Luận văn Trần Thị Trang: Vai trò LSNG trong quản lý bền vững rừng Xuân Sơn

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò của lâm sản ngoài gỗ trong quản lý bền vững tài nguyên rừng tại vùng đệm vườn quốc gia Xuân Sơn, Phú Thọ.

• Tác giả: Trần Thị Trang
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Xuân Hoàn
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Vai Trò Của Lâm Sản Ngoài Gỗ Trong Quản Lý Bền Vững Tài Nguyên Rừng Tại Vườn Quốc Gia Xuân Sơn
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số Khái niệm cơ bản - Quản lý rừng bền vững
• 1.2. Các nghiên cứu về vai trò của LSNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của lâm sản ngoài gỗ tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý bền vững tài nguyên rừng tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Đây là nguồn tài nguyên phong phú, không chỉ cung cấp thực phẩm và nguyên liệu cho người dân mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học. Việc khai thác và sử dụng hợp lý LSNG có thể tạo ra thu nhập cho cộng đồng địa phương, đồng thời bảo vệ môi trường sống tự nhiên.

1.1. Khái niệm về lâm sản ngoài gỗ và tầm quan trọng của nó

Lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả các sản phẩm từ rừng không phải là gỗ, như thực phẩm, dược liệu và nguyên liệu xây dựng. Vai trò của LSNG trong phát triển bền vững là rất lớn, giúp cải thiện đời sống người dân và bảo vệ môi trường.

1.2. Đặc điểm sinh thái của Vườn Quốc gia Xuân Sơn

Vườn Quốc gia Xuân Sơn có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại thực vật và động vật quý hiếm. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của LSNG, đồng thời cũng đặt ra thách thức trong việc bảo tồn và quản lý tài nguyên.

II. Thách thức trong quản lý lâm sản ngoài gỗ tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn

Mặc dù LSNG có tiềm năng lớn, nhưng việc quản lý và khai thác bền vững vẫn gặp nhiều thách thức. Sự gia tăng dân số và nhu cầu tiêu thụ ngày càng cao đã dẫn đến tình trạng khai thác quá mức, gây ảnh hưởng đến môi trường và đa dạng sinh học.

2.1. Tình trạng khai thác không bền vững

Khai thác LSNG không bền vững dẫn đến suy giảm tài nguyên rừng và ảnh hưởng đến sinh kế của cộng đồng. Việc này cần được kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái rừng, làm giảm khả năng phục hồi của LSNG. Cần có các biện pháp ứng phó hiệu quả để bảo vệ tài nguyên này.

III. Phương pháp quản lý bền vững lâm sản ngoài gỗ

Để quản lý bền vững LSNG, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn hiệu quả. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế là rất quan trọng để đảm bảo lợi ích lâu dài cho cộng đồng và môi trường.

3.1. Xây dựng chính sách quản lý hợp lý

Chính sách quản lý cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, đảm bảo sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình ra quyết định.

3.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của LSNG và các biện pháp bảo tồn là cần thiết để nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong việc quản lý tài nguyên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc khai thác bền vững LSNG không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn bảo vệ môi trường. Các mô hình phát triển bền vững đã được áp dụng thành công tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn.

4.1. Mô hình phát triển bền vững

Các mô hình phát triển bền vững đã giúp tăng thu nhập cho người dân địa phương, đồng thời bảo vệ tài nguyên rừng. Những mô hình này cần được nhân rộng và áp dụng rộng rãi.

4.2. Kết quả từ các dự án nghiên cứu

Các dự án nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc quản lý bền vững LSNG có thể tạo ra lợi ích kinh tế và môi trường, góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của lâm sản ngoài gỗ

Vai trò của LSNG trong quản lý bền vững tài nguyên rừng tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn là rất quan trọng. Cần có các biện pháp cụ thể để bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên này, đảm bảo lợi ích cho cộng đồng và môi trường.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn lâm sản ngoài gỗ

Bảo tồn LSNG không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn đảm bảo nguồn thu nhập cho người dân. Cần có các chính sách hỗ trợ để khuyến khích bảo tồn.

5.2. Hướng đi cho tương lai

Tương lai của LSNG tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn phụ thuộc vào sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển. Cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực vùng đệm Vườn quốc gia Xuân Sơn thuộc huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ là nơi cư trú của 29.203 nhân khẩu với hơn 81% là đồng bào dân tộc Mường và Dao. Hiện trạng sử dụng đất tại đây ghi nhận sự chênh lệch lớn khi diện tích đất do Vườn quốc gia quản lý chiếm tới 69% (khoảng 8.500 ha), trong khi đất sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm vỏn vẹn 13% (1.554,63 ha). Khi chính sách quản lý rừng đặc dụng nghiêm cấm hoàn toàn hoạt động khai thác gỗ thương mại, áp lực sinh kế của người dân bản địa đã chuyển dịch trực tiếp sang các nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ. Tập quán canh tác nương rẫy lạc hậu kết hợp với sức ép lương thực và nhu cầu thu nhập tiền mặt đã khiến tài nguyên thực vật rừng bị suy giảm nghiêm trọng cả về số lượng lẫn chất lượng.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá thực trạng, tiềm năng của 103 loài lâm sản ngoài gỗ, đồng thời làm rõ vai trò kinh tế - xã hội của nguồn tài nguyên này đối với đời sống cộng đồng tại 3 xã trọng điểm: Kim Thượng, Xuân Đài và Đồng Sơn. Luận văn hướng đến việc xác lập luận cứ khoa học vững chắc nhằm giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế hộ gia đình. Về mặt thực tiễn, công trình nghiên cứu lượng hóa mức độ phụ thuộc của từng nhóm dân tộc, chỉ ra các nút thắt trong chuỗi giá trị và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý rừng bền vững. Việc định hình chiến lược phát triển lâm sản ngoài gỗ không chỉ hỗ trợ bảo vệ nguyên vẹn 157,3 ha rừng tự nhiên giàu (trạng thái IIIA2) mà còn mở ra hướng nâng cao thu nhập ổn định cho người dân vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý rừng bền vững và lý thuyết hệ sinh thái rừng nhiệt đới đa tầng tán. Quản lý rừng bền vững được tiếp cận theo quan điểm của các tổ chức lâm nghiệp quốc tế, khẳng định hoạt động kinh doanh rừng không chỉ hướng tới tối ưu hóa sản lượng gỗ mà phải duy trì tính toàn vẹn của cấu trúc sinh thái, bảo vệ đất và năng lực tái sinh tự nhiên. Vận dụng lý thuyết hệ thống sinh thái, các loài lâm sản ngoài gỗ được xác định là thành phần chức năng quan trọng tầng dưới tán, có khả năng phục hồi sinh khối nhanh chóng và giữ vai trò cân bằng chu trình vật chất của thảm thực vật.

Bên cạnh đó, luận văn ứng dụng quan điểm bảo tồn tích hợp phát triển sinh kế có sự tham gia của cộng đồng địa phương. Ba khái niệm trung tâm được vận dụng xuyên suốt gồm:

• Lâm sản ngoài gỗ: Toàn bộ các sản phẩm có nguồn gốc sinh học (ngoài gỗ) và các dịch vụ thu được từ hệ sinh thái rừng hoặc các kiểu sử dụng đất tương tự rừng theo định nghĩa của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO).
• Vùng đệm: Vùng đất bao quanh vườn quốc gia nhằm ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm hại đến phân khu bảo vệ nghiêm ngặt theo Quyết định số 08/2001/QĐ-TTg.
• Quản lý rừng bền vững: Phương thức quản trị hài hòa giữa mục tiêu sinh thái, kinh tế và phúc lợi xã hội cho thế hệ hiện tại và tương lai.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp linh hoạt giữa phương pháp điều tra lâm học thực địa và đánh giá xã hội học nông thôn có sự tham gia.

• Cỡ mẫu điều tra xã hội học: 120 hộ gia đình tại 4 bản đại diện gồm bản Nhàng (xã Kim Thượng), bản Dù (xã Xuân Đài), bản Hạ Bằng (xã Kim Thượng) và bản Thân (xã Đồng Sơn). Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo thành phần dân tộc và mức sống được áp dụng nhằm đảm bảo tính khách quan và tính đại diện cao cho toàn bộ cộng đồng vùng đệm.
• Điều tra lâm học sinh thái: Bố trí rút mẫu điển hình với 5 ô tiêu chuẩn cho mỗi trạng thái rừng (IIIA2, IIIA1, IIA, IIB). Mỗi ô tiêu chuẩn có diện tích 600 m² (kích thước 30x20 m), bên trong chia thành 6 ô thứ cấp diện tích 100 m² (10x10 m) để kiểm kê toàn diện thành phần loài, tần suất xuất hiện và bộ phận sử dụng của cây lâm sản ngoài gỗ.
• Phương pháp phân tích: Kết hợp công cụ đánh giá nhanh nông thôn (RRA), đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA), phỏng vấn sâu 4 nhóm thảo luận tập trung và tham vấn ý kiến chuyên gia đầu ngành. Dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS nhằm phân tích tương quan, so sánh tỷ lệ phần trăm và mô tả biến động tài nguyên qua các mốc thời gian từ năm 1993 đến năm 2006.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực địa cho thấy diện tích rừng tự nhiên giàu và trung bình tại vùng đệm Vườn quốc gia Xuân Sơn đã bị suy thoái đáng kể. Rừng trạng thái IIIA2 chỉ còn 157,3 ha và IIIA1 còn 346,8 ha, chiếm tổng cộng vỏn vẹn 13,2% diện tích rừng tự nhiên. Ngược lại, diện tích rừng tre nứa thuần loại đạt 2.457 ha và rừng hỗn giao gỗ tre nứa đạt 669,85 ha, chiếm tới 61% tổng diện tích rừng tự nhiên. Diện tích trảng cỏ và cây bụi sau nương rẫy lên tới 2.995,3 ha, tạo ra thách thức rất lớn cho quá trình phục hồi tự nhiên của các loài cây gỗ bản địa.

Nghiên cứu đã ghi nhận danh mục gồm 103 loài lâm sản ngoài gỗ phân bố ở các dạng sống khác nhau. Trong đó, nhóm thân thảo, bụi và dây leo chiếm ưu thế tuyệt đối với 63 loài (chiếm 61,2%), nhóm thân gỗ đa mục đích có 34 loài (chiếm 33%), nhóm tre nứa cau dừa có 4 loài (chiếm 3,9%) và thực vật phụ sinh có 2 loài (chiếm 1,9%). Phân loại theo mục đích sử dụng cho thấy:

• Nhóm cây cung cấp dược liệu và nước uống: 72 loài, chiếm tỷ lệ cao nhất 69,91%.
• Nhóm cây đa tác dụng: 16 loài, chiếm 15,53%.
• Nhóm cây cung cấp lương thực, thực phẩm: 12 loài, chiếm 11,65%.
• Nhóm cây cung cấp nguyên liệu thủ công mỹ nghệ và vật liệu xây dựng: 3 loài, chiếm 2,91%.

Tần suất vào rừng khai thác của các cộng đồng dân tộc có sự khác biệt rõ rệt. Có tới 88,3% số hộ người Dao đi rừng hàng ngày để thu hái lâm sản, trong khi tỷ lệ này ở người Mường là 18,3% hàng ngày và 51,7% hàng tuần. Đáng chú ý, 100% số hộ được phỏng vấn đều khẳng định trữ lượng lâm sản ngoài gỗ đang trên đà suy thoái mạnh. Khi so sánh giai đoạn từ năm 1993 đến nay, có 76,7% số hộ nhận định tài nguyên giảm nhiều và 20% khẳng định giảm rất nhiều, trái ngược hoàn toàn với giai đoạn trước năm 1993 khi có tới 92,5% số hộ cho rằng tài nguyên chỉ giảm nhẹ.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm tài nguyên lâm sản ngoài gỗ xuất phát từ áp lực thiếu đất canh tác lúa nước (năng suất lúa bình quân chỉ đạt 3,1 tấn/ha) và tình trạng khai thác mang tính tận diệt khi thị trường có nhu cầu. Các loài dược liệu quý như sa nhân, ba kích, bảy lá một hoa hay rau sắng đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt do bị thu hái triệt để cả rễ củ và đọt non mà không có biện pháp bảo tồn tái sinh.

Dữ liệu nghiên cứu mô tả trực quan cơ cấu sử dụng lâm sản ngoài gỗ qua biểu đồ hình quạt, trong đó nhóm dược liệu chiếm tỷ trọng áp đảo gần 70%, phản ánh tri thức bản địa phong phú của đồng bào dân tộc thiểu số trong việc chăm sóc sức khỏe. Phân tích chuỗi hành trình thương mại sản phẩm măng vầu tươi chỉ ra sự bất hợp lý nghiêm trọng trong phân chia lợi nhuận: người dân khai thác được 25-35 kg măng/ngày và bán tại bản với mức giá chỉ 1.200 đồng/kg (thu nhập khoảng 30.000 - 42.000 đồng/ngày). Sau khi qua thương lái trung gian, đại lý phân loại và tiểu thương vận chuyển đến chợ đô thị, giá bán lẻ đến tay người tiêu dùng đã tăng vọt lên mức 5.000 - 5.500 đồng/kg (tăng gấp 4 đến 5 lần). Nông dân trực tiếp bỏ sức lao động nặng nhọc nhưng chỉ nhận được giá trị ngang bằng ngày công thô mộc, trong khi phần lớn giá trị gia tăng rơi vào khâu trung gian thương mại. Kết quả này tương đồng với các kết luận nghiên cứu tại Vườn quốc gia Ba Vì và Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát, khẳng định sự cần thiết phải can thiệp chuỗi cung ứng để bảo vệ thu nhập người nghèo.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng vùng quy hoạch và nhân rộng các mô hình nông lâm kết hợp chuyên canh cây lâm sản ngoài gỗ có giá trị kinh tế cao (như chè shan tuyết, rau sắng, dổi xanh, giổi lấy hạt, sa nhân và ba kích). Mục tiêu nâng tỷ trọng thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ trong cơ cấu kinh tế hộ gia đình lên 35 - 40% trong lộ trình 3 - 5 năm, do Ban quản lý Vườn quốc gia Xuân Sơn phối hợp với Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện chủ trì triển khai.
• Thiết lập chuỗi liên kết giá trị và thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã thu mua nông lâm sản trực tiếp tại địa bàn 7 xã vùng đệm. Cắt giảm tối thiểu 2 cấp trung gian thương mại nhằm nâng mức giá thu mua măng tươi và dược liệu tại chỗ cho bà con thêm 40 - 50% so với hiện tại, thực hiện trong khung thời gian 2 năm dưới sự giám sát của Ủy ban nhân dân các xã.
• Đẩy mạnh chính sách giao đất, giao rừng và ký kết hợp đồng khoán bảo vệ rừng lâu dài cho từng cộng đồng thôn bản theo đúng tinh thần Quyết định 08/2001/QĐ-TTg. Trao quyền tự chủ đi đôi với việc thiết lập quy chế hương ước thu hái lâm sản bền vững (không khai thác măng non đầu mùa, không đào tận diệt củ giống), do Hạt Kiểm lâm và Ban quản lý thôn bản kiểm tra định kỳ hàng tháng.
• Tổ chức các chương trình tập huấn chuyển giao kỹ thuật lâm sinh, hướng dẫn quy trình thu hái bảo tồn sinh thái và hỗ trợ công nghệ sơ chế, bảo quản sấy khô sản phẩm sau thu hoạch. Đảm bảo 100% các hộ dân thường xuyên khai thác rừng được đào tạo kỹ thuật trong vòng 12 đến 18 tháng do Trung tâm Khuyến nông tỉnh Phú Thọ và các dự án phát triển nông thôn tài trợ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng mô hình đánh giá nhanh tài nguyên lâm sản ngoài gỗ và phương pháp điều tra PRA để xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn đa dạng sinh học gắn liền với quản lý rừng vùng đệm.
• Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Tham khảo hệ thống số liệu thực địa và chuỗi giá trị thương mại để hoạch định chính sách giao đất khoán rừng, phê duyệt các dự án định canh định cư và chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng luận văn làm tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về cấu trúc thảm thực vật nhiệt đới, sinh thái học lâm sản ngoài gỗ và phương pháp xử lý số liệu điều tra bằng phần mềm thống kê.
• Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị điều phối dự án phát triển: Khai thác bài học thực tiễn về can thiệp thị trường, giải quyết xung đột tài nguyên và thiết kế các mô hình sinh kế bản địa thích ứng với biến đổi khí hậu cho đồng bào dân tộc miền núi.

Câu hỏi thường gặp

• Tại sao lâm sản ngoài gỗ lại giữ vai trò quyết định trong quản lý bền vững tại Vườn quốc gia Xuân Sơn? Do chính sách bảo tồn nghiêm cấm khai thác gỗ tự nhiên, lâm sản ngoài gỗ trở thành nguồn sinh kế thay thế hợp pháp duy nhất giúp giải quyết việc làm và bù đắp thiếu hụt lương thực cho hơn 29.000 dân cư bản địa mà không làm phá vỡ cấu trúc tán rừng phòng hộ.

• Cơ cấu các loài lâm sản ngoài gỗ tại khu vực nghiên cứu có đặc điểm nổi bật gì? Nghiên cứu đã thống kê được 103 loài thuộc nhiều dạng sống. Trong đó, nhóm cây thuốc và dược liệu chiếm ưu thế vượt trội với 72 loài (69,91%), nhóm cây đa tác dụng có 16 loài (15,53%), phân bố chủ yếu ở tầng cỏ cây bụi dưới tán rừng phục hồi.

• Rào cản lớn nhất trong chuỗi thương mại lâm sản ngoài gỗ tại địa phương là gì? Sản phẩm măng và thảo dược chủ yếu bán thô tại bản với giá thấp (khoảng 1.200 đồng/kg măng). Trải qua các khâu trung gian, giá bán lẻ tại đô thị tăng 4 đến 5 lần (đạt 5.000 - 5.500 đồng/kg), khiến người trực tiếp khai thác chịu nhiều thiệt thòi về mặt lợi nhuận.

• Sự khác biệt về mức độ khai thác rừng giữa dân tộc Dao và dân tộc Mường thể hiện ra sao? Người Dao cư trú ở vùng núi cao, ít đất canh tác lúa nước nên có tới 88,3% số hộ vào rừng khai thác hàng ngày. Trong khi đó, người Mường có truyền thống làm ruộng thung lũng nên chỉ có 18,3% số hộ vào rừng hàng ngày và 51,7% vào rừng hàng tuần.

• Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu nào để đảm bảo tính đại diện khoa học? Tác giả đã phỏng vấn 120 hộ gia đình tại 4 bản tiêu biểu thuộc 3 xã bằng phương pháp phân tầng ngẫu nhiên, kết hợp lập 5 ô tiêu chuẩn diện tích 600 m² (mỗi ô chứa 6 ô thứ cấp 100 m²) trên từng trạng thái rừng để điều tra thực bì.

Kết luận

• Luận văn xác định rõ danh mục 103 loài lâm sản ngoài gỗ tại vùng đệm Vườn quốc gia Xuân Sơn, trong đó nhóm dược liệu chiếm tỷ trọng cao nhất với 69,91%.
• Tài nguyên rừng tự nhiên giàu chỉ còn chiếm 13,2%, trong khi áp lực vào rừng của đồng bào dân tộc thiểu số rất lớn với 88,3% hộ người Dao đi rừng hàng ngày.
• Nghiên cứu chỉ ra điểm nghẽn chuỗi giá trị khi giá bán lẻ măng tươi tại đô thị cao gấp 4 - 5 lần so với giá người dân thu hái tại cửa rừng.
• Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược: Quy hoạch mô hình nông lâm kết hợp, thành lập tổ hợp tác cắt giảm khâu trung gian, hoàn thiện cơ chế giao khoán rừng và đào tạo kỹ thuật thu hái bền vững.
• Đóng góp khoa học cốt lõi của đề tài là xây dựng hệ thống luận cứ thực chứng giúp chuyển đổi tư duy quản trị từ khai thác gỗ truyền thống sang bảo tồn hệ sinh thái đa chức năng.
• Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền tỉnh Phú Thọ, Ban quản lý Vườn quốc gia và các viện nghiên cứu trong việc nhân rộng mô hình trồng chè shan tuyết, rau sắng và dược liệu bản địa.
• Hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ lâm học này để cập nhật phương pháp nghiên cứu thực địa chuẩn mực và định hình các giải pháp bảo tồn tài nguyên thiên nhiên hiệu quả cho vùng đồng bào thiểu số!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp. TRÇn thÞ trang VAi trß cña l©m s¶n ngoµi gç trong qu¶n lý bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng t¹i khu vùc vïng ®Öm V­ên quèc gia Xu©n S¬n, Phó Thä Chuyªn ngµnh: L©m Häc M· sè: 4.04 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Phó Thä - 2006 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ***************** TRÇn thÞ trang VAi trß cña l©m s¶n ngoµi gç trong qu¶n lý bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng t¹i khu vùc vïng ®Öm V­ên quèc gia Xu©n S¬n, Phó Thä Chuyªn ngµnh: L©m Häc M· sè: 4.04 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn: TS. Ph¹m Xu©n Hoµn Phó Thä - 2006 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 Më ®Çu L©m s¶n ngoµi gç lµ mét tiÒm n¨ng to lín cña tµi nguyªn rõng nhiÖt ®íi, cã vai trß quan träng ®èi víi sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng, ®ång thêi ®ãng gãp vµo ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ®Þa ph­¬ng. Lµ nguån tµi nguyªn g¾n bã vµ kh«ng thÓ thiÕu ®­îc trong ®êi sèng cña céng ®ång d©n c­ sèng ë gÇn rõng.

Tuy nhiªn, vai trß cña LSNG cho ®Õn nay vÉn ch­a ®­îc ®¸nh gi¸ ®óng møc, h¹n chÕ nµy ®· lµm cho LSNG nghÌo kiÖt ®i, cïng víi diÖn tÝch rõng tù nhiªn bÞ suy gi¶m, vµ ®· cã ¶nh h­ëng rÊt nhiÒu tíi cuéc sèng cña c­ d©n sèng dùa vµo rõng. MÆt kh¸c, ë c¸c v­ên quèc gia hay khu b¶o tån thiªn nhiªn ph¸t triÓn rõng trë thµnh mét nhiÖm vô cùc kú quan träng. V× b¶o tån rõng, viÖc khai th¸c gç bÞ h¹n chÕ, vµ v× thÕ LSNG ®­îc coi lµ mét thay thÕ h÷u dông nhÊt cña ng­êi d©n nh»m b¶o ®¶m cuéc sèng. T¹i vïng ®Öm V­ên quèc gia Xu©n S¬n, viÖc sö dông LSNG ®· g¾n liÒn víi sù sinh tån cña c¸c céng ®ång d©n c­ (Dao, Kinh, M­êng), gãp phÇn gi¶i quyÕt viÖc lµm, t¨ng thu nhËp vµ c¶i thiÖn ®êi sèng cña ng­êi d©n.

Nh­ng do tËp qu¸n canh t¸c cña ng­êi d©n l¹c hËu, ch­a cã biÖn ph¸p sö dông ®Êt, rõng hîp lý, cïng víi søc Ðp cña nhu cÇu l­¬ng thùc, thùc phÈm, gç cñi ngµy cµng bøc thiÕt ®· lµm cho LSNG ngµy cµng bÞ suy gi¶m c¶ vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng. Tr­íc thùc tÕ ®ã, viÖc lµm sao ®Ó qu¶n lý bÒn v÷ng ®­îc tµi nguyªn rõng lµ mét ®ßi hái cÊp b¸ch. VÊn ®Ò ®Æt ra lµ chóng ta cÇn hç trî, t¸c ®éng thÕ nµo ®Ó hä cã thÓ qu¶n lý vµ sö dông hîp lý LSNG vµ tµi nguyªn rõng ®­îc giao. Nh»m võa n©ng cao ®­îc ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cho hä võa b¶o vÖ ®­îc tµi nguyªn rõng.

Trong tr­êng hîp nµy th× qu¶n lý, ph¸t triÓn LSNG lµ mét lùa chän kh¶ thi nhÊt ®Ó thùc hiÖn ®­îc môc tiªu qu¶n lý rõng bÒn v÷ng. NhËn thøc ®­îc vai trß to lín cña LSNG trong viÖc cÊu thµnh tµi nguyªn rõng vµ hiÓu r»ng nhiÒu gi¸ trÞ cña nã lµ kh«ng thÓ thay thÕ ®­îc nªn VQG LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Xu©n S¬n ®· ®Æc biÖt chó träng, t×m tßi vµ nghiªn cøu h­íng ph¸t triÓn LSNG cho phï hîp víi ®iÒu kiÖn cô thÓ cña khu vùc vµ ®· ®­a ra ®­îc mét sè m« h×nh g©y trång LSNG nh­: Trång rõng phßng hé b»ng c©y chÌ shan, giæi xanh,. Tuy nhiªn, c¸c m« h×nh nµy ch­a ®em l¹i hiÖu qu¶ râ rµng ®èi víi cuéc sèng ng­êi d©n nªn tµi nguyªn LSNG vÉn n»m trong t×nh tr¹ng bÞ ®e do¹ cïng víi sù suy gi¶m cña tµi nguyªn rõng. Cã hµng lo¹t c©u hái ®ang ®Æt ra nh­:  Thùc tr¹ng tµi nguyªn rõng, LSNG vµ vai trß cña LSNG ®èi víi ®êi sèng céng ®ång nh­ thÕ nµo?  TiÒm n¨ng cña chóng ra sao ?  Kinh nghiÖm vµ trë ng¹i trong qu¸ tr×nh qu¶n lý, sö dông LSNG lµ g×?  CÇn cã nh÷ng gi¶i ph¸p nµo ®Ó gi¶i quyÕt mèi quan hÖ gi÷a b¶o tån rõng víi ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi vïng ®Öm cña V­ên? §Ó gãp phÇn gi¶i quyÕt nh÷ng tån t¹i nªu trªn ®Ò tµi: "Vai trß cña L©m s¶n ngoµi gç trong qu¶n lý bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng t¹i vïng ®Öm V­ên Quèc Gia Xu©n S¬n - Phó Thä" ®· ®­îc thùc hiÖn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1.Mét sè Kh¸i niÖm c¬ b¶n - Qu¶n lý rõng bÒn v÷ng Rõng tõ sù thu ho¹ch l©u bÒn chuyÓn sang ph¸t triÓn bÒn v÷ng, chñ yÕu lµ do tµi nguyªn rõng kh«ng ®ñ, t¨ng tr­ëng rõng cã h¹n.

ChuyÓn biÕn nµy lµ do qu¶n lý kinh doanh rõng biÕn thµnh qu¶n lý kinh doanh hÖ sinh th¸i rõng, th«ng qua kinh doanh bÒn v÷ng ®Ó ®¹t ®Õn ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Ph¸t triÓn l©m nghiÖp vµ ph¸t triÓn rõng bÒn v÷ng bao hµm c¶ ph¸t triÓn bÒn v÷ng. “L©m nghiÖp bÒn v÷ng lµ lo¹i h×nh kinh doanh rõng võa tho¶ m·n nhu cÇu ng­êi hiÖn t¹i l¹i kh«ng ph­¬ng h¹i ®Õn n¨ng lùc nhu cÇu cña thÕ hÖ con ch¸u”. Tøc lµ l©m nghiÖp bÒn v÷ng kh«ng chØ bÒn v÷ng vÒ n¨ng lùc tiÒm t¹i vÒ sinh th¸i rõng, mµ cßn ph¶i bÒn v÷ng vÒ s¶n phÈm vµ c¸c lo¹i dÞch vô kh¸c.

Theo Jeff Remm (Mü), néi dung ph¸t triÓn rõng bÒn v÷ng cã mÊy néi dung chÝnh nh­ sau: (1) T¹o nªn ®iÒu kiÖn bªn ngoµi tèt, kh«ng ngõng n©ng cao chÊt l­îng rõng. (2) Më réng mËu dÞch vµ hîp t¸c ®Ó kÕt hîp lîi dông vµ ph¸t triÓn rõng. (3) Kinh doanh nhiÒu tÇng thø, qu¶n lý theo qui luËt, cã sù hç trî tõ bªn ngoµi. (4) V× rõng t­¬ng lai mµ tiÕn hµnh thiÕt kÕ vµ ®Çu t­ ph¸t triÓn rõng.

N¨m 1990, Bé tr­ëng l©m nghiªp Cana®a J.S Maini ®· ®Þnh nghÜa ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng nh­ sau: “ Ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng lµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng gi¸ trÞ ®Êt rõng vµ c¸c lo¹i m«i tr­êng , b¶o ®¶m søc s¶n xuÊt LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 cña ®Êt rõng vµ n¨ng lùc t¸i sinh, b¶o vÖ tÝnh ®a d¹ng sinh häc cña HST rõng”. ¤ng cho r»ng thu ho¹ch l©u bÒn chØ lµ mét bé phËn cña ph¸t triÓn bÒn v÷ng vµ ph¶i chó träng kinh doanh rõng tæng hîp, b¶o ®¶m tÝnh hoµn chØnh cña m«i tr­êng rõng vµ b¶o ®¶m kh¶ n¨ng chän läc trong t­¬ng lai. N¨m 1992, Héi nghÞ m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn LHQ ®· nªu ra lêi kªu gäi mang tÝnh nguyªn t¾c vÒ rõng lµ “Nªn lÊy qu¶n lý theo ph­¬ng thøc bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng vµ ®Êt rõng ®Ó tho¶ m·n nhu cÇu vÒ c¸c mÆt x· héi, kinh tÕ, v¨n ho¸ vµ tinh thÇn cña ng­êi hiÖn t¹i vµ thÕ hÖ con ch¸u. Nh÷ng s¶n phÈm ®ã nh­ gç, s¶n phÈm tõ gç, n­íc, l­¬ng thùc, thøc ¨n, y d­îc, chÊt ®èt, nhµ ë, nghÒ nghiÖp, vui ch¬i, n¬i ë cña ®éng vËt hoang d·, tÝnh ®a d¹ng cña phong c¶nh vµ c¸c s¶n phÈm kh¸c cña rõng.

Ph¶i ¸p dông mäi biÖn ph¸p b¶o vÖ rõng ®Ó tr¸nh sù « nhiÔm, ch¸y rõng, s©u bÖnh,. ®Ó gi÷ g×n toµn bé nh÷ng gi¸ trÞ cña rõng”. L©m nghiÖp bÒn v÷ng kh«ng cã nghÜa lµ ¸p dông t¸i sinh tù nhiªn, sö dông kü thuËt l©m sinh hiÖu qu¶ thÊp vµ lçi thêi, mµ ph¶i ®i t×m l©m nghiÖp sinh th¸i hiÖn ®¹i, vËn dông tri thøc khoa häc hiÖn ®¹i ®Ó thiÕt kÕ vµ thùc thi kü thuËt l©m sinh thÝch hîp víi nguyªn t¾c sinh th¸i häc vµ c¸c biÖn ph¸p kü thuËt l©m sinh t­¬ng øng. - Vïng ®Öm T¹i Héi nghÞ vÒ Khu b¶o tån vµ VQG lÇn thø III do IUNC tæ chøc t¹i Bali n¨m 1982 ®· ®Ò cËp ®Õn viÖc ®¸p øng nhu cÇu cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng th«ng qua viÖc x©y dùng c¸c vïng ®Öm.

VÊn ®Ò nµy ®· ®­îc th¶o luËn nhiÒu h¬n trong Héi nghÞ MAB/UNESCO vÒ ch­¬ng tr×nh hµnh ®éng cho c¸c khu b¶o tån sinh quyÓn, ®­îc tæ chøc t¹i Minsk (Liªn X« cò) n¨m 1984. Trªn c¬ së ®ã cã rÊt nhiÒu kh¸i niÖm vÒ vïng ®Öm ®­îc ®­a ra [16]. Theo Jeffey Sayer (1991): ”Vïng ®Öm lµ vïng ®Êt n»m xung quanh VQG hay KBT mµ ë ®ã viÖc sö dông c¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn cã h¹n chÕ, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 hay ë ®ã c¸c biÖn ph¸p qu¶n lý ®Æc biÖt vÒ ph¸t triÓn nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ cña viÖc b¶o vÖ". Michael Brow Barbara uryckoff- Baird (1994) cho r»ng: "Vïng ®Öm lµ vïng n»m trong hoÆc tiÕp gi¸p víi khu b¶o tån, t¹i ®ã mèi quan hÖ hµi hoµ gi÷a m«i tr­êng tù nhiªn vµ con ng­êi ®­îc chó träng, môc tiªu cña viÖc qu¶n lý vïng ®Öm lµ tèi ­u ho¸ nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸, x· héi, sinh th¸i vµ tµi nguyªn th«ng qua viÖc qu¶n lý tÝch cùc, thÝch øng, c«ng b»ng víi tÊt c¶ c¸c nhãm vµ cho phÐp thay ®æi gi¸ trÞ vÒ thêi gian".

T¹i Héi th¶o quèc gia vÒ sù tham gia cña C§ §P trong qu¶n lý c¸c khu b¶o tån thiªn nhiªn ViÖt Nam ®­îc tæ chøc t¹i Thµnh phè Hå ChÝ Minh tõ ngµy 17-18 th¸ng 12 n¨m 1997, kh¸i niÖm vïng ®Öm ®· ®­îc ®­a ra th¶o luËn, mét sè kh¸i niÖm ®­îc ®Ò cËp tíi trong héi th¶o [20] Vïng ®Öm lµ "Vïng ®Êt n»m ngoµi KBT hay VQG, t¹i ®ã viÖc sö dông ®Êt ®· phÇn nµo ®­îc h¹n chÕ, nh»m t¹o thµnh mét vµnh ®ai b¶o vÖ bæ sung cho KBT ®ång thêi gióp cho nh©n d©n sinh sèng trong vïng ®­îc bï ®¾p phÇn nµo nh÷ng thiÖt thßi do viÖc thµnh lËp c¸c KBT ®ã g©y ra" (Mackinnon, 1981, 1986). "Vïng ®Öm lµ vïng tiÕp gi¸p víi khu b¶o vÖ bao quanh toµn bé hay mét phÇn cña khu b¶o vÖ, vïng ®Öm n»m ngoµi diÖn tÝch khu b¶o vÖ vµ kh«ng thuéc quyÒn qu¶n lý sö dông cña Ban qu¶n lý b¶o vÖ" (QuyÕt ®Þnh sè 1586 LN/KL ngµy 13/7/1993). "Vïng ®Öm lµ vïng rõng hoÆc ®Êt ®ai cã d©n c­ sinh sèng bao quanh hoÆc n»m s¸t danh giíi c¸c khu rõng ®Æc dông hoÆc KBT TN. ViÖc thµnh lËp vïng ®Öm nh»m lµm gi¶m ¸p lùc cña d©n ®Þa ph­¬ng ®èi víi khu vùc cÇn b¶o vÖ" (ThuËt ng÷ L©m nghiÖp, 1996) [27].A vµ NguyÔn V¨n S¶n ®· ®Þnh nghÜa vïng ®Öm lµ "Nh÷ng vïng ®­îc x¸c ®Þnh ranh giíi râ rµng, cã hoÆc kh«ng cã tµi nguyªn rõng, n»m LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 ngoµi ranh giíi cña KBT vµ ®­îc qu¶n lý ®Ó n©ng cao viÖc b¶o tån cña khu b¶o tån vµ chÝnh vïng ®Öm ®ång thêi mang l¹i lîi Ých cho nh©n d©n sèng quanh KBT.

§iÒu nµy ®­îc thùc hiÖn b»ng c¸ch ¸p dông c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn ®Æc biÖt gãp phÇn vµo viÖc n©ng cao ®êi sèng c­ d©n sèng trong vïng ®Öm"[6].