Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giai đoạn 1848-1871

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức giai đoạn 1848-1871, làm rõ các yếu tố lịch sử và chính trị.

• Tác giả: Nguyễn Mậu Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Tận
• Trường học: Đại học Huế - Trường Đại học Khoa học
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Vai trò của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức 1848 1871

Vương quốc Phổ đóng vai trò trung tâm trong quá trình thống nhất nước Đức từ năm 1848 đến 1871. Sự lãnh đạo của Phổ được thể hiện qua các chiến lược quân sự và chính trị, đặc biệt dưới sự chỉ đạo của Otto von Bismarck. Phổ đã tận dụng các cuộc chiến tranh thống nhất Đức để loại bỏ các đối thủ như Áo và Pháp, đồng thời thiết lập một liên bang Đức dưới sự thống trị của mình. Quá trình này không chỉ thay đổi lịch sử Đức mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến chính trị châu Âu thế kỷ 19.

1.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị

Trước năm 1848, nước Đức bị chia cắt thành nhiều các quốc gia Đức nhỏ, nằm dưới ảnh hưởng của Áo và Phổ. Cách mạng 1848 đã thúc đẩy ý tưởng thống nhất, nhưng thất bại do thiếu sự đồng thuận. Phổ, với quân sự Phổ hùng mạnh và tầm nhìn chiến lược của Bismarck, đã nắm bắt cơ hội để dẫn dắt quá trình thống nhất. Hiệp ước thống nhất và các cuộc chiến tranh như chiến tranh Pháp-Phổ đã giúp Phổ đạt được mục tiêu.

1.2. Chiến lược của Otto von Bismarck

Otto von Bismarck, thủ tướng Phổ, đã sử dụng chính sách 'máu và sắt' để thống nhất nước Đức. Ông tận dụng các xung đột quốc tế và nội bộ để củng cố vị thế của Phổ. Chiến tranh với Đan Mạch (1864) và chiến tranh với Áo (1866) đã loại bỏ các đối thủ cạnh tranh. Cuối cùng, chiến tranh Pháp-Phổ (1870-1871) đã hoàn thành quá trình thống nhất, đưa Wilhelm I lên ngôi hoàng đế Đức.

II. Quá trình thống nhất nước Đức và các yếu tố ảnh hưởng

Quá trình thống nhất nước Đức không chỉ phụ thuộc vào Vương quốc Phổ mà còn chịu ảnh hưởng từ các yếu tố quốc tế và nội bộ. Chủ nghĩa dân tộc Đức đã thúc đẩy ý tưởng thống nhất, trong khi các cường quốc châu Âu như Áo và Pháp cố gắng ngăn cản. Quốc hội Frankfurt năm 1848 là nỗ lực đầu tiên nhưng thất bại do thiếu sự ủng hộ từ các quốc gia Đức. Phổ đã tận dụng các yếu tố này để trở thành lực lượng lãnh đạo.

2.1. Chủ nghĩa dân tộc và cách mạng 1848

Chủ nghĩa dân tộc Đức đã trở thành động lực chính cho quá trình thống nhất. Cách mạng 1848 là bước đầu tiên trong việc thúc đẩy ý tưởng thống nhất, nhưng thiếu sự đồng thuận giữa các quốc gia Đức. Quốc hội Frankfurt đã thất bại trong việc thiết lập một chính phủ thống nhất, tạo cơ hội cho Phổ nắm quyền lãnh đạo.

2.2. Ảnh hưởng quốc tế

Các cường quốc châu Âu như Áo và Pháp đã cố gắng ngăn cản quá trình thống nhất nước Đức để duy trì ảnh hưởng của họ. Tuy nhiên, Vương quốc Phổ đã tận dụng các xung đột quốc tế để củng cố vị thế. Chiến tranh Pháp-Phổ năm 1870-1871 đã loại bỏ Pháp khỏi quá trình thống nhất, đưa nước Đức trở thành một cường quốc mới ở châu Âu.

III. Đánh giá vai trò của Vương quốc Phổ

Vương quốc Phổ đã đóng vai trò quyết định trong quá trình thống nhất nước Đức. Sự lãnh đạo của Phổ không chỉ dựa trên sức mạnh quân sự mà còn nhờ vào chiến lược chính trị tài tình của Otto von Bismarck. Quá trình này đã thay đổi bản đồ chính trị châu Âu và đưa nước Đức trở thành một cường quốc công nghiệp hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, sự thống nhất cũng mang lại những thách thức về mặt xã hội và chính trị trong nước Đức.

3.1. Thành tựu và thách thức

Thành tựu lớn nhất của Vương quốc Phổ là hoàn thành quá trình thống nhất nước Đức vào năm 1871. Tuy nhiên, sự thống nhất cũng mang lại những thách thức như sự chia rẽ giữa các vùng miền và áp lực từ các cường quốc châu Âu. Chủ nghĩa dân tộc Đức đã trở thành động lực phát triển nhưng cũng gây ra những xung đột nội bộ.

3.2. Di sản lịch sử

Di sản của Vương quốc Phổ trong quá trình thống nhất nước Đức vẫn còn ảnh hưởng đến ngày nay. Sự thống nhất đã đưa nước Đức trở thành một cường quốc công nghiệp và quân sự, nhưng cũng dẫn đến các cuộc xung đột lớn trong thế kỷ 20. Otto von Bismarck được coi là kiến trúc sư của nước Đức hiện đại, với những chiến lược chính trị và quân sự đáng học hỏi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu vấn đề ở Việt Nam Việc nghiên cứu vấn đề nước Đức thế kỷ XIX ở Việt Nam đã được đặt ra một cách nghiêm túc bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân và điều kiện lịch sử phức tạp, quá trình nghiên cứu này ở Việt Nam có thể được chia thành ba giai đoạn chủ yếu.

Giai đoạn thứ nhất bắt đầu từ lúc có các thông tin đầu tiên về nước Đức thời trung đại cho đến kết thúc chiến tranh thế giới thứ hai năm 1945 ở Việt Nam. Giai đoạn thứ hai bắt đầu từ năm 1945 cho đến khi Việt Nam tiến hành đổi mới năm 1986. Giai đoạn thứ ba bắt đầu từ lúc đổi mới cho đến nay. Tuy nhiên, trong khuôn khổ của mục này, chúng tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình vào một số thành tựu chủ yếu của Việt Nam trong việc nghiên cứu về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong ba giai đoạn chính.

Giai đoạn những năm 1945-1975, ở miền Bắc Việt Nam dưới chính thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, quá trình nghiên cứu vấn đề nước Đức thế kỷ XIX được thể hiện trong khoảng 20 tác phẩm. Tiêu biểu nhất trong số này là các giáo trình đại học và tài liệu hướng dẫn học tập của khoa Lịch sử, Trường ĐHSP Hà Nội và Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội. Đặc biệt, cuốn Lịch sử cận đại của Khu học xá Trung ương giới thiệu chương trình giảng dạy lịch sử thế giới cận đại của học sinh trung học ở Liên Xô cho đọc giả Việt Nam [15]. Năm 1960, Phân khoa Sử, Trường ĐHSP Hà Nội xuất bản cuốn Lịch sử thế giới cận đại, Q.

1: 1640-1870 và xem quá trình thống thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX là một tất yếu lịch sử [30]. 2: 1870-1914 của bộ sách này lại chủ yếu đặt nó trong mối quan hệ với Chiến tranh Pháp-Phổ và Công xã Paris [31]. Quá trình thống nhất nước Đức trong bộ sách trên gần như được tóm tắt lại 6 trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại của Ban Sử, Trường ĐHSP Hà Nội được xuất bản cùng năm [1]. Năm 1963, vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong bối cảnh phục hồi của các nền quân chủ Đức những năm 1815-1848 được phác thảo phần nào trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại, Q.

2: 1870-1914 của bộ sách xem quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) là tiền đề cho sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa đế quốc ở Đức thời kỳ 1871-1914 [34]. Bổ sung cho bức tranh trên là cuốn Tài liệu tham khảo lịch sử thế giới cận đại của Đặng Bích Hà, Nguyễn Văn Đức, Phan Ngọc Liên, Lê Văn Trinh năm 1967 [7]. Hai năm sau (1969), Tổ Sử thế giới cận đại, Khoa Sử, Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội xem cuộc khủng hoảng kinh tế, chính trị, và xã hội nửa đầu thế kỷ XIX chính là các tiền đề cơ bản cho quá trình thống nhất nước Đức sau đó trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại: Giáo trình dùng cho học sinh năm thứ hai ngành Sử, P. 1 [39] và bản chất giai cấp của quá trình đó trong T.

Một năm sau (1970), tính chất cách mạng của vấn đề nước Đức thế kỷ XIX được khẳng định trong cuốn Giáo trình lịch sử thế giới cận đại, P. 1 của Vũ Dương Ninh và Hồ Gia Hường [23]. Năm 1971, Nguyễn Văn Đức, Trần Văn Trị, Phạm Gia Hải giới thiệu lại các tiền đề của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại, Q. 2: 1640-1870 của Phạm Gia Hải, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Văn Đức, Trần Văn Trị lại xem bối cảnh quốc tế của nước Đức đầu thế kỷ XIX là nhân tố không thể thiếu của quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) [9], trong khi cuốn Giáo trình lịch sử thế giới cận đại, P.

2 của Tổ Lịch sử thế giới, Khoa Sử, Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội lại đánh giá tính chất quyết định của các nhân tố hình kinh tế, chính trị, và xã hội của nước Đức trong cùng thời gian [38]. Trong thời kỳ này, ở miền Nam Việt Nam, vấn nước Đức thế kỷ XIX không phải là một câu hỏi lớn trong cuốn Lịch sử thế giới do Nguyễn Hiến Lê và Thiên Giang Nguyễn Kim Bảng biên soạn những năm 1954-1955 ở Sài Gòn. Đến năm 7 1975, Hoàng Ngọc Thành xem các mối quan hệ ngoại giao của Áo và Phổ là nhân tố quyết định cho quá trình thống nhất nước Đức năm 1871 trong cuốn Lịch sử chính trị và bang giao quốc tế Âu châu: giai đoạn 1848-1914 từ cuộc Cách mạng 1848-1849 đến đệ nhất thế chiến [34]. Tóm lại, nhìn vào danh sách các tài liệu được xuất bản và lưu hành phổ biến ở Việt Nam nói về nước Đức trong thời kỳ 1945-1975 có thể thấy rằng không có một tài liệu nào trực tiếp và tập trung bàn về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX.

Thay vào đó, các thông tin về quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) chỉ được đề cập khái quát như là một bộ phận của các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại. Phần lớn các tài liệu đó đều do các học giả của Tổ Bộ môn Lịch sử thế giới, Khoa Lịch sử, Trường ĐHSP Hà Nội và Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội biên soạn và giới thiệu trên cơ sở các nguồn tư liệu của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu. Chính vì vậy, vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong các tài liệu này chịu ảnh hưởng về cả phương pháp lẫn tư liệu của các nước xã hội chủ nghĩa. Giai đoạn những năm 1976-1986, việc nghiên cứu về nước Đức ở Việt Nam vốn chịu ảnh hưởng nặng nề của quan điểm xã hội chủ nghĩa giờ càng được quát triệt một cách sâu sắc và triệt để hơn nữa.

Trong bối cảnh đó, vấn đề nước Đức thế kỷ XIX được đề cập ở những mức độ khác nhau trong các tác phẩm dưới đây: Trong khi cuốn Lịch sử thế giới cận đại (1640-1870), Q. 1 của Nguyễn Văn Đức, Trần Văn Trị, Phạm Gia Hải, Phan Ngọc Liên năm 1978 có miêu tả sơ qua tình hình chính trị nước Đức nửa đầu thế kỷ XIX [4], cuốn Lịch sử thế giới cận đại (1640-1870), Q. 2 của Phạm Gia Hải, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Văn Đức, Trần Văn Trị lại xem xét vấn đề nước Đức thế kỷ XIX trong bối cảnh quốc tế của châu Âu đương thời [10]. 1 và xem cuộc Cách mạng 1848-1849 ở Đức là mùa xuân của các dân tộc [11].

Một năm sau nữa (1980), Phạm Gia Hải, Phạm Hữu Lư, Phan Ngọc Liên giới thiệu lại quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại (1640-1670), Q. 2 của bộ sách [8]. 8 Đến năm 1985, Nguyễn Văn Hồng, Vũ Dương Ninh, Võ Mai Bạch Tuyết cho ra mắt cuốn Lịch sử cận đại thế giới, Q. 3 [12], nhưng không chú trọng vấn đề nước Đức thế kỷ XIX, trong khi lại xem quá trình thống nhất nước Đức (1848- 1871) là một phần của các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại.

Hai năm sau (1987), cuốn Lịch sử cận đại thế giới, Q. 2 của Nguyễn Văn Hồng, Vũ Dương Ninh, Võ Mai Bạch Tuyết xem lịch sử nước Đức giai đoạn 1871-1914 nằm trong chuỗi dây chuyền chuyển hoá của chủ nghĩa tư bản từ tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước [13]. Đó là những nỗ lực rất đáng trân trọng trong những ngày đầu hoà bình của đất nước. Tuy nhiên, trong một khoảng thời gian rất dài hơn bốn thập kỷ, nhưng về số lượng chỉ có hơn 20 xuất bản về lịch sử thế giới giới cận đại.

Các thông tin về vấn đề nước Đức thế kỷ XIX tương đối sơ lược. Phần lớn trong số này do hai đơn vị chuyên môn cấp tổ bộ môn của khoa Lịch sử, Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội và ĐHSP Hà Nội, biên soạn. Cả nội dung, phương pháp, và tài liệu của các ấn phẩm này đều kế thừa cơ bản các thành tựu nghiên cứu của các học giả Liên Xô và Đông Âu. Quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871), chính vì thế, được xem như là một cuộc cách mạng tư sản nằm trong xu thế vận động chung của nhân loại như một bước chuyển giao hoặc quá độ từ các xã hội có giai cấp, bóc lột giai cấp, và đấu tranh giai cấp tiến lên các xã hội phi giai cấp và bình đẳng tuyệt đối.

Giai đoạn từ năm 1986 đến nay, vấn đề nước Đức thế kỷ XIX chủ yếu vẫn được trình bày một cách ngắn gọn và tóm lược trong các giáo trình lịch sử thế giới cận đại dùng cho sinh viên các chuyên ngành lịch sử của các trường đại học và sách giáo khoa của học sinh phổ thông. Mặc dù số lượng các giáo trình nhiều hơn và được chỉnh sửa, bổ sung cũng như cập nhật các thông tin chi tiết để tái bản nhiều lần, nhưng bản chất của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX về cơ bản vẫn được nhìn nhận như một cuộc cách mạng tư sản thời cận đại. Cuộc cách mạng tư sản này được khẳng định nhất quán trong cuốn Đại cương Lịch sử thế giới cận đại, T. 1 của Vũ Dương Ninh và Nguyễn Văn Hồng năm 1995 [24] và tái bản năm 1997 [25].

Một năm sau (1998), tính chất cách mạng từ trên xuống của quá trình thống nhất nước Đức giữa thế kỷ XIX được hai tác giả trên nhấn mạnh hơn trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại [27] và sau đó được tái bản thường niên cho đến hiện nay [28, tr. Năm 2005, vai trò của Bismarck trong quá trình thống nhất nước Đức (1848- 1871) được nhìn nhận trong cuốn Lịch sử thế giới cận đại của Phan Ngọc Liên, Đào Tuấn Thành, Phạm Thu Nga, Đoàn Trung [21, tr. 100-103, 124-127] và trong lần tái bản măm 2007 [20]. Năm 2008, bản chất tư sản của quá trình thống nhất nước Đức gần như không thay đổi trong T.

1 của cuốn Lịch sử thế giới cận đại của Phan Ngọc Liên, Đào Tuấn Thành, Nguyễn Thị Huyền Sâm [16] và trong lần tái bản năm 2013 [19]. Năm sau 2010, Lê Cung đưa vấn đề nước Đức thế kỷ XIX vào trong trật tự tư sản vốn có của nó qua phần một (1566-1870) của cuốn Giáo trình Lịch sử thế giới cận đại [5].