Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Mậu Hùng thực hiện tại Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Văn Tận. Công trình thuộc chuyên ngành Lịch sử thế giới, mã số 9229011.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Theo tác giả, vấn đề nước Đức thế kỷ XIX thực chất là quá trình tìm kiếm một phương thức tổ chức cộng đồng phù hợp cho các cư dân nói tiếng Đức ở Trung Âu trên con đường tiến lên hiện đại. Trước năm 1871, chưa có hình thức tổ chức nhà nước nào đáp ứng được nhu cầu phát triển tất yếu này. Trật tự Liên bang Đức (1815-1866) do Áo đứng đầu tạo ra sự chia cắt và kìm hãm phát triển. Vương quốc Phổ, từ vị thế suy kiệt sau Hiệp ước Tilsit năm 1807, đã vươn lên thực hiện mục tiêu lật đổ trật tự cũ, hoàn thành thống nhất nước Đức vào năm 1871 và làm thay đổi bản đồ chính trị châu Âu. Khoảng trống nghiên cứu then chốt mà luận án đặt ra là giải thích nguyên nhân tại sao trong số nhiều lực lượng và giai cấp cùng tham gia giải quyết vấn đề nước Đức, chỉ có Vương quốc Phổ đạt được mục tiêu; đồng thời làm rõ mục tiêu, biện pháp và vai trò cụ thể của Phổ khi đặt trong tương quan so sánh với các lực lượng chính trị đương thời.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể được đánh số trong văn bản như sau:

  • Mục tiêu nghiên cứu:
    1. Tái hiện lại bức tranh toàn cảnh về quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX theo con đường của Vương quốc Phổ.
    2. Làm rõ vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức trong những năm 1848-1871.
    3. Đưa ra những kết luận mang tính so sánh về vai trò của Vương quốc Phổ cũng như đặc điểm và tác động của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) đối với các bên liên quan.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Phân tích các nhân tố chủ quan và khách quan góp phần quyết định vị trí lãnh đạo của Phổ trong quá trình giải quyết vấn đề nước Đức thế kỷ XIX.
    2. Giải thích tại sao trong bối cảnh có nhiều lực lượng khác nhau cùng tham gia, nhưng chỉ có Vương quốc Phổ đạt được mục tiêu cuối cùng như mong muốn.
    3. Đánh giá vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức, giải thích đặc điểm, và phân tích tác động của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX đối với các bên liên quan.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giai đoạn 1848-1871; các nhân tố chủ quan, khách quan quy định vai trò lãnh đạo của Phổ; thực tiễn lịch sử quá trình thống nhất dưới sự lãnh đạo của Otto von Bismarck và mối quan hệ giữa vấn đề nước Đức với các quá trình lịch sử liên quan.
  • Phạm vi thời gian: Từ năm 1848 đến năm 1871. Mốc mở đầu là cuộc Cách mạng 1848-1849 và mốc kết thúc là sự kiện Wilhelm I lên ngôi Hoàng đế Đức ngày 18 tháng 1 năm 1871 tại Versailles.
  • Phạm vi không gian: Tập trung chủ yếu trong phạm vi biên giới lãnh thổ của các nhà nước thành viên Liên bang Đức (1815-1866) và Đế chế Đức thứ hai (1871-1918), cùng các địa bàn có liên quan trực tiếp tại châu Âu.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào vai trò của Phổ, bối cảnh quốc tế - trong nước và tiến trình giải quyết vấn đề nước Đức qua các cuộc chiến tranh từ 1848 đến 1871.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

Tác giả phân chia lịch sử nghiên cứu vấn đề nước Đức thế kỷ XIX tại Việt Nam thành ba giai đoạn:

  • Giai đoạn 1945-1975: Có khoảng 20 tài liệu, giáo trình đề cập khái quát quá trình thống nhất nước Đức trong khuôn khổ các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại. Tiêu biểu là các giáo trình của Khu học xá Trung ương (1960), Ban Sử - Đại học Sư phạm Hà Nội (1960), Khoa Lịch sử - Đại học Sư phạm Hà Nội (1960, 1963), Đặng Bích Hà, Nguyễn Văn Đức, Phan Ngọc Liên, Lê Văn Trinh (1967), Tổ Sử cận đại - Đại học Tổng hợp Hà Nội (1969, 1971), Vũ Dương Ninh và Hồ Gia Hường (1970), Phạm Gia Hải, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Văn Đức, Trần Văn Trị (1971). Tại miền Nam có các công trình của Nguyễn Hiến Lê và Thiên Giang Nguyễn Kim Bảng (1954-1955), Hoàng Ngọc Thành (1975).
  • Giai đoạn 1976-1986: Tiếp tục tiếp cận theo quan điểm lịch sử mác-xít của Liên Xô và Đông Âu, xem thống nhất nước Đức là một cuộc cách mạng tư sản. Tiêu biểu có công trình của Nguyễn Văn Đức, Trần Văn Trị, Phạm Gia Hải, Phan Ngọc Liên (1978, 1979); Phạm Gia Hải, Phạm Hữu Lư, Phan Ngọc Liên (1980); Nguyễn Văn Hồng, Vũ Dương Ninh, Võ Mai Bạch Tuyết (1985, 1987).
  • Giai đoạn từ 1986 đến nay: Các công trình đa dạng hơn về nội dung, gồm giáo trình của Vũ Dương Ninh và Nguyễn Văn Hồng (1995, 1997, 1998); Phan Ngọc Liên, Đào Tuấn Thành, Phạm Thu Nga, Đoàn Trung (2005, 2007); Phan Ngọc Liên, Đào Tuấn Thành, Nguyễn Thị Huyền Sâm (2008, 2013); Lê Cung (2010); Nguyễn Văn Tận (Giáo trình các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại); nghiên cứu chuyên đề của Đỗ Đức Thịnh (2005), Nguyễn Xuân Xanh (2009), Trần Ngọc Dũng (2009, 2010), Phạm Thị Thanh Huyền (2014).

Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Tác giả khảo cứu hệ thống tài liệu quốc tế (chủ yếu từ Anh, Pháp, Đức) theo các nhóm chủ đề:

  • Lịch sử Phổ và Liên bang Đức: Công trình của E. Heinel (1806), Th. Nipperdey (1983), H. U. Wehler (1987), J. Breuilly (1996), D. Blackbourn (1997), M. Stürmer (1983) nghiên cứu quá trình mở rộng ảnh hưởng của Phổ và sự phát triển của nhà nước Phổ trong thế kỷ XIX.
  • Cuộc cạnh tranh Áo - Phổ: Tác phẩm của H. Lutz (1989), H. Rumpler (1997) phân tích thế lưỡng đầu tranh giành quyền lãnh đạo không gian Đức.
  • Vấn đề tiểu bang và nhân vật lịch sử: E. R. Huber (1957), E. Engelberg (1990), O. Pflanze (1990), L. Gall (1980) tập trung vào vai trò của Otto von Bismarck, Hoàng đế Wilhelm I và tầng lớp Junker.
  • Cách mạng, kinh tế và phong trào dân tộc: Tài liệu của K. Marx và F. Engels (1848), W. Siemann (1985), D. Langewiesche (1989), H. A. Winkler (2000), W. O. Henderson (1958), R. Tilly (1966) làm rõ tác động của Cách mạng 1848-1849, Liên minh thuế quan (Zollverein) và công nghiệp hóa.
  • Chiến tranh thống nhất và quan hệ ngoại giao: Nghiên cứu của M. Howard (1961), D. Showalter (2004), W. Carr (1991), A. Bucholz (2001), K. Hildebrand (1989) tập trung vào ba cuộc chiến tranh 1864, 1866, 1870-1871 và thế cân bằng quyền lực châu Âu.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình quốc tế thường tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ hoặc xem vai trò của Phổ là một tiến trình tất yếu, trong khi các công trình tiếng Việt trước đây chủ yếu dừng lại ở mức độ giáo trình tổng quát. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về một công trình chuyên khảo hệ thống, phân tích toàn diện vai trò của Vương quốc Phổ trên cả ba phương diện: giai cấp, dân tộc và quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử và quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề dân tộc, các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại, sự chuyển biến của hình thái kinh tế - xã hội, vai trò của quần chúng nhân dân và các cá nhân lịch sử trong tiến trình phát triển xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp chủ đạo: Kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp logic nhằm tái hiện các sự kiện theo trình tự thời gian, đồng thời rút ra bản chất và quy luật vận động của tiến trình thống nhất nước Đức dưới sự lãnh đạo của Phổ.
  • Phương pháp liên ngành và hỗ trợ: Luận án sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh lịch sử, cùng phương pháp định lượng thông qua việc thu thập, xử lý các bảng số liệu thống kê lịch sử về kinh tế (sản lượng than, sắt, thép, mạng lưới đường sắt, thương mại), tài chính (tiền tệ, thuế quan), giáo dục (tỷ lệ biết chữ) và cơ cấu xã hội (dân số, thành phần giai cấp).

Nguồn tư liệu nghiên cứu

  • Các tác phẩm kinh điển của C. Mác và Ph. Ăng-ghen bàn về tình hình nước Đức và các cuộc cách mạng tư sản thế kỷ XIX.
  • Nguồn tài liệu gốc và văn bản lưu trữ tại các trung tâm lưu trữ liên bang, tiểu bang, thành phố và thư viện các trường đại học tại Cộng hòa Liên bang Đức (Frankfurt am Main, Wiesbaden, Giessen, Kassel, Darmstadt, bang Hessen).
  • Các công trình chuyên khảo, bài báo khoa học, kỷ yếu hội nghị và tài liệu thống kê lịch sử bằng các ngôn ngữ: tiếng Việt, tiếng Đức, tiếng Anh và tiếng Pháp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện lịch sử nghiên cứu đề tài tại Việt Nam và trên thế giới. Tác giả phân tích các khuynh hướng tiếp cận chính:

  1. Khuynh hướng xem quá trình thống nhất là sự mở rộng quyền lực nội bộ của Phổ trong Liên bang Đức (1815-1866).
  2. Khuynh hướng tiếp cận qua lăng kính quan hệ quốc tế, các cuộc chiến tranh ngoại giao và cạnh tranh giữa các cường quốc châu Âu.
  3. Khuynh hướng phân tích vai trò cá nhân của Otto von Bismarck và tầng lớp quý tộc quân phiệt Junker.

Chương này chỉ ra rằng, mặc dù tư liệu phong phú, các nghiên cứu trước đây chưa có công trình nào chuyên sâu phân tích vai trò của Phổ một cách độc lập và toàn diện theo cấu trúc giai cấp - dân tộc - quốc tế dưới góc nhìn sử học Việt Nam.

Chương 2. Bối cảnh quốc tế, khu vực và trong nước quy định vai trò lãnh đạo của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

Chương 2 phân tích các tiền đề khách quan và chủ quan xác lập vị trí lãnh đạo của Phổ:

  • Bối cảnh quốc tế và khu vực: Thế giới giữa thế kỷ XIX chứng kiến sự phân hóa giữa các nước tiền tư bản và các nước đã hoàn thành cách mạng tư sản (Anh, Pháp, Mỹ, Bỉ). Nước Đức đứng trước yêu cầu phải xóa bỏ tình trạng cát cứ phong kiến để mở đường cho phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.
  • Tình hình chính trị: Liên bang Đức (1815-1866) gồm 41 nhà nước thành viên là một liên minh lỏng lẻo, bất lực trước yêu cầu thống nhất quốc gia.
  • Tình hình kinh tế: Phổ vượt trội so với các bang khác nhờ cuộc cải cách nông nghiệp từ năm 1807 và sự bùng nổ công nghiệp hóa giai đoạn 1840-1870. Phổ thiết lập Liên minh thuế quan (Zollverein, 1834), từng bước thống nhất thị trường và tiền tệ, cô lập Áo về mặt kinh tế.
  • Văn hóa - giáo dục: Nền tảng văn hóa đồng nhất về ngôn ngữ, cùng với hệ thống giáo dục phát triển giúp Phổ và các bang Đức đạt tỷ lệ dân số biết chữ hàng đầu châu Âu.
  • Tình hình xã hội: Sự phân hóa sâu sắc giữa giai cấp quý tộc Junker cầm quyền, giai cấp tư sản non trẻ thỏa hiệp, giai cấp công nhân chịu áp bức và giai cấp nông dân chiếm đa số dân cư.

Bảng tổng hợp số liệu kinh tế và xã hội của Phổ và Liên bang Đức giữa thế kỷ XIX

Chỉ tiêu / Lĩnh vực Số liệu trong văn bản Ghi chú / So sánh
Tăng trưởng sản lượng công nghiệp Phổ (1840-1870) Than đá: tăng 800%
Sắt: tăng 1.400%
Thép: tăng 5.000%		 Phổ nắm giữ các vùng mỏ then chốt (Rhineland, Westphalia, Silesia)
Chiều dài đường sắt năm 1865 Phổ: 6.895 km
Áo: 3.698 km		 Đường sắt Phổ dài gấp gần 2 lần Áo
Cơ cấu nghề nghiệp tại Phổ năm 1864 Nông nghiệp: 8.831.838 người (45,36%)
Công - thương - dịch vụ: 6.536.859 người (33,57%)
Làm công nhật: 2.338.944 người (12%)
Hành chính nhà nước: 305.775 người (1,57%)		 Dân số đô thị: 6.286.758 người (trong 1.004 thành phố); Nông thôn: 13.185.385 người (trong 332 quận)
Tỷ lệ mù chữ ở châu Âu năm 1850 Dưới 30%: Thụy Điển (10%), Phổ & Đức (20%), Scotland (20%), Đan Mạch, Hà Lan, Thụy Sỹ
30% - 50%: Anh (30-33%), Áo (40-45%), Pháp (40-45%), Bỉ (45-50%)
Trên 50%: Tây Ban Nha (75%), Ý (75-80%), Nga (90-95%)		 Phổ và Đức nằm trong nhóm có trình độ dân trí cao nhất châu Âu
Quy chuẩn tiền tệ theo Hiệp ước tiền tệ (1837-1838) 1 Mark Đức = 14 Taler (miền Bắc) = 24¼ Gulden (miền Nam)
3½ Gulden = 2 Taler (1840, 1854)		 Thống nhất hệ thống thanh toán thương mại nội địa

Chương 3. Vương quốc Phổ với quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

Chương 3 tái hiện toàn bộ tiến trình lịch sử giải quyết vấn đề thống nhất:

  • Phổ trong Cách mạng 1848-1849: Các phong trào đấu tranh của quần chúng lao khổ và giai cấp tư sản bùng nổ nhưng không thể lật đổ chế độ phong kiến. Quốc hội Frankfurt thất bại do sự nhu nhược của giai cấp tư sản và sự cự tuyệt vương miện của vua Phổ Friedrich Wilhelm IV.
  • Hệ quả của Cách mạng 1848-1849: Sự thất bại của con đường cách mạng dân chủ tư sản "từ dưới lên" dẫn đến sự phục hồi của chủ nghĩa dân tộc phong kiến quý tộc; sứ mệnh thống nhất được chuyển giao sang tay nhà nước Phổ.
  • Ba cuộc chiến tranh thống nhất (1864-1871):
    1. Chiến tranh với Đan Mạch (1864): Phổ liên minh với Áo giành lấy hai công quốc Schleswig và Holstein.
    2. Chiến tranh Áo - Phổ (1866): Phổ đánh bại Áo tại trận Sadowa (Königgrätz), giải thể Liên bang Đức (1815-1866), trục xuất Áo ra khỏi tiến trình thống nhất và thành lập Liên bang Bắc Đức (1866-1871) do Phổ nắm quyền lãnh đạo tối cao.
    3. Chiến tranh Pháp - Phổ (1870-1871): Phổ đánh bại Đệ nhị Đế chế Pháp của Napoléon III, sáp nhập Alsace-Lorraine, thu phục các bang miền Nam nước Đức và hoàn tất công cuộc thống nhất. Ngày 18 tháng 1 năm 1871, Đế chế Đức thứ hai chính thức được tuyên bố thành lập tại Cung điện Versailles.

Chương 4. Một số nhận xét về vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)

Chương 4 đúc kết các đánh giá lý luận và thực tiễn:

  • Đánh giá vai trò của Phổ trên ba phương diện:
    • Phương diện giai cấp: Đại diện cho liên minh giữa quý tộc quân phiệt Junker và tư sản công nghiệp lớn, bảo tồn quyền lợi giai cấp thống trị cũ.
    • Phương diện dân tộc: Là lực lượng duy nhất đủ tiềm lực kinh tế, quân sự để hoàn thành nhiệm vụ lịch sử lập quốc của người Đức.
    • Phương diện quốc tế: Làm thay đổi cán cân quyền lực châu Âu, phá vỡ trật tự Đại hội Viên năm 1815.
  • Đặc điểm của quá trình thống nhất: Là "cuộc cách mạng từ trên xuống" thông qua bạo lực và các cuộc chiến tranh đối ngoại ("Sắt và Máu"), gắn liền với tài năng ngoại giao của Thủ tướng Otto von Bismarck, vương triều Hohenzollern và bộ máy quân sự Phổ do Helmuth von Moltke chỉ huy.
  • Tác động lịch sử: Xác lập quyền thống trị của Phổ trên toàn nước Đức ("Phổ hóa nước Đức"), tạo động lực đưa nước Đức phát triển thành cường quốc công nghiệp hàng đầu thế giới vào đầu thế kỷ XX, nhưng đồng thời gieo mầm cho chủ nghĩa quân phiệt và các xung đột đế quốc sau này.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học của luận án

Theo công bố của tác giả trong phần Mở đầu, luận án có năm đóng góp khoa học chính:

  1. Đặt ra và góp phần giải quyết một trong những vấn đề có tính bản chất nhất của lịch sử nước Đức thế kỷ XIX nói riêng và quá trình tiến lên hiện đại của nước Đức thời cận đại nói chung.
  2. Cung cấp góc nhìn mới có tính hệ thống về diễn trình cũng như bản chất của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) theo con đường của Vương quốc Phổ.
  3. Cung cấp hệ thống các thuật ngữ khoa học chuyên ngành về lịch sử nước Đức thế kỷ XIX, hỗ trợ giới nghiên cứu Việt Nam tiếp cận vấn đề thuận lợi hơn trong các công trình tiếp theo.
  4. Là công trình khoa học chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam đi sâu nghiên cứu và tập trung làm rõ vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX.
  5. Đóng vai trò là nguồn tư liệu tham khảo chuyên sâu cho giới học thuật quan tâm đến lịch sử nước Đức và lịch sử châu Âu cận đại, công bố nhiều nguồn thông tin tư liệu và kết luận khoa học lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam.

Định hướng học thuật

Là một công trình nghiên cứu cơ bản về lịch sử thế giới, luận án không đưa ra các khuyến nghị chính sách thực nghiệm đương đại mà định hướng phương pháp tiếp cận: nhấn mạnh yêu cầu khai thác tư liệu gốc tiếng Đức, kết hợp phân tích định tính với xử lý dữ liệu định lượng trong nghiên cứu lịch sử khu vực Tây Âu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu chủ yếu trong khung thời gian 1848-1871 và không gian chính trị của Phổ cùng các bang Liên bang Đức; do đó chưa đi sâu phân tích toàn diện các phong trào xã hội ngoài lề như phong trào phụ nữ, lịch sử cộng đồng Do Thái hoặc phong trào công nhân thời kỳ đầu. Ngoài ra, việc tiếp cận nguồn lưu trữ gốc ở nước ngoài còn gặp những giới hạn khách quan về điều kiện nghiên cứu.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh mô hình thống nhất quốc gia của Đức với các mô hình tương đồng ở châu Âu (quá trình Risorgimento của Ý) hoặc châu Á (Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản); đào sâu tác động lâu dài của quá trình "Phổ hóa" đối với thể chế chính trị và xã hội nước Đức trong giai đoạn Đế chế (1871-1918) và hai cuộc chiến tranh thế giới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Lịch sử thế giới, Quan hệ quốc tế, Châu Âu học và Chính trị học.
  • Giảng viên các trường đại học, viện nghiên cứu cần nguồn tư liệu giảng dạy chuyên sâu về lịch sử cận đại phương Tây, lịch sử ngoại giao và quá trình hình thành nhà nước dân tộc cận đại.
  • Phần có giá trị tham khảo cao: Hệ thống số liệu thống kê lịch sử (Chương 2) về kinh tế, đường sắt, tiền tệ, giáo dục; các phân tích chi tiết về hoạt động ngoại giao của Otto von Bismarck và tiến trình ba cuộc chiến tranh thống nhất (Chương 3); khung đánh giá bản chất "cách mạng từ trên xuống" (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án lựa chọn mốc thời gian từ năm 1848 đến năm 1871?

Giai đoạn 1848-1871 mang tính chất quyết định trực tiếp đối với công cuộc thống nhất. Năm 1848 đánh dấu sự bùng nổ của cuộc Cách mạng 1848-1849 làm phá sản con đường dân chủ tư sản "từ dưới lên", mở đường cho Phổ đảm nhận vai trò lãnh đạo. Năm 1871 là mốc hoàn tất quá trình này khi Wilhelm I lên ngôi Hoàng đế tại Cung điện Versailles, khai sinh Đế chế Đức thứ hai.

2. Tiềm lực kinh tế của Phổ vượt trội so với Áo và các bang Đức khác như thế nào trước năm 1871?

Trong giai đoạn 1840-1870, sản lượng than đá của Phổ tăng 800%, sắt tăng 1.400%, thép tăng 5.000%. Đến năm 1865, mạng lưới đường sắt của Phổ đạt 6.895 km, dài gần gấp đôi chiều dài 3.698 km của Đế quốc Áo. Cùng với Liên minh thuế quan (1834), Phổ đã làm chủ nền kinh tế và cô lập Áo khỏi thị trường nội địa Đức.

3. Ba cuộc chiến tranh quyết định giúp Phổ hoàn thành thống nhất nước Đức là gì?

Đó là ba cuộc chiến tranh do Phổ phát động và lãnh đạo: Chiến tranh chống Đan Mạch (1864) giành lại Schleswig và Holstein; Chiến tranh Áo - Phổ (1866) loại bỏ Áo và thành lập Liên bang Bắc Đức; Chiến tranh Pháp - Phổ (1870-1871) đánh bại Đệ nhị Đế chế Pháp, sáp nhập Alsace-Lorraine và thu phục các bang miền Nam để lập nên Đế chế Đức.

4. Khái niệm "cuộc cách mạng từ trên xuống" trong luận án được hiểu như thế nào?

Đây là quá trình thống nhất đất nước không phải do quần chúng nhân dân thực hiện thông qua khởi nghĩa dân chủ tư sản (như mô hình Cách mạng Pháp 1789), mà do tầng lớp quý tộc phong kiến quân phiệt Junker và vương triều Hohenzollern của Phổ chủ động tiến hành bằng sức mạnh quân sự, bộ máy hành chính quan liêu và các cuộc chiến tranh đối ngoại có tính toán.

5. Tình hình dân trí và giáo dục của Phổ và Đức giữa thế kỷ XIX có đặc điểm gì nổi bật?

Năm 1850, tỷ lệ mù chữ ở Phổ và các bang Đức ở mức dưới 20-30%, thuộc nhóm thấp nhất châu Âu (tương đương Thụy Điển 10%, Scotland 20%, trong khi Áo và Pháp là 40-45%, Nga 90-95%). Phổ có hệ thống giáo dục tiểu học phát triển mạnh (hơn 24.000 trường với gần 3 triệu học sinh) và hệ thống thư viện lớn tại Berlin, Göttingen, Marburg, tạo nền tảng dân trí cho quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Mậu Hùng đã tái hiện có hệ thống tiến trình lịch sử và khẳng định vai trò quyết định của Vương quốc Phổ trong công cuộc thống nhất nước Đức giai đoạn 1848-1871. Dựa trên nền tảng vượt trội về kinh tế, kỹ thuật, mạng lưới đường sắt, cải cách thuế quan và sức mạnh quân sự, Phổ dưới sự lãnh đạo của Otto von Bismarck đã tiến hành "cuộc cách mạng từ trên xuống" qua ba cuộc chiến tranh ngoại giao thắng lợi. Công trình đã làm rõ bản chất giai cấp, dân tộc và quốc tế của quá trình lập quốc này, đồng thời đóng góp một nguồn tư liệu chuyên khảo có giá trị học thuật cho giới nghiên cứu lịch sử thế giới tại Việt Nam.