Vai trò của giáo dục kỹ năng sống đối với nhân cách học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu vai trò của giáo dục kỹ năng sống đối với sự hình thành nhân cách học sinh trung học phổ thông ở hà, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Lương Thu Hà
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Hồng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vai Trò Của Giáo Dục Kỹ Năng Sống Đối Với Sự Hình Thành Nhân Cách Học Sinh Trung Học Phổ Thông Ở Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG SỐNG VÀ VAI TRÒ CỦA KỸ NĂNG SỐNG ĐỐI VỚI NHÂN CÁCH HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Kỹ năng sống
• 1.2. Nhân cách và vai trò của giáo dục kỹ năng sống đối với sự hình thành nhân cách học sinh trung học phổ thông
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG ĐỐI VỚI VIỆC HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH HỌC SINH THPT Ở HÀ NỘI HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng phát huy vai trò của GDKNS trong sự hình thành nhân cách học sinh THPT ở Hà Nội
• 2.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của giáo dục kỹ năng sống đối với sự hình thành nhân cách học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội
• 2.3. Nâng cao nhận thức và tầm quan trọng của giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THPT
• 2.4. Xây dựng chương trình, nội dung, phương pháp kế hoạch giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học phổ thông Hà Nội
• 2.5. Xây dựng đội ngũ làm công tác giáo dục kỹ năng sống trong các trường
• 2.6. Tăng cường sự phối kết hợp giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức chính trị - xã hội
• 2.7. Hiện đại hóa phương tiện giáo dục đảm bảo thực hiện tốt chương trình giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học phổ thông
• 2.8. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về giáo dục kỹ năng sống

Giáo dục kỹ năng sống (giáo dục kỹ năng sống) đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách học sinh trung học phổ thông (học sinh THPT) tại Hà Nội. Kỹ năng sống không chỉ giúp học sinh đối phó với các tình huống trong cuộc sống mà còn góp phần phát triển nhân cách một cách toàn diện. Theo nghiên cứu, giáo dục kỹ năng sống giúp học sinh nâng cao khả năng tự nhận thức, tự quản lý và giao tiếp hiệu quả. Điều này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh xã hội hiện đại, nơi mà học sinh phải đối mặt với nhiều thách thức và áp lực. Việc tích hợp giáo dục kỹ năng sống vào chương trình học sẽ giúp học sinh phát triển các kỹ năng mềm cần thiết, từ đó hình thành nên những phẩm chất tốt đẹp trong nhân cách. Như một nhà giáo dục đã từng nói: "Giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn là trang bị cho học sinh những kỹ năng cần thiết để sống và làm việc trong xã hội."

1.1. Định nghĩa và ý nghĩa của kỹ năng sống

Kỹ năng sống được hiểu là những kỹ năng cần thiết giúp cá nhân có thể đối phó với các tình huống trong cuộc sống hàng ngày. Điều này bao gồm khả năng giao tiếp, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề và ra quyết định. Việc giáo dục kỹ năng sống không chỉ giúp học sinh phát triển về mặt cá nhân mà còn tạo ra những công dân có trách nhiệm và có khả năng đóng góp tích cực cho xã hội. Theo các chuyên gia, việc giáo dục kỹ năng sống cần được thực hiện một cách đồng bộ và liên tục trong suốt quá trình học tập của học sinh. Điều này sẽ giúp học sinh hình thành những thói quen tốt và phát triển nhân cách một cách bền vững.

II. Vai trò của giáo dục kỹ năng sống trong hình thành nhân cách học sinh

Giáo dục kỹ năng sống có vai trò thiết yếu trong việc hình thành nhân cách học sinh trung học phổ thông. Nó không chỉ giúp học sinh phát triển các kỹ năng cần thiết để đối phó với cuộc sống mà còn góp phần xây dựng những giá trị đạo đức và nhân văn. Việc giáo dục kỹ năng sống giúp học sinh nhận thức rõ hơn về bản thân, từ đó hình thành những phẩm chất như tự tin, trách nhiệm và tôn trọng người khác. Theo một nghiên cứu, học sinh được giáo dục kỹ năng sống có xu hướng có hành vi tích cực hơn và ít có khả năng tham gia vào các hoạt động tiêu cực như bạo lực hay tội phạm. Điều này cho thấy rằng giáo dục kỹ năng sống không chỉ là một phần của chương trình học mà còn là một yếu tố quyết định trong việc hình thành nhân cách học sinh.

2.1. Tác động của giáo dục kỹ năng sống đến tâm lý học sinh

Giáo dục kỹ năng sống có tác động tích cực đến tâm lý học sinh. Học sinh được trang bị kỹ năng sống sẽ có khả năng tự quản lý cảm xúc, giảm stress và cải thiện sức khỏe tâm thần. Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh có kỹ năng sống tốt thường có tâm lý ổn định hơn, ít gặp phải các vấn đề như trầm cảm hay lo âu. Điều này không chỉ giúp học sinh học tập hiệu quả hơn mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực. Hơn nữa, việc giáo dục kỹ năng sống còn giúp học sinh phát triển khả năng giao tiếp và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với bạn bè và thầy cô, từ đó tạo ra một cộng đồng học tập gắn kết và hỗ trợ lẫn nhau.

III. Thực trạng giáo dục kỹ năng sống tại Hà Nội

Thực trạng giáo dục kỹ năng sống tại Hà Nội hiện nay cho thấy nhiều thách thức và cơ hội. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc tích hợp giáo dục kỹ năng sống vào chương trình học, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện. Nhiều trường học chưa có chương trình giáo dục kỹ năng sống rõ ràng và hiệu quả. Hơn nữa, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh còn yếu. Điều này dẫn đến việc học sinh thiếu hụt các kỹ năng cần thiết để đối phó với các tình huống trong cuộc sống. Theo một khảo sát, chỉ có khoảng 30% học sinh cảm thấy tự tin về khả năng giải quyết vấn đề và ra quyết định của mình. Điều này cho thấy cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao vai trò của giáo dục kỹ năng sống trong việc hình thành nhân cách học sinh.

3.1. Những khó khăn trong việc triển khai giáo dục kỹ năng sống

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc triển khai giáo dục kỹ năng sống là thiếu nguồn lực và sự hỗ trợ từ các cấp quản lý giáo dục. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về phương pháp giáo dục kỹ năng sống, dẫn đến việc giảng dạy không hiệu quả. Hơn nữa, chương trình giáo dục hiện tại vẫn còn nặng về lý thuyết, thiếu các hoạt động thực tiễn giúp học sinh áp dụng kỹ năng vào cuộc sống. Điều này khiến cho học sinh không nhận thức được tầm quan trọng của kỹ năng sống và không có động lực để học tập. Để khắc phục tình trạng này, cần có sự đầu tư và quan tâm từ các cơ quan chức năng, cũng như sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của kinh tế xã hội và hội nhập quốc tế, giáo dục kỹ năng sống (GDKNS) đã trở thành một yếu tố thiết yếu trong việc hình thành nhân cách học sinh trung học phổ thông (THPT). Tại Hà Nội, thủ đô với nhịp sống hiện đại và áp lực xã hội cao, việc trang bị kỹ năng sống cho học sinh không chỉ giúp các em thích nghi với môi trường phức tạp mà còn góp phần giảm thiểu các hành vi tiêu cực như phạm tội vị thành niên, nghiện ngập, và các tệ nạn xã hội khác. Theo báo cáo của Ban chỉ đạo Đề án IV Bộ Công an, trong giai đoạn 2007-2013, có khoảng 94.300 trẻ vị thành niên phạm tội trên toàn quốc, trong đó 70% tập trung ở các thành phố lớn như Hà Nội. Điều này cho thấy sự cấp thiết của việc giáo dục kỹ năng sống nhằm hình thành nhân cách vững vàng cho học sinh THPT tại Hà Nội.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ vai trò của giáo dục kỹ năng sống đối với sự hình thành nhân cách học sinh THPT ở Hà Nội, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các trường THPT công lập tại Hà Nội trong những năm gần đây, nhằm đánh giá thực trạng và tác động của giáo dục kỹ năng sống trong môi trường giáo dục chính quy. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và các tổ chức liên quan trong việc xây dựng chương trình giáo dục kỹ năng sống phù hợp, góp phần phát triển nhân cách toàn diện cho thế hệ trẻ thủ đô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng triết học duy vật biện chứng, tư tưởng Hồ Chí Minh và các chính sách giáo dục của Nhà nước Việt Nam về giáo dục kỹ năng sống và nhân cách con người. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết kỹ năng sống của WHO và UNESCO: WHO (1993) định nghĩa kỹ năng sống là năng lực tâm lý xã hội giúp cá nhân ứng phó hiệu quả với các yêu cầu và thách thức của cuộc sống. UNESCO mở rộng khái niệm này thành bốn trụ cột giáo dục: học để biết, học để làm, học để tự khẳng định và học để chung sống, trong đó kỹ năng sống bao gồm các kỹ năng tư duy, kỹ năng cá nhân và kỹ năng xã hội.

2. Lý thuyết nhân cách của A. Covaliov: Mô hình cấu trúc nhân cách gồm bốn thuộc tính chính: xu hướng năng lực (động cơ và thái độ), năng lực (tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm), tính cách (hệ thống thái độ và hành vi), và khí chất (biểu hiện hành vi và đặc điểm tâm lý). Lý thuyết này giúp phân tích sự hình thành và phát triển nhân cách học sinh dưới tác động của giáo dục kỹ năng sống.

Ba khái niệm chính được sử dụng trong nghiên cứu là: kỹ năng sống (bao gồm kỹ năng xác định giá trị, giao tiếp, đương đầu với cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn), giáo dục kỹ năng sống (quá trình tổ chức các hoạt động nhằm hình thành kỹ năng sống tích cực), và nhân cách học sinh THPT (tổ hợp các đặc điểm tâm lý xã hội thể hiện bản sắc và giá trị xã hội của cá nhân).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm cơ sở lý luận. Các phương pháp cụ thể bao gồm:

• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Để làm rõ các khái niệm, cấu trúc nhân cách và vai trò của giáo dục kỹ năng sống.
• Phương pháp so sánh: So sánh các quan điểm lý thuyết trong và ngoài nước về kỹ năng sống và nhân cách.
• Phương pháp thu thập và xử lý thông tin: Thu thập số liệu từ các trường THPT công lập tại Hà Nội, khảo sát thực trạng giáo dục kỹ năng sống và sự hình thành nhân cách học sinh.
• Phương pháp thống kê: Thống kê số lượng trường, học sinh tham gia chương trình giáo dục kỹ năng sống, tỷ lệ học sinh có nhân cách tích cực.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm học sinh và giáo viên tại một số trường THPT tiêu biểu ở Hà Nội, được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong vòng 12 tháng, từ khảo sát thực trạng đến phân tích dữ liệu và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò tích cực của giáo dục kỹ năng sống trong hình thành nhân cách: Khoảng 85% học sinh tham gia chương trình giáo dục kỹ năng sống tại Hà Nội cho biết kỹ năng sống giúp các em tự tin hơn trong giao tiếp và giải quyết mâu thuẫn. Tỷ lệ học sinh có thái độ tích cực, biết kiểm soát cảm xúc tăng lên 30% so với nhóm chưa được giáo dục kỹ năng sống.

2. Thực trạng giáo dục kỹ năng sống còn hạn chế: Chỉ khoảng 60% trường THPT tại Hà Nội có chương trình giáo dục kỹ năng sống chính thức, trong đó 40% giáo viên chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng sống. Điều này dẫn đến việc triển khai chưa đồng bộ và hiệu quả chưa cao.

3. Ảnh hưởng của môi trường giáo dục và gia đình: Hơn 70% học sinh cho biết sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong giáo dục kỹ năng sống còn yếu, ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách toàn diện. Gia đình có vai trò quan trọng trong việc củng cố kỹ năng sống nhưng chưa được khai thác hiệu quả.

4. Tác động của giáo dục kỹ năng sống đến giảm thiểu hành vi tiêu cực: Tỷ lệ học sinh tham gia các hoạt động ngoại khóa về kỹ năng sống có mức độ vi phạm nội quy, xung đột bạn bè giảm 25% so với nhóm không tham gia. Điều này chứng tỏ giáo dục kỹ năng sống góp phần tích cực trong việc phòng ngừa các hành vi tiêu cực.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy giáo dục kỹ năng sống đóng vai trò then chốt trong việc hình thành nhân cách học sinh THPT tại Hà Nội, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong nước. Việc học sinh được trang bị kỹ năng giao tiếp, tự nhận thức và giải quyết vấn đề giúp các em phát triển năng lực tâm lý xã hội, từ đó hình thành nhân cách tích cực và khả năng thích ứng với môi trường xã hội hiện đại.

Tuy nhiên, thực trạng triển khai giáo dục kỹ năng sống còn nhiều hạn chế do thiếu nguồn lực, đội ngũ giáo viên chưa chuyên sâu và sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Điều này làm giảm hiệu quả giáo dục và ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách toàn diện của học sinh. Các biểu đồ so sánh tỷ lệ học sinh có kỹ năng sống và mức độ vi phạm nội quy, cũng như bảng thống kê số trường có chương trình giáo dục kỹ năng sống, sẽ minh họa rõ nét hơn về thực trạng này.

So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã bổ sung thêm góc nhìn về vai trò của môi trường giáo dục và gia đình trong việc phát huy hiệu quả giáo dục kỹ năng sống, đồng thời nhấn mạnh tính cấp thiết của việc đổi mới phương pháp và nội dung giáo dục kỹ năng sống phù hợp với đặc điểm tâm lý học sinh THPT tại Hà Nội.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên về kỹ năng sống: Triển khai các khóa đào tạo chuyên sâu cho giáo viên THPT nhằm nâng cao năng lực giảng dạy kỹ năng sống, đảm bảo 100% giáo viên có chứng chỉ đào tạo trong vòng 2 năm tới. Chủ thể thực hiện là Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội phối hợp với các trung tâm đào tạo chuyên ngành.

2. Xây dựng và hoàn thiện chương trình giáo dục kỹ năng sống tích hợp trong chương trình chính khóa: Thiết kế chương trình phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhu cầu học sinh THPT, đảm bảo ít nhất 80% trường THPT áp dụng trong 3 năm tới. Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các chuyên gia giáo dục và nhà trường thực hiện.

3. Tăng cường phối hợp giữa nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội: Xây dựng cơ chế liên kết chặt chẽ nhằm hỗ trợ giáo dục kỹ năng sống cho học sinh, tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo định kỳ hàng năm. Các trường THPT, phụ huynh và các tổ chức đoàn thể là chủ thể thực hiện.

4. Hiện đại hóa phương tiện và môi trường giáo dục kỹ năng sống: Ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng các mô hình giáo dục trải nghiệm, tạo môi trường học tập tương tác và thực tế ảo để nâng cao hiệu quả giáo dục kỹ năng sống trong vòng 2 năm tới. Các trường học phối hợp với các đơn vị công nghệ giáo dục triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý giáo dục: Có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, chương trình đào tạo kỹ năng sống phù hợp với đặc điểm học sinh THPT tại Hà Nội, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

2. Giáo viên và cán bộ giáo dục: Áp dụng các kiến thức và giải pháp đề xuất để đổi mới phương pháp giảng dạy kỹ năng sống, tăng cường tương tác và trải nghiệm thực tế cho học sinh.

3. Phụ huynh học sinh: Hiểu rõ vai trò của gia đình trong việc phối hợp giáo dục kỹ năng sống, từ đó hỗ trợ con em phát triển nhân cách tích cực và kỹ năng ứng phó với các thách thức xã hội.

4. Các tổ chức xã hội và đoàn thể thanh niên: Tham khảo để phối hợp với nhà trường tổ chức các hoạt động giáo dục kỹ năng sống, góp phần xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, hỗ trợ phát triển nhân cách học sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo dục kỹ năng sống là gì và tại sao nó quan trọng đối với học sinh THPT?
   Giáo dục kỹ năng sống là quá trình giúp học sinh phát triển các kỹ năng cần thiết để ứng phó hiệu quả với các tình huống trong cuộc sống, như giao tiếp, giải quyết mâu thuẫn, tự nhận thức. Nó quan trọng vì giúp học sinh hình thành nhân cách tích cực, tự tin và thích nghi với môi trường xã hội hiện đại.

2. Những kỹ năng sống nào được ưu tiên giáo dục cho học sinh THPT?
   Các kỹ năng cốt lõi gồm kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng đương đầu với cảm xúc và kỹ năng giải quyết mâu thuẫn. Những kỹ năng này giúp học sinh phát triển toàn diện về mặt tâm lý xã hội và hành vi ứng xử.

3. Thực trạng giáo dục kỹ năng sống tại các trường THPT ở Hà Nội hiện nay ra sao?
   Khoảng 60% trường THPT có chương trình giáo dục kỹ năng sống, nhưng nhiều giáo viên chưa được đào tạo bài bản, dẫn đến hiệu quả giáo dục còn hạn chế. Sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình cũng chưa chặt chẽ, ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách học sinh.

4. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả giáo dục kỹ năng sống trong trường học?
   Cần tăng cường đào tạo giáo viên, xây dựng chương trình tích hợp phù hợp, phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội, đồng thời ứng dụng công nghệ và phương pháp giáo dục trải nghiệm để tạo môi trường học tập sinh động.

5. Vai trò của gia đình trong giáo dục kỹ năng sống cho học sinh là gì?
   Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và quan trọng, giúp củng cố kỹ năng sống đã học ở trường, hỗ trợ học sinh phát triển nhân cách toàn diện. Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành kỹ năng sống bền vững.

Kết luận

• Giáo dục kỹ năng sống đóng vai trò thiết yếu trong việc hình thành và phát triển nhân cách học sinh trung học phổ thông tại Hà Nội, góp phần nâng cao năng lực tâm lý xã hội và hành vi tích cực.
• Thực trạng giáo dục kỹ năng sống còn nhiều hạn chế do thiếu đồng bộ trong chương trình, đội ngũ giáo viên chưa chuyên sâu và sự phối hợp chưa hiệu quả giữa nhà trường, gia đình và xã hội.
• Luận văn đề xuất các giải pháp cụ thể như đào tạo giáo viên, xây dựng chương trình tích hợp, tăng cường phối hợp liên ngành và hiện đại hóa phương tiện giáo dục nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục kỹ năng sống.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho các nhà quản lý, giáo viên, phụ huynh và tổ chức xã hội trong việc phát triển nhân cách học sinh thông qua giáo dục kỹ năng sống.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai đào tạo giáo viên, hoàn thiện chương trình giáo dục kỹ năng sống và xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành, nhằm đảm bảo sự phát triển toàn diện và bền vững cho thế hệ trẻ Hà Nội.

Hãy hành động ngay hôm nay để góp phần xây dựng một thế hệ học sinh THPT có nhân cách vững vàng, kỹ năng sống toàn diện, sẵn sàng đối mặt với những thách thức của xã hội hiện đại!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chƣơng, 4 tiết: CHƢƠNG 1.Một số vấn đề lý luận về kỹ năng sống và vai trò của kỹ năng sống đối với nhân cách học sinh trung học phổ thông CHƢƠNG 2. Thực trạng và giải pháp nâng cao vai trò của giáo dục kỹ năng sống đối với việc hình thành nhân cách học sinh THPT ở Hà Nội hiện nay. 15 z NỘI DUNG CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG SỐNG VÀ VAI TRÒ CỦA KỸ NĂNG SỐNG ĐỐI VỚI NHÂN CÁCH HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Kỹ năng sống Các nghiên cứu ở nƣớc ngoài: Từ những năm 90 của thế kỷ XX, thuật ngữ kỹ năng sống đã xuất hiện trong một số chƣơng trình giáo dục của Unicef, trƣớc tiên là chƣơng trình “giáo dục giá trị” với 12 giá trị cơ bản cần giáo dục cho thế hệ trẻ. Những nghiên cứu về kỹ năng sống giai đoạn này mong muốn thống nhất đƣợc một quan niệm chung về kỹ năng sống cũng nhƣ đƣa ra đƣợc một bảng danh mục các kỹ năng sống cơ bản mà thế hệ trẻ cần có.

Phần lớn các công trình nghiên cứu về kỹ năng sống giai đoạn này đều theo nghĩa hẹp, đồng nhất nó với các kỹ năng xã hội. Dự án do Unesco tiến hành tại một số nƣớc trong đó có các nƣớc Đông Nam Á là một trong những nghiên cứu có tính hệ thống và tiêu biểu cho hƣớng nghiên cứu về kỹ năng sống nêu trên. Do yêu cầu của sự phát triển kinh tế xã hội và xu thế hội nhập nên hệ thống giáo dục các nƣớc đã và đang thay đổi theo định hƣớng khơi dậy và phát huy tối đa tiềm lực của ngƣời học, đào tạo một thế hệ năng động, sáng tạo, có những năng lực chủ yếu nhƣ năng lực thích ứng, tự hoàn thiện, hợp tác, hoạt động xã hội,… để thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của xã hội. Theo WH0 (1993) từ góc độ sức khỏe coi: Kỹ năng sống là năng lực tâm lý xã hội, là khả năng ứng phó một cách có hiệu quả với những yêu cầu và thách thức của cuộc sống.

Đó là khả năng của một cá nhân để duy trì một trạng thái khỏe mạnh về mặt tinh thần, biểu hiện qua các hành vi phù hợp và 16 z tích cực khi tƣơng tác với ngƣời khác, với nền văn hóa và môi trƣờng xung quanh. Năng lực tâm lý xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát huy sức khỏe theo nghĩa rộng nhất về thể chất, tinh thần và xã hội. Kỹ năng sống là khả năng thể hiện, thực thi năng lực tâm lý xã hội này. Tổ chức Văn hóa, Khoa học và giáo dục Liên Hợp Quốc (UNESCO) coi kỹ năng sống là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày”, đồng thời coi kỹ năng sống gắn với 4 trụ cột của giáo dục đó là: Học để biết (Learning to know) gồm các kỹ năng tƣ duy nhƣ: tƣ duy phê phán, tƣ duy sáng tạo, ra quyết định, giải quyết vấn đề, nhận thức đƣợc hậu quả…; Học để tự khẳng định (Learning to be) gồm các kỹ năng cá nhân nhƣ: ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự tin; Học để chung sống với người khác (Learning to live together) gồm các kỹ năng xã hội nhƣ: giao tiếp, thƣơng lƣợng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo nhóm, thể hiện sự cảm thông; Học để làm (Learning to do) gồm các kỹ năng thực hiện công việc và các nhiệm vụ nhƣ: kỹ năng đặt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm,… Theo Quỹ nhi đồng Liên Hợp Quốc Unicef (Unicef Thái Lan, 1995): Kỹ năng sống là khả năng phân tích tình huống và ứng xử, khả năng phân tích cách ứng xử và khả năng tránh được các tình huống.

Kỹ năng sống nhằm giúp chúng ta chuyển dịch kiến thức là cái chúng ta biết vào thái độ, giá trị cái chúng ta nghĩ và cảm thấy, tin tƣởng thành hành động thực tế “làm gì và làm cách nào” tích cực nhất. Mặc dù, giáo dục kỹ năng sống cho học sinh đã đƣợc nhiều nƣớc quan tâm và cùng xuất phát từ quan niệm chung về kỹ năng sống của tổ chức Y tế Thế giới hoặc của Unesco nhƣng quan niệm và nội dung giáo dục kỹ năng sống ở các nƣớc không giống nhau. Ở một số nƣớc đƣợc mở rộng, một số nƣớc đƣợc hiểu hẹp là khả năng tâm lý, xã hội. Quan niệm, nội dung giáo dục 17 z kỹ năng sống đƣợc triển khai ở các nƣớc vừa thể hiện cái chung, vừa mang tính đặc thù những nét riêng của từng nƣớc.

Mặt khác ngay trong một quốc gia nội dung đó trong chính quy và không chính quy cũng có sự khác nhau. Có những đơn vị giáo dục chính quy quan niệm kỹ năng sống gắn liền với cá lĩnh vực quan hệ cá nhân, còn không chính quy đó là kỹ năng đọc, kỹ năng viết, kỹ năng nghe nói,… Các nghiên cứu trong nƣớc: Thuật ngữ kỹ năng sống đƣợc ngƣời Việt Nam biết đến từ chƣơng trình của Unicef (1996): “Giáo dục kỹ năng sống để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường”. Thông qua quá trình thực hiện chƣơng trình này, nội dung của khái niệm kỹ năng sống và giáo dục kỹ năng sống ngày càng đƣợc mở rộng. Ở đây, khái niệm kỹ năng sống đƣợc giới thiệu trong chƣơng trình này chỉ bao gồm các kỹ năng sống cốt lõi nhƣ: kỹ năng tự nhận thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng kiên định và kỹ năng đạt mục tiêu.

Cùng với việc triển khai chƣơng trình nêu trên, vấn đề kỹ năng sống và giáo dục kỹ năng sống đƣợc nhiều nhà khoa học trong nƣớc quan tâm. Những nghiên cứu của các nhà khoa học đều có xu hƣớng xác định những kỹ năng cần thiết ở các lĩnh vực hoạt động mà thanh thiếu niên tham gia, đề xuất các biện pháp để hình thành những kỹ năng này cho thanh thiếu niên trong đó có học sinh trung học phổ thông. Một trong những ngƣời đầu tiên có những nghiên cứu mang tính hệ thống về KNS và giáo dục KNS ở Việt Nam là tác giả Nguyễn Thanh Bình với loạt các bài báo, công trình, đề tài nghiên cứu cấp bộ và giáo trình tài liệu đã góp phần tạo ra những hƣớng nghiên cứu về kỹ năng sống mang tính tổng thể ở Việt Nam. Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thanh Bình đã mô tả sinh động, đầy đủ, hệ thống về cách tiếp cận và thực hiện giáo dục KNS cho học 18 z sinh do ngành giáo dục thực hiện.

Theo đó, nội dung giáo dục KNS cụ thể đã đƣợc triển khai ở các cấp bậc học nhƣ: chương trình cải cách của giáo dục mầm non (1994) đã chú ý đến giáo dục trẻ hành vi, kỹ năng tự phục vụ, kỹ năng giao tiếp ứng xử, chƣơng trình khung chăm sóc và giáo duc nhà trẻ, mẫu giáo đổi mới đã chú trọng các nội dung nhƣ phat triển thể chất, nhận thức, phát triển ngôn ngữ, tình cảm, nghệ thuật và thẩm mỹ của trẻ. Còn đối với nội dung giáo dục trung học phổ thông, nó đƣợc triển khai qua các chƣơng trình ngoại khóa, hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp. Chúng tôi thấy rằng: giáo dục KNS cho học sinh trung học phổ thông đã đƣợc định hƣớng bởi mục tiêu, nội dung chƣơng trình giáo dục trong nhà trƣờng nhƣng còn rất hạn chế. Nó mới chỉ đƣợc thực hiện nhƣ một nội dung, một mục tiêu phụ của các chƣơng trình dự án của cấp học này.

Do vậy cần thiết phải khai thác nội lực của chính các hoạt động trong nhà trƣờng trung học phổ thông nhằm thực hiện có hiệu quả nội dung giáo dục KNS của học sinh ở cấp học này hiện nay. Các quan niệm trên có thể thấy rằng KNS bao gồm chuỗi hoạt động cụ thể, cần thiết cho cuộc sống hàng ngày của con ngƣời. Bản chất của KNS là kỹ năng tự quản lý bản thân và kỹ năng xã hội cần thiết để cá nhân tự lực trong cuộc sống, học tập và làm việc hiệu quả. Nói cách khác, KNS là khả năng làm chủ bản thân của mỗi ngƣời, khả năng ứng xử phù hợp với những ngƣời khác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trƣớc các tình huống của cuộc sống.

Do tính chất phức tạp của KNS nên trong thực tế, các tài liệu về kỹ năng sống đề cập đến mọi lĩnh vực hoạt động từ học tập để chuẩn bị vào nghề, cách học ngoại ngữ, kỹ năng làm cha mẹ đến tổ chức trại hè. Tuy nhiên cần phân biệt giữa những kỹ năng để sống còn, kỹ năng sinh tồn (livelihood skills, survival skills) nhƣ học chữ, học nghề, làm toán,… tới bơi lội với khái niệm kỹ năng sống đã đƣợc đề cập ở các định nghĩa nêu trên. 19 z Tóm lại, khái niệm KNS đƣợc hiểu theo nhiều cách khác nhau ở từng khu vực và từng quốc gia và xu hƣớng chung là sử dụng khái KNS của Unesco (theo nghĩa rộng) để triển khai các hoạt động phát triển kỹ năng sống cho các đối tƣợng trong xã hội, đặc biệt là thanh thiếu niên. Điều này đƣợc lý giải bởi hai lý do: Thứ nhất, nếu hiểu KNS theo nghĩa hẹp là đồng nhất KNS với năng lực tâm lý xã hội do đó làm giảm đi phạm vi ảnh hƣởng cũng nhƣ tác dụng của KNS.

Chính năng lực tâm lý xã hội đề cập tới khả năng của con ngƣời biểu hiện ở những cách ứng xử đúng hoặc chính xác khi tƣơng tác với ngƣời khác trong các tình huống khác nhau của môi trƣờng xung quanh dựa trên nền văn hóa nào đó. Nhƣng điều cần lƣu ý là con ngƣời không chỉ cần có năng lực thích ứng với những thách thức của cuộc sống mà con ngƣời còn cần phải biết cách thay đổi một cách phù hợp và mang tính tích cực; Thứ hai, khái niệm KNS theo nghĩa rộng đã bao hàm trong nó năng lực tâm lý xã hội với ý nghĩa là thành phần có vai trò chung trong việc hỗ trợ cho sức khỏe tinh thần và sức khỏe thể chất, giúp cá nhân sống hạnh phúc với những ngƣời khác trong xã hội. Bên cạnh đó, theo nghĩa rộng, khái niệm KNS còn đề cập đến khả năng con ngƣời quản lý đƣợc các tình huống rủi ro, không chỉ đối với bản thân mà còn có thể gây ảnh hƣởng đến mọi ngƣời trong việc chấp nhận các biện pháp ngăn ngừa rủi ro. Đây chính là khả năng con ngƣời quản lý một cách thích hợp bản thân, ngƣời khác và xã hội trong cuộc sống hàng ngày.