Tổng quan nghiên cứu

Công tác giảm nghèo bền vững luôn là một trong những trụ cột an sinh xã hội trọng yếu trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam. Tại phường Liên Mạc, quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội, tỷ lệ hộ nghèo đã ghi nhận mức giảm ấn tượng từ 4,1% với 129 hộ năm 2016 xuống còn 2,02% với 90 hộ vào tháng 11 năm 2017. Sự chuyển biến tích cực này gắn liền với vai trò thực thi chính sách an sinh của đội ngũ công chức văn hóa - xã hội kiêm nhiệm chức danh nhân viên công tác xã hội tại địa bàn cơ sở.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài tập trung vào việc đánh giá thực trạng thực hiện 06 vai trò cơ bản của nhân viên công tác xã hội trong quá trình triển khai chính sách giảm nghèo đa chiều tại địa phương. Mục tiêu cụ thể là phân tích các yếu tố chủ quan và khách quan tác động đến hiệu quả hỗ trợ, nhận diện những khó khăn rào cản trong việc trợ giúp người dân tự lực vươn lên, từ đó xây dựng hệ thống khuyến nghị thực tiễn nhằm phát huy tối đa năng lực chuyên môn của người làm công tác xã hội.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại phường Liên Mạc, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội trong khung thời gian từ tháng 01 năm 2018 đến tháng 06 năm 2018. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao hiệu quả các chỉ số an sinh cơ sở, hỗ trợ cấp phát 1.056 thẻ bảo hiểm y tế cho các nhóm đối tượng bảo trợ, kết nối giải quyết việc làm cho 409 lao động và cải thiện điều kiện nhà ở cho người có hoàn cảnh khó khăn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết xã hội học và công tác xã hội hiện đại nhằm giải thích cơ chế tương tác giữa cán bộ thực thi chính sách và các hộ nghèo:

  • Lý thuyết vai trò xã hội: Tiếp cận theo quan điểm của Talcott Parsons và các nhà xã hội học trong nước, vai trò được xác định là hệ thống khuôn mẫu hành vi chuẩn mực gắn liền với vị thế xã hội của cá nhân. Trong nghiên cứu này, vai trò của nhân viên công tác xã hội được định hình qua 06 chức năng chuyên môn gồm: người vận động nguồn lực, người kết nối, người giáo dục, người tạo sự thay đổi, người tư vấn tham vấn và người tuyên truyền viên.
  • Lý thuyết hệ thống sinh thái trong công tác xã hội: Tiếp cận theo khung tham chiếu của Hiệp hội Quốc tế các Trường đào tạo Công tác xã hội (IASSW), con người tồn tại trong mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ với môi trường sống. Việc giảm nghèo không chỉ thuần túy là hỗ trợ tài chính mà đòi hỏi sự can thiệp đồng bộ vào nhận thức cá nhân, mạng lưới gia đình và các thiết chế cộng đồng.
  • Khung chuẩn nghèo đa chiều: Dựa trên Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định số 12/2016/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, chuẩn nghèo tại khu vực nông thôn và thành thị được xác định với mức thu nhập bình quân từ 1.000.000 đồng/người/tháng trở xuống kết hợp với mức độ thiếu hụt 05 dịch vụ xã hội cơ bản gồm y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch vệ sinh và thông tin.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp thu thập dữ liệu định lượng và định tính nhằm đảm bảo tính khách quan và chiều sâu học thuật:

  • Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Thực hiện khảo sát trực tiếp 40 người đại diện cho các hộ nghèo tại 04 tổ dân phố trọng điểm trên tổng số 10 tổ dân phố của phường Liên Mạc. Cỡ mẫu 40 hộ được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống, đảm bảo đại diện cho các nhóm đối tượng nghèo do thiếu vốn, thiếu việc làm, thiếu kỹ năng hoặc có thành viên ốm đau dài ngày.
  • Phương pháp phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn trực tiếp 09 cán bộ chuyên trách gồm 01 Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường, 01 cán bộ phụ trách Lao động - Thương binh và Xã hội, 06 thành viên trong Ban Chỉ đạo trợ giúp người nghèo phường và 03 đối tượng thụ hưởng trực tiếp chính sách để thu thập dữ liệu chuyên sâu về cơ chế phối hợp thực tế.
  • Phương pháp phân tích tài liệu và thống kê toán học: Xử lý và phân tích các báo cáo kinh tế - xã hội định kỳ năm 2016, 2017 của địa phương. Phương pháp thống kê mô tả được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác tỷ lệ phân bố học vấn, nguyên nhân nghèo và mức độ tiếp cận các nguồn lực an sinh.
  • Thời gian nghiên cứu: Thu thập dữ liệu thực địa và phân tích tổng hợp từ tháng 01/2018 đến tháng 06/2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng tại phường Liên Mạc mang lại những phát hiện then chốt sau:

  • Hiệu quả giảm nghèo thực tế đạt tiến độ ấn tượng: Số lượng hộ nghèo giảm mạnh từ 129 hộ (chiếm 4,1%) năm 2016 xuống còn 90 hộ (chiếm 2,02%) vào cuối năm 2017, giảm tổng cộng 39 hộ, tương đương mức giảm hơn 30% tổng số hộ nghèo trên toàn địa bàn. Cán bộ chính sách đã hoàn thành 100% chỉ tiêu giảm nghèo do quận Bắc Từ Liêm giao phó.
  • Đặc điểm học vấn và sức khỏe là rào cản lớn nhất: Dữ liệu phân tích trình độ văn hóa của chủ hộ nghèo cho thấy có đến 51% người tốt nghiệp trung học cơ sở, 22% tốt nghiệp tiểu học, 23% tốt nghiệp trung học phổ thông và chỉ 4% có trình độ từ cao đẳng trở lên. Bên cạnh đó, có khoảng 7,1% hộ nghèo có thành viên mắc các bệnh hiểm nghèo như ung thư, suy thận mạn phải chạy thận nhân tạo hoặc bệnh tim nặng, dẫn tới tình trạng cạn kiệt nguồn lực kinh tế và mất sức lao động dài hạn.
  • Kết nối nguồn lực an sinh xã hội đồng bộ: Đội ngũ cán bộ cơ sở đã phát huy tốt vai trò cầu nối, hỗ trợ đề nghị cấp phát 1.056 thẻ bảo hiểm y tế cho người nghèo, cận nghèo và đối tượng bảo trợ xã hội; kết nối giới thiệu việc làm thành công cho 409 lao động; đồng thời vận động các nguồn lực xã hội hóa để xây dựng và sửa chữa 04 căn nhà đại đoàn kết, nhà tình thương cho các hộ khó khăn về chỗ ở.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua các bảng thống kê và biểu đồ phân tích để làm nổi bật sự phân hóa nguyên nhân nghèo và hiệu quả can thiệp chính sách. Dữ liệu từ bảng tổng hợp nguyên nhân nghèo và biểu đồ các hình thức tiếp cận chính sách cho thấy phương thức tuyên truyền trực tiếp tại tổ dân phố và qua hệ thống truyền thanh cơ sở mang lại tỷ lệ tiếp cận thông tin cao nhất cho người dân.

Nguyên nhân dẫn đến thành công trong công tác giảm nghèo tại Liên Mạc là nhờ sự chỉ đạo quyết liệt của Đảng ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân phường kết hợp với nỗ lực bám sát cơ sở của cán bộ chính sách. Tuy nhiên, một số trở ngại lớn vẫn tồn tại do nhận thức của một bộ phận người nghèo còn mang tính tự ti, thụ động và có tâm lý trông chờ, ỷ lại vào các khoản trợ cấp từ Nhà nước. Khi so sánh với các nghiên cứu của các học giả chuyên ngành công tác xã hội tại các địa bàn nông thôn miền Bắc, thực trạng tại Liên Mạc phản ánh rõ nét đặc thù của một khu vực đang đô thị hóa nhanh chóng, nơi đất sản xuất nông nghiệp thu hẹp dần khiến người lao động có học vấn thấp gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển đổi nghề nghiệp sang các ngành phi nông nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế, nghiên cứu đề xuất 04 nhóm giải pháp mang tính hành động nhằm nâng cao vai trò của nhân viên công tác xã hội trong công tác giảm nghèo bền vững:

  • Hoàn thiện cơ chế chính sách và chuẩn hóa chức danh: Kiến nghị cơ quan quản lý nhà nước ban hành quy định rõ ràng về vị trí việc làm chuyên trách cho nhân viên công tác xã hội tại cấp xã, phường; áp dụng đầy đủ tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp theo Thông tư số 01/2017/TT-BLĐTBXH và Đề án 32 của Chính phủ. Mục tiêu hướng tới 100% cán bộ phụ trách an sinh cơ sở được xác lập đúng vai trò chuyên môn trước năm 2020. Chủ thể thực hiện là Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội.
  • Nâng cao năng lực và kỹ năng chuyên môn: Tổ chức định kỳ hàng quý các khóa đào tạo, tập huấn kỹ năng quản lý ca, kỹ năng tham vấn tâm lý và phương pháp vận động nguồn lực cho 100% cán bộ văn hóa - xã hội và cộng tác viên tại 10 tổ dân phố. Phấn đấu trên 95% nhân viên đạt chuẩn kỹ năng xử lý vấn đề xã hội. Chủ thể thực hiện là Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội quận Bắc Từ Liêm cùng Ủy ban nhân dân phường Liên Mạc.
  • Đẩy mạnh kết nối tín dụng ưu đãi và đào tạo nghề: Tăng cường ủy thác nguồn vốn thông qua Ngân hàng Chính sách Xã hội và các hội đoàn thể như Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên; triển khai các chương trình dạy nghề theo Quyết định số 1956/QĐ-TTg. Chỉ tiêu đặt ra là 100% hộ nghèo có nhu cầu và khả năng lao động được vay vốn ưu đãi, góp phần hạ tỷ lệ hộ nghèo toàn phường xuống dưới mức 1,5% giai đoạn 2018-2020.
  • Đổi mới công tác truyền thông và trợ giúp y tế: Đa dạng hóa các hình thức truyền thông trực quan, tổ chức các buổi đối thoại chính sách định kỳ tại cụm dân cư; chủ động tư vấn quyền lợi bảo hiểm y tế và chăm sóc sức khỏe cho 100% các hộ có người mắc bệnh hiểm nghèo (chiếm tỷ lệ 7,1%). Chủ thể thực hiện là Ban Chỉ đạo trợ giúp người nghèo phường Liên Mạc và trạm y tế địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn phong phú và các luận cứ khoa học có giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Công chức văn hóa - xã hội và cán bộ an sinh cấp cơ sở: Tham khảo trực tiếp quy trình thực hành 06 vai trò chuyên môn, kỹ năng thu thập thông tin, đánh giá nhu cầu và kết nối nguồn lực trợ giúp người nghèo tại các xã, phường, thị trấn.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Công tác xã hội, Xã hội học: Sử dụng như một tài liệu nghiên cứu thực địa tiêu biểu về vai trò của công tác xã hội trong việc thực thi chính sách an sinh xã hội ở khu vực ven đô thị đang trong tiến trình đô thị hóa.
  • Các tổ chức chính trị - xã hội và tổ chức phi chính phủ: Ứng dụng mô hình đánh giá nguyên nhân nghèo đa chiều và phương thức huy động nguồn lực nội tại của cộng đồng nhằm thiết kế các dự án phát triển sinh kế bền vững.
  • Các nhà hoạch định chính sách an sinh xã hội: Có thêm căn cứ thực tiễn để đề xuất các cơ chế phân bổ ngân sách, hoàn thiện khung pháp lý về vị trí việc làm chuyên nghiệp cho đội ngũ nhân viên công tác xã hội trong hệ thống hành chính công.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tiêu chí xác định hộ nghèo trong nghiên cứu này được căn cứ theo chuẩn nào?
    Nghiên cứu áp dụng chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều giai đoạn 2016-2020 theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg và Quyết định số 12/2016/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, trong đó hộ nghèo có mức thu nhập bình quân từ 1.000.000 đồng/người/tháng trở xuống kết hợp với các chỉ số thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản.

  2. Rào cản lớn nhất đối với việc thoát nghèo bền vững tại phường Liên Mạc là gì?
    Khảo sát thực tế cho thấy 51% chủ hộ nghèo chỉ có học vấn trung học cơ sở và 22% ở bậc tiểu học, khiến họ hạn chế khả năng tiếp cận tiến bộ khoa học kỹ thuật. Ngoài ra, có khoảng 7,1% hộ có thành viên mắc bệnh hiểm nghèo nan y, tạo gánh nặng kinh tế kéo dài.

  3. Nhân viên công tác xã hội đóng vai trò như thế nào trong hoạt động hỗ trợ vay vốn cho người nghèo?
    Nhân viên công tác xã hội tham gia thẩm định, bình xét các hộ đủ điều kiện vay vốn tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội, đồng thời hướng dẫn lập phương án sản xuất kinh doanh và phối hợp với các đoàn thể giám sát việc sử dụng nguồn vốn đúng mục đích, tránh lạm phát vốn vay.

  4. Kết quả giảm nghèo nổi bật nhất tại phường Liên Mạc trong giai đoạn nghiên cứu là gì?
    Địa phương đã giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 4,1% với 129 hộ năm 2016 xuống còn 2,02% với 90 hộ vào cuối năm 2017, hoàn thành 100% chỉ tiêu được giao, đồng thời kết nối cấp phát 1.056 thẻ bảo hiểm y tế và tạo việc làm cho 409 người lao động.

  5. Cán bộ chính sách cấp xã, phường hiện nay cần bổ sung những kỹ năng nghiệp vụ nào?
    Đội ngũ cán bộ cơ sở cần được bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng quản lý ca, kỹ năng lắng nghe thấu cảm, kỹ thuật tham vấn tâm lý xã hội và phương pháp biện hộ chính sách theo đúng tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp quy định tại Thông tư số 01/2017/TT-BLĐTBXH.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về 06 vai trò nòng cốt của nhân viên công tác xã hội trong việc thực hiện các chính sách giảm nghèo đa chiều ở cấp cơ sở.
  • Cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc về kết quả giảm nghèo tại phường Liên Mạc với tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 4,1% năm 2016 xuống 2,02% năm 2017.
  • Nhận diện chính xác các rào cản nội tại của hộ nghèo, nổi bật là trình độ học vấn thấp với 51% đạt trình độ trung học cơ sở và 7,1% hộ có người ốm đau, mắc bệnh hiểm nghèo.
  • Đánh giá vai trò kép của công chức văn hóa - xã hội trong việc vừa giải quyết thủ tục hành chính, vừa kết nối thành công 1.056 thẻ bảo hiểm y tế và 409 chỉ tiêu việc làm.
  • Xác lập hệ thống 04 nhóm khuyến nghị đồng bộ về hoàn thiện khung pháp lý chức danh, nâng cao năng lực chuyên môn và thúc đẩy phát huy nội lực tự vươn lên của người dân.

Đóng góp chính của luận văn là đã gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết công tác xã hội chuyên nghiệp với thực tiễn quản lý nhà nước về an sinh xã hội tại một địa bàn ven đô đặc thù. Trong lộ trình tiếp theo từ năm 2018 đến năm 2020, việc chuẩn hóa chức danh và triển khai các giải pháp can thiệp sinh kế đa chiều sẽ là chìa khóa then chốt để duy trì thành quả an sinh. Các đơn vị nghiên cứu và cơ quan quản lý xã hội có thể ứng dụng trực tiếp khung phân tích này để nâng cao hiệu quả các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững.