phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 5 tiết. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 VAI TRÒ CỦA THANH NIÊN ĐỐI VỚI VIỆC GIỮ GÌN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG Ở VIỆT NAM: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1. Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống ở Việt Nam: khái niệm, một số nội dung và cách thức cơ bản 1. Khái niệm giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống * Khái niệm “giá trị văn hóa truyền thống” Để tìm hiểu khái niệm giá trị văn hóa truyền thống, chúng ta nghiên cứu các khái niệm: giá trị, văn hóa, truyền thống.
Giá trị là những thành tựu của con người góp vào sự phát triển đi lên của lịch sử xã hội, phục vụ cho lợi ích và hạnh phúc của con người [78, 10]. Cho nên, nói đến giá trị tức là muốn khẳng định mặt tích cực, mặt chính diện, nghĩa là đã bao hàm quan điểm coi giá trị gắn liền với cái đúng, cái tốt, cái hay, cái đẹp, có khả năng thôi thúc con người hành động và nỗ lực vươn tới. Hình thức biểu hiện của giá trị rất phong phú, đa dạng tùy thuộc vào sự đa dạng trong nhu cầu của con người. Do đó, các giá trị được chia thành: giá trị vật chất và giá trị tinh thần.
Giá trị vật chất được biểu hiện rõ trong đời sống kinh tế, còn giá trị tinh thần biểu hiện ở tư tưởng, đạo đức, văn hóa, nghệ thuật. Tuy nhiên sự phân biệt này chỉ có ý nghĩa tương đối vì các giá trị này có liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau. Văn hóa ra đời trong buổi bình minh của lịch sử nhân loại. Qua các thời kỳ lịch sử, khái niệm văn hóa được bổ sung thêm những nội dung mới.
Để hiểu bản chất văn hóa, chúng ta cần tiếp cận nó dưới nhiều góc độ, lăng kính khác nhau. Trong đề tài luận văn này, theo cách tiếp cận “giá trị” chúng tôi hiểu: “Văn hóa chính là tổng thể các giá trị vật chất, các giá trị tinh thần và bản 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thân sự phát triển của con người. Trong văn hóa, cả ba giá trị này đều tương tác và gắn bó với nhau” [32, 15]. Như vậy, văn hóa là những sáng tạo của con người, mang lại giá trị cho con người, trong đó bao gồm cả giá trị vật chất và giá trị tinh thần, nó rút ra từ đời sống thực tiễn của con người tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội mà họ đang sống.
Điều đó cũng có nghĩa, không phải tất cả những cái gì con người tạo ra đều là văn hóa, mà chỉ có những cái đã kết tinh thành giá trị thì cái đó mới là cốt lõi của văn hóa. “Truyền thống là sức mạnh của tập quán xã hội được lưu truyền lại từ lịch sử. Nó tồn tại ở các lĩnh vực chế độ xã hội, tư tưởng, văn hóa, đạo đức. Truyền thống có tác động khống chế vô hình đến hành vi xã hội của con người.
Truyền thống là biểu hiện tính kế thừa của lịch sử” [37, 10]. Có thể thấy rằng, truyền thống không phải là một hiện tượng, một sự kiện tạm thời thoáng qua mà nó là những yếu tố truyền từ đời này sang đời khác trong một quốc gia, một dân tộc nào đó. Mặc dù truyền thống có sự ổn định về mặt thời gian trong một thời kỳ lịch sử nhất định, thế nhưng truyền thống cũng bị quy định bởi điều kiện kinh tế - xã hội. Một khi điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi thì truyền thống cũng có sự thay đổi, hoặc được bổ sung và phát triển.
Có những truyền thống có tác động tích cực đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong một giai đoạn lịch sử nhất định, có những truyền thống giai đoạn này có thể phát huy tác dụng nhưng giai đoạn khác có thể trở thành vật cản đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Khi nói về điều này, C.Mác khẳng định “Truyền thống của tất cả các thế hệ đã chết đè nặng như quả núi lên đầu óc những người đang sống” [48, 145]. Bởi vậy, khi nói đến truyền thống cần phân biệt những truyền thống lạc hậu, lỗi thời cần phải khắc phục, loại bỏ; còn những truyền thống tốt đẹp, những 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com truyền thống tạo nên các giá trị và bản sắc riêng cần phải được duy trì, bảo tồn và phát triển, những truyền thống như thế được nhà nghiên cứu Trần Văn Giàu gọi là giá trị truyền thống. Từ khái niệm giá trị, khái niệm văn hóa và khái niệm truyền thống, theo chúng tôi, giá trị văn hóa truyền thống là: Giá trị văn hóa truyền thống là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần mang tính ổn định do con người sáng tạo và tích lũy, đã được cộng đồng thừa nhận và ăn sâu vào tâm lý, tập quán xã hội từ thế hệ này sang thế hệ khác của dân tộc, nó có tác dụng định hướng, đánh giá và điều chỉnh các hoạt động xã hội nhằm vươn tới cái đúng, cái tốt đẹp.
Giá trị văn hóa truyền thống chính là những giá trị tốt đẹp, có tác động tích cực tới cộng đồng, điều chỉnh hành vi cá nhân cũng như mọi mối quan hệ trong xã hội, được đông đảo thừa nhận, mang tính ổn định tương đối và ăn sâu vào tâm lý, tập quán xã hội từ thế hệ này sang thế hệ khác của dân tộc. Vì vậy, có thể nói, giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc là những đặc thù nhất, bản chất nhất, đặc trưng cho tinh thần dân tộc, góp phần tạo nên cốt cách của dân tộc Việt Nam. * Khái niệm “giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống” Theo quan điểm của chúng tôi, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống là làm cho những giá trị vật chất và giá trị tinh thần tiếp tục tồn tại, thích nghi và phát triển theo thời gian. Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống không phải là khái niệm tách biệt để cạnh nhau, mà chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau, cái nọ là tiền đề cho sự tồn tại của cái kia, thiếu đi một vế sẽ làm mất đi ý nghĩa tổng thể và toàn vẹn của một định hướng mang ý nghĩa chiến lược của phát triển văn hóa.
Điều đó có nghĩa là để giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống chúng ta luôn luôn phải thực hiện những hành động nhằm bảo 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tồn các giá trị, các bản sắc văn hóa tốt đẹp vốn có của mỗi dân tộc, quốc gia. Trong những việc làm, những hành động để giữ gìn, bảo tồn ấy, cần có sự lựa chọn chủ quan của chủ thể văn hóa, tức là con người lựa chọn những gì là giá trị, là bản sắc độc đáo của văn hóa dân tộc, đặc biệt là những giá trị, bản sắc ấy đã và còn tiếp tục tạo nên nội lực, động lực cho sự phát triển văn hóa, xã hội hiện đại và tương lai của mỗi dân tộc và quốc gia ấy. Bởi vậy, nguyên tắc quan trọng cho việc giữ gìn phải là nguyên tắc phát triển, cho phát triển và vì phát triển. Như vậy, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống là tạo điều kiện và làm cho cái tốt, cái đẹp, cái hợp lý tỏa tác dụng và tiếp tục nảy nở, phát triển thêm.
Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống là hoạt động có tính kết thừa, bao gồm việc bảo tồn những giá trị đã được thực tiễn kiểm nghiệm và phát triển chúng trong điều kiện lịch sử mới. Việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống cần bảo đảm các yêu cầu: Thứ nhất, tạo sự thống nhất trong đa dạng về bản sắc văn hóa. Thứ hai, chú trọng đến việc bảo tồn bản sắc dân tộc. Thứ ba, phát huy giá trị văn hóa truyền thống phải đặt trong mối quan hệ với yếu tố đối lập.
Nhận diện mặt phản văn hóa, mặt đối lập với giá trị để dần dần loại bỏ khỏi tiến trình phát triển. Thứ tư, đặt phát huy giá trị trong quan hệ với kinh tế. Việc xây dựng và phát triển kinh tế cần nhằm mục tiêu cuối cùng là văn hóa, là tạo điều kiện cho con người phát triển toàn diện. Mặc khác, phát triển văn hóa phải trên nền tảng kinh tế, xem kinh tế là môi trường để giá trị văn hóa được phát huy.
Phải từ tính quyết định của cái thứ nhất đối với cái thứ hai. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Nội dung các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam Giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam biểu hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống, tạo nên bộ mặt tinh thần phong phú cho xã hội, được thể hiện qua các hệ giá trị khác nhau. Ở bất cứ lĩnh vực nào, chúng đều kết tinh thành hệ giá trị văn hóa truyền thống dân tộc và được lưu truyền qua ngàn đời. Có thể kể đến những giá trị tiêu biểu của văn hóa truyền thống Việt Nam mà gắn trực tiếp với thanh niên, những giá trị này được sắp xếp thành 4 lớp, đó là: Lớp thứ nhất là: Yêu nước, ý chí tự cường dân tộc.
Đây là sợi chỉ đỏ xuyên suốt phẩm chất và giá trị truyền thống Việt Nam. Tình yêu nước là tình cảm thiêng liêng, vô cùng cao quý của mọi dân tộc trên toàn thế giới. Đó là giá trị phổ biến mang tầm nhân loại. Ở Việt Nam, yêu nước không chỉ là một nét đẹp đạo đức, một nét văn hóa mà còn kết tinh thành giá trị bền vững của văn hóa truyền thống dân tộc.
Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam được sản sinh và nuôi dưỡng trong lịch sử dựng nước và giữ nước hàng nghìn năm cho tới ngày nay vừa anh hùng vừa bi tráng. Đó là “động lực tình cảm lớn nhất của đời sống dân tộc, đồng thời là bậc thang cao nhất trong hệ thống giá trị đạo đức của dân tộc ta” [35, 74]. Chủ nghĩa yêu nước là tình yêu đối với đất nước, lòng trung thành với Tổ quốc, đặt lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân lên trên hết, chăm lo xây dựng quê hương, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.