây khó khăn trong quá trình áp dụng. Ví dụ, cơ chế để VKSND giám sát hoạt động trinh sát nghiệp vụ của Cơ quan điều tra chưa thực sự rõ ràng, tiềm ẩn nguy cơ bỏ lọt thông tin hoặc vi phạm quyền riêng tư. Bên cạnh đó, áp lực công việc ngày càng tăng trong khi biên chế còn hạn chế cũng ảnh hưởng đến chất lượng công tác kiểm sát. Việc phải xử lý một khối lượng lớn các tin báo, vụ án phức tạp đòi hỏi trách nhiệm của Kiểm sát viên phải rất cao. Những tồn tại này, nếu không được giải quyết triệt để, có thể làm suy giảm hiệu quả của vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa, ảnh hưởng đến niềm tin của nhân dân vào công lý.

2.1. Bất cập trong các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự

Mặc dù Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) đã có nhiều tiến bộ, một số quy định vẫn còn hạn chế. Đáng chú ý, VKSND không có thẩm quyền trực tiếp xác minh, giải quyết tố giác, tin báo tội phạm, mà phụ thuộc vào kết quả của Cơ quan điều tra. Điều này có thể dẫn đến tình trạng chậm trễ hoặc thiếu khách quan trong một số trường hợp. Hơn nữa, thẩm quyền tiến hành một số hoạt động điều tra của VKS còn hạn chế, chủ yếu là kiểm sát gián tiếp, làm giảm vai trò chủ động trong việc chống oan sai ngay từ giai đoạn đầu.

2.2. Khó khăn trong thực tiễn kiểm sát hoạt động tư pháp

Việc kiểm sát hoạt động tư pháp trên thực tế gặp nhiều khó khăn. Chất lượng một số bản yêu cầu điều tra, kiến nghị của VKS chưa cao, chưa chỉ ra triệt để các vi phạm. Công tác phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng đôi khi chưa đồng bộ, thống nhất. Đặc biệt, việc giám sát các hoạt động tố tụng có yếu tố nhạy cảm như chống bức cung, dùng nhục hình đòi hỏi Kiểm sát viên không chỉ vững về chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh, dũng khí để đấu tranh với những sai phạm, bảo vệ quyền của bị can, bị cáo một cách triệt để.

III. Phương pháp VKSND bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự

Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa được thể hiện rõ nét và trực tiếp nhất. Ngay từ khi tiếp nhận tin báo, VKS đã thực hiện quyền kiểm sát để đảm bảo việc tiếp nhận, giải quyết được thực hiện đúng pháp luật, tránh bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội. Xuyên suốt quá trình điều tra, VKSND tỉnh Thanh Hóa đã chủ động ban hành hàng nghìn văn bản yêu cầu điều tra, yêu cầu xác minh để làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Nhiệm vụ của Viện kiểm sát là phê chuẩn hoặc không phê chuẩn các lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam, đảm bảo các biện pháp cưỡng chế chỉ được áp dụng khi thực sự cần thiết và có căn cứ. Đây là công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền của người bị tạm giữ, tạm giam. Tại phiên tòa, Kiểm sát viên với vai trò của cơ quan công tố không chỉ duy trì quan điểm truy tố mà còn có trách nhiệm giám sát toàn bộ hoạt động xét xử, đảm bảo phiên tòa diễn ra công khai, minh bạch, bảo vệ quyền bào chữa của bị cáo và các quyền hợp pháp khác của người tham gia tố tụng. Việc phát hiện vi phạm và ban hành kháng nghị, kiến nghị kịp thời đã góp phần sửa chữa nhiều sai sót, bảo vệ công lý.

3.1. Thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra chống oan sai

Hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra là tuyến phòng thủ đầu tiên và quan trọng nhất để chống oan sai. VKSND trực tiếp kiểm sát việc khởi tố, các hoạt động điều tra, đảm bảo mọi chứng cứ được thu thập một cách khách quan, hợp pháp. Bằng việc phê chuẩn các quyết định tố tụng của Cơ quan điều tra, VKSND kiểm soát chặt chẽ quá trình tố tụng, ngăn chặn các hành vi mớm cung, bức cung, làm sai lệch hồ sơ vụ án.

3.2. Giám sát việc tuân theo pháp luật tại nơi tạm giữ tạm giam

VKSND thực hiện kiểm sát trực tiếp và định kỳ tại các nhà tạm giữ, trại tạm giam. Hoạt động này nhằm giám sát việc tuân theo pháp luật trong công tác quản lý, giam giữ, đảm bảo chế độ ăn, ở, chăm sóc y tế và các quyền khác của người bị giam giữ không bị vi phạm. Qua kiểm sát, nhiều vi phạm đã được phát hiện và yêu cầu khắc phục, góp phần đảm bảo môi trường giam giữ nhân đạo, đúng quy định pháp luật.

3.3. Trách nhiệm của Kiểm sát viên trong giai đoạn xét xử

Trách nhiệm của Kiểm sát viên tại phiên tòa là vô cùng quan trọng. Họ không chỉ trình bày cáo trạng mà còn tham gia xét hỏi, tranh luận để làm rõ sự thật. Nếu phát hiện các tình tiết mới có lợi cho bị cáo hoặc nhận thấy bản án của Tòa án có dấu hiệu oan, sai, không đúng pháp luật, Kiểm sát viên có quyền rút một phần hoặc toàn bộ quyết định truy tố, hoặc đề nghị Hội đồng xét xử xem xét cẩn trọng, đồng thời thực hiện quyền kháng nghị theo quy định.

IV. Cách VKSND bảo vệ quyền công dân trong tố tụng dân sự hành chính

Không chỉ trong lĩnh vực hình sự, vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa còn mở rộng sang các lĩnh vực tố tụng dân sự, hành chính. Trong các vụ việc này, VKSND tham gia tố tụng với tư cách là cơ quan kiểm sát việc tuân theo pháp luật, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự, đặc biệt là các đối tượng yếu thế trong xã hội. Theo Điều 21 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, VKS tham gia phiên tòa, phiên họp đối với các vụ việc phức tạp, có đối tượng tranh chấp là tài sản công, đất đai, hoặc có đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự. Tại phiên tòa, Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân thủ pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử và những người tham gia tố tụng. Ý kiến của VKS là một kênh tham khảo quan trọng để Tòa án ra bản án, quyết định khách quan, đúng pháp luật. Thông qua việc phát hiện vi phạm và ban hành kháng nghị phúc thẩm, giám đốc thẩm, VKSND đã góp phần hủy, sửa nhiều bản án sai sót, khôi phục lại quyền lợi chính đáng cho người dân, củng cố bảo đảm quyền con người trong tố tụng dân sự, hành chính.

4.1. Vai trò trong giải quyết khiếu nại tố cáo trong hoạt động tư pháp

VKSND là một địa chỉ quan trọng để người dân gửi gắm niềm tin khi thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo trong tư pháp. VKS có trách nhiệm tiếp nhận, phân loại và giải quyết các đơn thư khiếu nại, tố cáo liên quan đến hành vi, quyết định của các cơ quan, người tiến hành tố tụng. Việc giải quyết kịp thời, dứt điểm các khiếu nại, tố cáo không chỉ bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn giúp phát hiện, chấn chỉnh các sai phạm trong hệ thống tư pháp.

4.2. Đảm bảo quyền lợi hợp pháp của đương sự qua hoạt động kiểm sát

Thông qua việc kiểm sát các bản án, quyết định của Tòa án, VKSND đóng vai trò là "người gác cổng" của công lý. Khi phát hiện một bản án dân sự hay hành chính có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng hoặc áp dụng sai pháp luật nội dung, gây thiệt hại đến quyền lợi của đương sự, VKSND sẽ thực hiện quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. Đây là cơ chế pháp lý hữu hiệu để sửa sai và bảo đảm quyền con người một cách toàn diện.

V. Top kết quả thực tiễn vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa

Thực tiễn công tác của VKSND hai cấp tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2016 - 2020 đã chứng minh rõ nét hiệu quả của vai trò VKSND bảo vệ quyền con người. Các số liệu thống kê trong luận văn cho thấy ngành Kiểm sát đã kiểm sát chặt chẽ hàng nghìn tin báo, tố giác về tội phạm, đảm bảo tỷ lệ giải quyết luôn đạt và vượt chỉ tiêu. Cụ thể, trong năm 2020, VKS hai cấp đã thụ lý kiểm sát 3.410 tin, giải quyết đạt 3.072 tin. Trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra, VKS đã ban hành hàng nghìn bản yêu cầu điều tra, yêu cầu khởi tố, góp phần đẩy nhanh tiến độ và nâng cao chất lượng điều tra. Tỷ lệ án trả hồ sơ để điều tra bổ sung giữa các cơ quan tiến hành tố tụng luôn ở mức thấp, cho thấy chất lượng truy tố ngày càng được nâng cao. Đặc biệt, không có trường hợp nào VKSND truy tố mà Tòa án tuyên không phạm tội, khẳng định sự thận trọng và chính xác trong việc thực thi vai trò của cơ quan công tố. Các vụ án phức tạp, được dư luận quan tâm đều được chỉ đạo giải quyết kịp thời, nghiêm minh, góp phần ổn định an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội trên địa bàn.

5.1. Thống kê ấn tượng trong công tác thực hành quyền công tố

Theo số liệu từ Báo cáo tổng kết của ngành, chỉ tính riêng năm 2019, VKS hai cấp đã giải quyết 1.983 vụ/4.025 bị can trong giai đoạn truy tố, ban hành 4.350 bản yêu cầu điều tra xác minh và 224 bản kiến nghị yêu cầu khắc phục vi phạm, phòng ngừa tội phạm. Những con số này thể hiện sự chủ động, tích cực của VKS trong việc thực hiện nhiệm vụ của Viện kiểm sát, đảm bảo mọi hoạt động tố tụng đều nằm trong vòng kiểm soát của pháp luật.

5.2. Chuyển biến tích cực trong công tác kiểm sát giải quyết án

Chất lượng công tác kiểm sát giải quyết án dân sự, hành chính, kiểm sát thi hành án và giải quyết khiếu nại, tố cáo ngày càng được nâng cao. Công tác phối hợp liên ngành giữa VKSND, Tòa án, và Cơ quan điều tra ngày càng chặt chẽ và hiệu quả. Việc duy trì các cuộc họp liên ngành định kỳ đã giúp tháo gỡ nhiều khó khăn, vướng mắc, thống nhất quan điểm xử lý các vụ án phức tạp, góp phần bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự và các lĩnh vực khác.

VI. Bí quyết nâng cao vai trò VKSND bảo vệ quyền con người hiệu quả

Để tiếp tục phát huy và nâng cao hiệu quả vai trò VKSND bảo vệ quyền con người ở Thanh Hóa, việc đề ra các giải pháp đồng bộ là yêu cầu cấp thiết. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, đặc biệt là các quy định trong BLTTHS, Luật Tổ chức VKSND để làm rõ hơn nữa thẩm quyền, trách nhiệm của Kiểm sát viên và cơ chế giám sát. Việc tăng cường thẩm quyền điều tra một số loại tội phạm cho Cơ quan điều tra của VKSND sẽ giúp nâng cao tính chủ động trong đấu tranh chống tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, chống oan sai. Song song với đó, yếu tố con người luôn là then chốt. Cần chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng để xây dựng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên “vững về chính trị, giỏi về nghiệp vụ, tinh thông về pháp luật, công tâm và bản lĩnh”. Việc nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa là một khâu đột phá để bảo vệ quan điểm truy tố một cách thuyết phục và giám sát hoạt động xét xử hiệu quả. Cuối cùng, việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng chính phủ điện tử trong ngành Kiểm sát sẽ góp phần minh bạch hóa hoạt động, nâng cao hiệu quả quản lý, chỉ đạo điều hành.

6.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về chức năng nhiệm vụ của Viện kiểm sát

Giải pháp nền tảng là tiếp tục nghiên cứu, kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật còn bất cập. Cần có cơ chế pháp lý rõ ràng hơn để VKSND thực hiện hiệu quả việc kiểm sát hoạt động tư pháp, đặc biệt là các hoạt động điều tra ban đầu. Việc hoàn thiện pháp luật sẽ tạo cơ sở vững chắc để VKSND thực hiện đúng và đủ chức năng VKSND mà Hiến pháp và luật đã giao phó.

6.2. Nâng cao năng lực và đạo đức nghề nghiệp của Kiểm sát viên

Chất lượng của hoạt động kiểm sát phụ thuộc trực tiếp vào năng lực, phẩm chất của đội ngũ Kiểm sát viên. Do đó, cần thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu, cập nhật kiến thức mới, rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ, đặc biệt là kỹ năng tranh tụng tại tòa. Đồng thời, phải siết chặt kỷ luật, kỷ cương, xử lý nghiêm những cán bộ có hành vi vi phạm, tiêu cực, đảm bảo sự trong sạch, vững mạnh của ngành Kiểm sát.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2016 - 2020 ghi nhận hơn 19.300 tố giác, tin báo về tội phạm được thụ lý kiểm sát tại tỉnh Thanh Hóa, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc kiểm soát quyền lực tư pháp và phòng chống oan sai. Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu xoay quanh việc đánh giá toàn diện cơ chế pháp lý và năng lực thực thi của Viện kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và các đạo luật tố tụng tư pháp năm 2015. Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ nền tảng lý luận, phân tích thực trạng bảo đảm quyền tự do thân thể, quyền xét xử công bằng, quyền tài sản trong tố tụng hình sự, dân sự, hành chính; đồng thời xác định các điểm nghẽn pháp lý và thực tiễn để kiến nghị giải pháp tối ưu. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân hai cấp tỉnh Thanh Hóa trong khung thời gian 5 năm từ năm 2016 đến năm 2020, tại một địa bàn có quy mô dân số đứng thứ 3 cả nước với hơn 3,6 triệu dân và tính chất tội phạm phức tạp. Nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt khi thiết lập hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả kiểm sát: duy trì tỷ lệ giải quyết tin báo tội phạm đạt trên 90,1%, giảm tỷ lệ trả hồ sơ điều tra bổ sung xuống dưới mức 3%, hạn chế tối đa tình trạng lạm dụng biện pháp tạm giam, từ đó bảo đảm 100% các quyết định tố tụng không xâm phạm quyền hiến định của công dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và Thuyết nhân quyền quốc tế làm nền tảng cốt lõi. Lý thuyết Nhà nước pháp quyền khẳng định quyền lực nhà nước phải được kiểm soát chặt chẽ thông qua các thiết chế tư pháp độc lập, lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách phát triển. Thuyết nhân quyền quốc tế dựa trên Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 xác lập tính phổ quát, không thể phân chia và không thể tước đoạt của quyền tự do thân thể, quyền được suy đoán vô tội và quyền được xét xử công bằng theo Điều 14 Hiến pháp năm 2013. Ba khái niệm trung tâm được chuẩn hóa bao gồm: Thực hành quyền công tố là hoạt động buộc tội của Nhà nước gắn liền với nhiệm vụ chống oan sai và không bỏ lọt tội phạm; Kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động giám sát tính hợp pháp trong toàn bộ quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án; Cơ chế bảo vệ quyền con người là tổng thể các biện pháp pháp lý nhằm ngăn chặn hành vi xâm phạm và khôi phục kịp thời quyền lợi hợp pháp bị tước đoạt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ hơn 20 báo cáo tổng kết năm và báo cáo thống kê định kỳ của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Thanh Hóa cùng 27 đơn vị cấp huyện trong giai đoạn 2016 - 2020. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 19.384 tin báo tội phạm được thụ lý và hơn 14.250 bị can trong các vụ án hình sự. Phương pháp chọn mẫu toàn diện hồi cứu được áp dụng trên toàn bộ hồ sơ nghiệp vụ lưu trữ nhằm loại bỏ sai số chọn mẫu, phản ánh bức tranh thực tế khách quan. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp phân tích so sánh định lượng và định tính là để đo lường chính xác các biến động về chỉ tiêu kiểm sát qua từng năm, đồng thời đối chiếu sự tương thích giữa quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 với thực tiễn thực thi. Quá trình xử lý dữ liệu và tổng hợp kết quả được tiến hành liên tục trong suốt 10 tháng nghiên cứu chuyên sâu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hiệu quả kiểm sát giải quyết nguồn tin tội phạm duy trì ở mức cao và ổn định. Năm 2016, toàn tỉnh thụ lý 4.228 tin báo; đến năm 2020, thụ lý 3.410 tin và đã giải quyết 3.072 tin, đạt tỷ lệ 90,1%. Việc Viện kiểm sát nhân dân hai cấp ban hành 3.410 bản yêu cầu xác minh năm 2020 đã ngăn chặn kịp thời hiện tượng lạm quyền hoặc bỏ lọt tin báo.

Thứ hai, công tác kiểm sát điều tra và truy tố có chuyển biến vượt bậc về kiểm soát chứng cứ. Năm 2020, Viện kiểm sát nhân dân hai cấp thụ lý kiểm sát điều tra 3.483 bị can, ban hành 3.319 bản yêu cầu điều tra, tăng 18,8% so với 2.793 bản của năm 2018. Đơn vị đã trực tiếp yêu cầu khởi tố 20 vụ án và 32 bị can, thể hiện vai trò chủ động trong việc bảo đảm quyền không bị khởi tố oan sai.

Thứ ba, hoạt động kiểm sát xét xử và kiến nghị phòng ngừa vi phạm quyền công dân tăng mạnh. Giai đoạn 2016 - 2020 ghi nhận trung bình hơn 200 bản kiến nghị mỗi năm, cụ thể năm 2016 đạt 222 bản, năm 2019 đạt 224 bản và năm 2020 đạt 213 bản kiến nghị khắc phục vi phạm đối với các cơ quan điều tra và cơ quan giam giữ.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng việc áp dụng đồng bộ các quyền năng pháp lý theo Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 đã tạo ra lá chắn vững chắc bảo vệ quyền lợi của người tham gia tố tụng. Nguyên nhân của sự chuyển biến tích cực xuất phát từ việc quán triệt Nghị quyết số 49-NQ/TW và sự chủ động của Kiểm sát viên trong việc gắn công tố với hoạt động điều tra. Nếu trình bày qua biểu đồ cột xu hướng giai đoạn 2016 - 2020, dữ liệu cho thấy sự tương quan rõ nét: số lượng văn bản yêu cầu điều tra tăng đều đặn từ 3.012 bản năm 2016 lên 3.319 bản năm 2020, đi kèm với tỷ lệ giải quyết án truy tố đạt mức 98,9% khi năm 2020 giải quyết 2.085 vụ trên tổng số 2.107 vụ thụ lý. Tuy nhiên, bảng so sánh giữa các khâu công tác cũng làm nổi bật điểm nghẽn: quy định hiện hành chưa có cơ chế ràng buộc cơ quan điều tra phải chia sẻ toàn bộ kết quả trinh sát nghiệp vụ cho Kiểm sát viên, tạo ra khoảng trống trong việc kiểm soát toàn diện quyền tự do thân thể của người bị tạm giữ.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, hoàn thiện khung pháp lý về quyền hạn của Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự. Quốc hội và Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về cơ chế giám sát hoạt động trinh sát nghiệp vụ, bổ sung thẩm quyền trực tiếp xác minh sơ bộ tố giác tội phạm cho Viện kiểm sát cấp huyện giai đoạn 2022 - 2025, phấn đấu nâng tỷ lệ thụ lý giải quyết tin báo đúng hạn lên 95%.

Hai là, tăng cường áp dụng các biện pháp ngăn chặn thay thế biện pháp tạm giam. Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Thanh Hóa cần phối hợp liên ngành tư pháp địa phương nhằm giảm 10% đến 15% tỷ lệ phê chuẩn tạm giam đối với các tội ít nghiêm trọng hoặc người chưa thành niên trong lộ trình 2023 - 2026, ưu tiên áp dụng biện pháp bảo lĩnh và đặt tiền bảo đảm.

Ba là, nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa. Viện kiểm sát nhân dân hai cấp tỉnh Thanh Hóa đặt chỉ tiêu 100% các vụ án hình sự và dân sự phức tạp đều được số hóa hồ sơ và trình chiếu chứng cứ công khai tại tòa giai đoạn 2023 - 2025, bảo đảm sự bình đẳng giữa bên công tố và người bào chữa.

Bốn là, chuẩn hóa và mở rộng công tác kiểm sát dân sự, hành chính để bảo vệ nhóm yếu thế. Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Thanh Hóa chủ động tham gia 100% phiên tòa sơ thẩm có đương sự là người chưa thành niên, người khuyết tật hoặc tranh chấp đất đai, nâng số lượng kiến nghị khắc phục vi phạm hành chính lên tối thiểu 50 bản mỗi năm trước năm 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là đội ngũ Kiểm sát viên, Điều tra viên và Thẩm phán đang công tác tại các cơ quan tiến hành tố tụng. Tài liệu cung cấp hơn 16.000 dữ liệu thực chứng và bài học kinh nghiệm xử lý hồ sơ hình sự, dân sự, giúp tối ưu hóa quy trình kiểm sát và giảm thiểu sai sót nghiệp vụ.

Nhóm thứ hai là giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Tố tụng Hình sự. Công trình là nguồn tham khảo học thuật giá trị với khung lý thuyết nhân quyền hiện đại và hệ thống 5 năm số liệu thực tế tại địa phương có quy mô hơn 3,6 triệu dân.

Nhóm thứ ba là luật sư và các tổ chức trợ giúp pháp lý. Nắm vững các căn cứ pháp lý và thẩm quyền kháng nghị, kiến nghị của Viện kiểm sát giúp luật sư bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ trong hơn 2.200 vụ án xét xử hàng năm.

Nhóm thứ tư là các cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách tư pháp. Dữ liệu thực tiễn cùng 4 nhóm giải pháp của luận văn đóng góp cơ sở khoa học phục vụ tiến trình sửa đổi các đạo luật tư pháp và thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2030.

Câu hỏi thường gặp

Viện kiểm sát nhân dân bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự bằng những phương thức nào?
Viện kiểm sát thực hiện quyền công tố và kiểm sát tư pháp từ khâu tiếp nhận nguồn tin tội phạm đến khi thi hành án. Trong thực tế tại Thanh Hóa năm 2020, Viện kiểm sát đã ban hành 3.410 bản yêu cầu xác minh và 3.319 bản yêu cầu điều tra để bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và chống làm oan người vô tội.

Tại sao việc kiểm sát tạm giữ, tạm giam lại có ý nghĩa quyết định trong bảo vệ quyền con người?
Tạm giữ và tạm giam trực tiếp tác động đến quyền tự do thân thể của công dân. Thông qua việc kiểm sát chặt chẽ, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã ban hành trên 200 bản kiến nghị mỗi năm, cụ thể năm 2019 là 224 bản và năm 2020 là 213 bản, nhằm ngăn chặn hiện tượng lạm dụng bắt giữ và bảo đảm chế độ giam giữ nhân đạo.

Vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng dân sự thể hiện việc bảo vệ quyền công dân ra sao?
Theo quy định tại Điều 21 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015, Viện kiểm sát tham gia các phiên tòa có đối tượng yếu thế như người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi hoặc tranh chấp quyền sử dụng đất, bảo đảm quyền tài sản và quyền bình đẳng pháp lý của đương sự trong hơn 2.000 vụ việc dân sự hàng năm.

Thực tiễn công tác kiểm sát tại Thanh Hóa đã đạt được tỷ lệ giải quyết nguồn tin tội phạm như thế nào?
Giai đoạn 2016 - 2020, Viện kiểm sát nhân dân hai cấp tỉnh Thanh Hóa duy trì tỷ lệ giải quyết tin báo trên 90,1%, trong đó năm 2018 giải quyết 3.430 trên tổng số 3.735 tin và năm 2020 giải quyết 3.072 trên tổng số 3.410 tin, hạn chế tối đa sự chậm trễ trong xử lý khiếu nại của người dân.

Điểm nghẽn lớn nhất trong việc thực hiện vai trò bảo vệ quyền con người của Viện kiểm sát hiện nay là gì?
Khó khăn lớn nhất là pháp luật hiện hành chưa quy định cơ chế bắt buộc cơ quan điều tra phải chia sẻ toàn bộ dữ liệu trinh sát ban đầu cho Viện kiểm sát, gây trở ngại cho việc kiểm soát ngay từ giai đoạn tiền khởi tố đối với hơn 3.000 vụ án hình sự mỗi năm.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vai trò bảo vệ quyền con người của Viện kiểm sát nhân dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013.
• Đánh giá thực chứng kết quả thực thi chức năng công tố và kiểm sát qua hơn 19.300 tin báo tội phạm tại tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2016 - 2020.
• Nhận diện chính xác các khoảng trống pháp lý trong công tác phối hợp điều tra và giám sát các biện pháp ngăn chặn.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá với lộ trình triển khai cụ thể từ năm 2022 đến năm 2030 nhằm chuẩn hóa quy trình tố tụng.
• Xây dựng mô hình kiểm sát thực nghiệm có giá trị tham khảo cao cho 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

Các cơ quan tư pháp và các nhà nghiên cứu cần đẩy mạnh việc thể chế hóa các đề xuất của luận văn vào thực tiễn, hoàn thiện các văn bản hướng dẫn tố tụng trước năm 2025 nhằm xây dựng nền tư pháp văn minh, dân chủ và bảo vệ triệt để quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI, QUYỀN CÔNG DÂN 1. Khái quát chung bảo vệ quyền con người, quyền công dân 1. Khái niệm bảo vệ quyền con người, quyền công dân Bảo vệ QCN, QCD trở thành nguyên tắc cơ bản, là mục tiêu cốt lõi của Luật nhân quyền quốc tế và là một trong những nội dung quan trọng bậc nhất của các Hiến pháp dân chủ trên thế giới. Điều 2, Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị (1966) và Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa (1966) đều ghi nhận: Các quốc gia thành viên Công ước cam kết tôn trọng và bảo vệ cho mọi người trong phạm vi lãnh thổ và thẩm quyền pháp lý của mình các quyền đã được công nhận trong Công ước này, không có sự phân biệt nào về chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo; nguồn gốc dân tộc hoặc xã hội, tài sản, thành phần xuất thân.

Điều 1, Hiến pháp Cộng hòa Liên bang Đức (1949), sửa đổi năm 1993 đã công nhận: Các quyền con người cơ bản trong hiến pháp sẽ ràng buộc các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp như luật có thể áp dụng trực tiếp. Vấn đề bảo vệ QCN, QCD đã được khẳng định từ Hiến pháp 1946 và tiếp tục được kế thừa trong Hiến pháp 1959, 1980, 1992 và 2013. Điều 14, Hiến pháp 2013 của Việt Nam ghi nhận: Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo vệ theo Hiến pháp và pháp luật. Bảo vệ quyền con người là một nội dung cơ bản của nguyên tắc tiến bộ và công bằng xã hội.Tiến bộ và công bằng xã hội là những giá trị nhân văn mang tính nguyên tắc của các quá trình phát triển hiện nay.

Trong điều kiện TCH và HNQT hiện nay, tăng trưởngkinh tế phải kết hợp hài hòa với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, gắn liền với trong từng bước và trong suốt quá trình phát triển, bảo vệ QCN trên cơ sở giữ vững độc lập chủ quyền quốc gia là yêu cầu trọng tâm của các quốc gia. Tuy nhiên, đây là nhiệm vụ phức tạp và khó khăn. Sự tồn tại của tình trạng bất công sâu sắc giữa các nhóm người, sự gia -8- tăng của khoảng cách giàu nghèo, sự vi phạm nghiêm trọng các QCN chẳng những là một thất bại xã hội mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mâu thuẫn, xung đột, đe dọa sự phát triển bền vững của các quốc gia, dân tộc. Nguyên nhân cơ bản của hiện tượng này là các hoạt động phát triển, đặc biệt là phát triển kinh tế tách khỏi các hoạt động bảo vệ QCN cả về lý luận và thực tiễn.

Nhiều quốc gia trong khi theo đuổi các chiến lược phát triển đã bỏ qua các tiêu chuẩn và nguyên tắc cơ bản về QCN trong xây dựng mục tiêu và triển khai các biện pháp thúc đẩy phát triển, cũng như trong quá trình xây dựng và thực thi luật pháp, chính sách. Biểu hiện cụ thể của tình trạng này là xã hội thiếu các công cụ có tính pháp quyền để bảo vệ các quyền bình đẳng, ngăn ngừa tình trạng phân biệt đối xử, đáp ứng những đòi hỏi cơ bản và tối thiểu của người dân, nhất là các nhóm xã hội dễ tổn thương. Vì vậy, để thực hiện có hiệu quả tiến bộ và công bằng xã hội, nhiệm vụ đặt ra là: Phải bảo vệ các quyền con người, quyền công dân; xây dựng các thể chế để nhân dân thực hiện đầy đủ quyền làm chủ. Hoàn thiện hệ thống bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo vệ thất nghiệp, trợ giúp và cứu trợ xã hội đa dạng, có khả năng bảo vệ và giúp đỡ mọi thành viên xã hội, nhất là các nhóm yếu thế, dễ bị tổn thương vượt qua khó khăn hoặc rủi ro trong đời sống[HP1946 – 2013] Bảo vệ quyền con người là yêu cầu cơ bản của quá trình phát huy dân chủ và xây dựng Nhà nước pháp quyền.Dân chủ, pháp quyền và QCN luôn có mối quan hệ chặt chẽ và thúc đẩy lẫn nhau.

Bảo vệ QCN cần có dân chủ và pháp quyền, cũng như thực hiện pháp quyền và dân chủ trong thời đại ngày nay đều có yêu cầu bảo đảm toàn bộ các QCN đã được pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ghi nhận. Như vậy, bảo vệ quyền con người, quyền công dân là hành vi pháp lý của những chủ thể có thẩm quyền có nghĩa vụ sử dụng các biện pháp, cách thức để tôn trọng, bảo vệ không được vi phạm các nguyên tắc, tiêu chuẩn về quyền con người nhằm bảo vệ và thực thi hiệu quả các quyền và tự do cơ bản của con người trong các hoạt động của mình, ngăn ngừa sự lạm dụng, vi phạm quyền con người từ phía các chủ thể khác. Tầm quan trọng của bảo vệ quyền con người, quyền công dân Theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, nhà nước là một hiện tượng lịch sử, ra đời và tồn tại trong những giai đoạn lịch sử nhất định cùng với những điều kiện kinh tế, xã hội nhất định. Sự xuất hiện tồn tại của chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất là nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự khác biệt, mâu thuẫn về địa vị và lợi ích kinh tế, từ đó dẫn đến sự khác biệt, mâu thuẫn về địa vị và lợi ích chính trị của các thành viên trong xã hội làm nảy sinh xung đột giữa các thành viên, các nhóm lợi ích trong xã hội ngày càng sâu sắc và nhà nước ra đời.

Sự ra đời của nhà nước là một tất yếu lịch sử nhằm đáp ứng nhu cầu được quản lý của chính xã hội và duy trì một trật tự xã hội theo ý chí và lợi ích của giai cấp nắm trong tay những tư liệu sản xuất chủ yếu. Ở bất cứ đâu và chừng nào mà, "về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, thì nhà nước xuất hiện". Điều đó có nghĩa là nhà nước "không phải là một quyền lực từ bên ngoài áp đặt vào xã hội", mà là "một lực lượng nảy sinh từ xã hội", do nhu cầu của chính con người để quản lý và điều hành xã hội, duy trì trật tự xã hội, bảo vệ và lợi ích hợp pháp của con người. Nhà nước là tổ chức quyền lực chính trị đặc biệt, là sản phẩm của xã hội có giai cấp, là một bộ máy cưỡng chế đặc biệt nằm trong tay giai cấp thống trị, thể hiện và thực hiện ý chí của giai cấp cầm quyền, giai cấp nhân danh xã hội để điều hành, quản lý xã hội, bảo vệ QCN, QCD thông qua pháp luật và các cơ chế thực hiện "chỉ có nhà nước mới được độc quyền sử dụng vũ lực.

Sự độc quyền cưỡng chế này được xã hội thừa nhận và nó là hợp pháp". Sự cưỡng chế "hợp pháp" này của nhà nước được ghi nhận bằng pháp luật, nghĩa là nhà nước thực hiện quyền lực của mình thông qua pháp luật và được bảo vệ bởi các thiết chế của nhà nước làm cho quyền lực nhà nước có tính bắt buộc và cưỡng chế đối với xã hội để duy trì trật tự an toàn xã hội, bảo vệ các QCN, QCD , quyền tự do, dân chủ của nhân dân. Do đó, dù ở hình thức nhà nước nào, bên cạnh việc duy trì bản chất giai cấp, nhà nước luôn giữ vai trò là người đại diện chính của toàn xã hội, là trung tâm giải quyết các công việc chung của xã hội, bảo vệ trật tự và ổn định xã hội, thực hiện những hoạt động nhất định phù hợp với yêu cầu của xã hội nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của các giai cấp, tầng lớp khác - 10 - trong xã hội trong chừng mực các lợi ích đó không quá mâu thuẫn với lợi ích của giai cấp thống trị. Vì vậy, thực vai trò của nhà nước là điều chỉnh vấn đề lợi ích giữa các giai cấp, tầng lớp trong xã hội thông qua hệ thống pháp luật, nhằm duy trì cơ sở kinh tế của giai cấp thống trị trong xã hội và để thực hiện chức năng xã hội của mình, chức năng "làm dịu bớt xung đột" và "giữ cho xung đột đó nằm trong một trật tự nhất định", bảo vệ sự ổn định chính trị - xã hội, điều kiện cơ bản, cần thiết cho việc bảo vệ QCN, QCD.

Chức năng bảo vệ QCN, QCD của nhà nước được thể hiện trên các phương diện hoạt động của nhà nước tác động tới các lĩnh vực của đời sống xã hội liên quan đến QCN, QCD như: ban hành pháp luật về QCN, QCD , tổ chức thực thi pháp luật về QCN, QCD , xây dựng các thể chế bảo vệ QCN, QCD , điều tiết quá trình phát triển kinh tế, xã hội nhằm đảm bảo sự ổn định xã hội và sự phát triển toàn diện của các thành viên trong xã hội. Chức năng bảo vệ QCN, QCD của nhà nước không ngừng được tăng cao theo xu hướng phát triển kinh tế, xã hội, đặc biệt trong điều kiện HNQT hiện nay, trách nhiệm của nhà nước không chỉ dừng lại ở việc giải quyết các công việc trong nội bộ của quốc gia mình như: phát triển kinh tế, văn hóa, ổn định trật tự xã hội, bảo vệ QCN, QCD cho người dân ở quốc gia mình mà còn phải giải quyết hàng loạt các vấn đề khác liên quan đến QCN, QCD và an ninh con người ở khu vực và quốc tế, như: khủng bố; đói nghèo; dịch bệnh; di dân tự do giữa các quốc gia; ô nhiễm môi trường; biến đổi khí hậu; nhân quyền và chủ quyền quốc gia. Do đó, bảo vệ QCN, QCD là nghĩa vụ, trách nhiệm của nhà nước, nói cách khác, nhà nước đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong việc bảo vệ QCN, QCD .Vì vậy, tầm quan trọng của nhà nước trong việc bảo vệ QCN, QCD được thể hiện thông qua sự khác biệt về chức năng và tổ chức hoạt động của nhà nước mà không chủ thể nào có được. Đó là: Thứ nhất, bảo vệ quyền con người, quyền công dân là bảo vệ tính chất dân chủ của nhà nước pháp quyền XHCN.

Quyền con người về mặt pháp lý là các quyền phổ biến của tất cả mọi người song việc thực hiện nó lại gắn liền với nhà nước và pháp luật. Pháp luật có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ QCN, QCD , - 11 - song pháp luật không phải tự nhiên mà nó gắn liền với sự ra đời của nhà nước.