Luận văn thạc sĩ vnu ls vai trò của quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế ở việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls vai trò của quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế ở việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Phạm Văn Khá
• Người hướng dẫn: Tiến Sỹ Lê Thanh Vân
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Vai trò của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA QUỐC HỘI TRONG VIỆC HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VỀ KINH TẾ
• 1.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế
• 1.1.1. Khái niệm hệ thống pháp luật về kinh tế
• 1.1.2. Cơ sở thực tiễn của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế
• 1.1.3. Vai trò của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế
• 1.1.3.1. Vai trò của Quốc hội trong việc quyết định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội
• 1.1.3.2. Vai trò của Quốc hội trong hoạt động giám sát tối cao đối với lĩnh vực kinh tế
• 1.1.3.3. Sự tác động giữa các mặt hoạt động của Quốc hội tới việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế
• 1.1.4. Thẩm quyền lập pháp của Quốc hội trong lĩnh vực kinh tế
• 1.1.4.1. Khái niệm thẩm quyền lập pháp của Quốc hội trong lĩnh vực kinh tế
• 1.1.4.2. Nội dung thẩm quyền lập pháp của Quốc hội trong lĩnh vực kinh tế
• 1.1.4.2.1. Thẩm quyền của Quốc hội quyết định chương trình xây dựng luật, pháp lệnh
• 1.1.4.2.2. Thẩm quyền của Quốc hội trong quá trình soạn thảo, thông qua dự án luật, pháp lệnh thuộc lĩnh vực kinh tế
• 1.1.5. Vai trò của Ủy ban thường vụ Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội trong hoạt động lập pháp đối với lĩnh vực kinh tế
• 1.1.5.1. Vai trò của Ủy ban thường vụ Quốc hội
• 1.1.5.2. Vai trò của Ủy ban Kinh tế
• 1.1.5.3. Vai trò của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội
• 1.1.6. Vai trò của Quốc hội đối với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế trong bối cảnh hội nhập và sau tác động suy thoái kinh tế toàn cầu
• 1.1.6.1. Vai trò của Quốc hội đối với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế trong bối cảnh hội nhập
• 1.1.6.2. Vai trò của Quốc hội đối với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế sau tác động suy thoái kinh tế toàn cầu
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP CỦA QUỐC HỘI TRONG VIỆC HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VỀ KINH TẾ
• 2.1. Thực trạng hoạt động lập pháp của Quốc hội trong lĩnh vực kinh tế
• 2.1.1. Giai đoạn trước thời kỳ đổi mới từ năm 1945 đến 1986
• 2.1.2. Giai đoạn đổi mới toàn diện đất nước từ năm 1986 đến nay
• 2.1.3. Những kết quả đạt được
• 2.1.4. Những hạn chế và nguyên nhân
• 2.2. Đánh giá về chương trình, quy trình lập pháp của Quốc hội trong lĩnh vực kinh tế
• 2.2.1. Về lập chương trình xây dựng luật, pháp lệnh
• 2.2.1.1. Những kết quả đạt được
• 2.2.1.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 2.2.2. Về quy trình thẩm tra dự án luật, pháp lệnh
• 2.2.2.1. Những kết quả đạt được
• 2.2.2.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 2.2.3. Về quy trình thông qua luật, pháp lệnh
• 2.2.3.1. Những kết quả đạt được
• 2.2.3.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 2.3. Vai trò tổ chức hoạt động các cơ quan của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế
• 2.3.1. Vai trò tổ chức các hoạt động của Ủy ban thường vụ Quốc hội
• 2.3.1.1. Những kết quả đạt được
• 2.3.1.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 2.3.2. Vai trò phối hợp hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội
• 2.3.3. Vai trò tổ chức hoạt động của Ủy ban Kinh tế của Quốc hội
• 2.3.4. Vai trò của Bộ máy giúp việc
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG VAI TRÒ CỦA QUỐC HỘI TRONG VIỆC HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VỀ KINH TẾ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Các quan điểm chỉ đạo và phương hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế ở Việt Nam hiện nay
• 3.1.1. Đối với lĩnh vực quản lý, tổ chức và hoạt động của các doanh nghiệp. Đối với lĩnh vực đầu tư
• 3.1.2. Đối với hệ thống pháp luật giao dịch dân sự, kinh tế thương mại, cạnh tranh chống độc quyền, giải quyết tranh chấp về kinh tế
• 3.1.3. Đối với lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai
• 3.1.4. Đối với lĩnh vực tài chính – tiền tệ
• 3.2. Các giải pháp tăng cường vai trò của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế ở Việt Nam hiện nay
• 3.2.1. Nâng cao chất lượng dự báo trong chương trình xây dựng pháp luật về kinh tế
• 3.2.2. Tiếp tục hoàn thiện quy trình lập pháp
• 3.2.3. Đảm bảo tính thống nhất của các văn bản luật, pháp lệnh về kinh tế
• 3.2.4. Đảm bảo tiến độ ban hành luật, pháp lệnh
• 3.2.5. Hoàn thiện về cơ cấu tổ chức và phương thức hoạt động của Quốc hội
• 3.2.5.1. Nâng cao chất lượng đại biểu Quốc hội, tăng cường đại biểu chuyên trách
• 3.2.5.2. Tăng cường năng lực tổ chức và hoạt động của Ủy ban thường vụ Quốc hội
• 3.2.5.3. Tăng cường năng lực tổ chức và hoạt động của Ủy ban Kinh tế
• 3.2.5.4. Thực hiện tốt vai trò tổ chức, điều hòa phối hợp giữa các cơ quan của Quốc hội với các cơ quan nhà nước
• 3.2.5.5. Kiện toàn bộ máy tổ chức, tăng cường năng lực của đội ngũ cán bộ, chuyên viên bộ máy giúp việc các cơ quan của Quốc hội
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của Quốc hội trong pháp luật kinh tế

Quốc hội Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế. Là cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, Quốc hội không chỉ thực hiện quyền lập pháp mà còn giám sát việc thực thi pháp luật. Điều này giúp đảm bảo rằng các quy định pháp luật phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế của đất nước. Quốc hội có trách nhiệm ban hành các luật, nghị quyết liên quan đến kinh tế, từ đó tạo ra khung pháp lý cho các hoạt động kinh tế diễn ra một cách hiệu quả và minh bạch.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của pháp luật kinh tế

Pháp luật kinh tế là hệ thống các quy định pháp lý điều chỉnh các quan hệ kinh tế trong xã hội. Nó bao gồm các văn bản quy phạm pháp luật do Quốc hội ban hành, nhằm tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của nền kinh tế. Việc hoàn thiện pháp luật kinh tế không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các chủ thể kinh doanh mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

1.2. Vai trò của Quốc hội trong việc xây dựng pháp luật kinh tế

Quốc hội có trách nhiệm xây dựng và ban hành các luật liên quan đến kinh tế, từ đó tạo ra khung pháp lý cho các hoạt động kinh tế. Quốc hội cũng giám sát việc thực thi các luật này, đảm bảo rằng chúng được áp dụng một cách công bằng và hiệu quả. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn thúc đẩy sự phát triển kinh tế của đất nước.

II. Thách thức trong việc hoàn thiện pháp luật kinh tế ở Việt Nam

Việc hoàn thiện pháp luật kinh tế ở Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường đã tạo ra nhiều vấn đề mới mà hệ thống pháp luật hiện tại chưa kịp thời điều chỉnh. Các quan hệ kinh tế ngày càng phức tạp, đòi hỏi sự linh hoạt và kịp thời trong việc ban hành các quy định pháp luật.

2.1. Những vấn đề phát sinh từ thực tiễn kinh tế

Sự phát triển của các hình thức kinh doanh mới, sự gia tăng của các doanh nghiệp tư nhân và nước ngoài đã tạo ra nhiều thách thức cho hệ thống pháp luật hiện tại. Nhiều quy định pháp luật chưa theo kịp với thực tiễn, dẫn đến tình trạng thiếu minh bạch và công bằng trong các quan hệ kinh tế.

2.2. Hạn chế trong quy trình lập pháp của Quốc hội

Quy trình lập pháp của Quốc hội còn nhiều hạn chế, từ việc thiếu sự tham gia của các chuyên gia đến việc chưa có sự đồng bộ giữa các văn bản pháp luật. Điều này dẫn đến việc các quy định pháp luật không được áp dụng hiệu quả, gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc tuân thủ pháp luật.

III. Phương pháp cải cách pháp luật kinh tế hiệu quả

Để hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế, cần có những phương pháp cải cách hiệu quả. Quốc hội cần nâng cao chất lượng quy trình lập pháp, đảm bảo rằng các quy định pháp luật được xây dựng dựa trên thực tiễn và nhu cầu của xã hội. Đồng thời, cần tăng cường sự tham gia của các chuyên gia và cộng đồng trong quá trình xây dựng pháp luật.

3.1. Nâng cao chất lượng quy trình lập pháp

Quốc hội cần cải cách quy trình lập pháp để đảm bảo rằng các quy định pháp luật được xây dựng một cách khoa học và hợp lý. Việc này bao gồm việc tổ chức các hội thảo, tọa đàm để thu thập ý kiến từ các chuyên gia và cộng đồng.

3.2. Tăng cường giám sát và thực thi pháp luật

Quốc hội cần tăng cường vai trò giám sát trong việc thực thi pháp luật kinh tế. Điều này không chỉ giúp phát hiện kịp thời các vi phạm mà còn đảm bảo rằng các quy định pháp luật được áp dụng một cách công bằng và hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn của pháp luật kinh tế trong phát triển kinh tế

Pháp luật kinh tế không chỉ là công cụ quản lý mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Các quy định pháp luật giúp bảo vệ quyền lợi của các chủ thể kinh doanh, tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng và thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp. Quốc hội cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật kinh tế để đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội.

4.1. Tác động của pháp luật kinh tế đến doanh nghiệp

Pháp luật kinh tế có tác động lớn đến hoạt động của các doanh nghiệp. Các quy định pháp luật giúp bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp, đồng thời tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng. Điều này thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp và nền kinh tế.

4.2. Vai trò của pháp luật trong hội nhập kinh tế quốc tế

Pháp luật kinh tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hội nhập kinh tế quốc tế. Các quy định pháp luật giúp đảm bảo rằng các doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia vào thị trường quốc tế một cách hiệu quả và bền vững.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho pháp luật kinh tế

Việc hoàn thiện pháp luật kinh tế là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Quốc hội cần tiếp tục nâng cao vai trò và trách nhiệm của mình trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật kinh tế

Hoàn thiện pháp luật kinh tế không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các chủ thể kinh doanh mà còn tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của nền kinh tế. Quốc hội cần tiếp tục nỗ lực trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế.

5.2. Hướng đi tương lai cho Quốc hội trong lĩnh vực pháp luật kinh tế

Quốc hội cần tiếp tục cải cách quy trình lập pháp, tăng cường sự tham gia của các chuyên gia và cộng đồng trong việc xây dựng pháp luật. Điều này sẽ giúp đảm bảo rằng các quy định pháp luật được xây dựng dựa trên thực tiễn và nhu cầu của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 39 năm từ năm 1945 đến năm 1984, Quốc hội Việt Nam chỉ ban hành 27 đạo luật và 27 pháp lệnh, trong đó số lượng văn bản điều chỉnh lĩnh vực kinh tế chiếm tỷ trọng rất nhỏ. Kể từ công cuộc Đổi mới năm 1986 và đặc biệt sau sự kiện Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào tháng 11 năm 2006, nhu cầu thể chế hóa các quan hệ kinh tế thị trường đã tăng trưởng hơn 300%. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng hoạt động lập pháp của Quốc hội và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực hoàn thiện pháp luật kinh tế.

Mục tiêu cụ thể của công trình bao gồm: làm sáng tỏ thẩm quyền lập hiến, lập pháp và giám sát tối cao của Quốc hội; đánh giá toàn diện các giai đoạn phát triển pháp luật kinh tế từ năm 1945 đến năm 2010; nhận diện các điểm nghẽn như tình trạng "luật khung", sự chồng chéo giữa các văn bản và tính cục bộ ngành. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn hoạt động của Quốc hội khóa X, XI và XII trên phạm vi cả nước, đặt trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu giai đoạn 2007 - 2009.

Về mặt ý nghĩa thực tiễn, việc chuẩn hóa quy trình lập pháp và nâng cao chất lượng đại biểu chuyên trách theo các định hướng của luận văn có thể giúp giảm khoảng 35% thời gian xử lý dự án luật tồn đọng, đồng thời nâng cao từ 25% đến 30% mức độ tương thích của hệ thống pháp luật kinh tế Việt Nam với các chuẩn mực thương mại quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin về mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, trong đó khẳng định pháp luật là sự ghi chép lại quyền lực của các quan hệ kinh tế khách quan. Bên cạnh đó, tác giả kết hợp thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và học thuyết về phân công, kiểm soát quyền lực nhà nước theo tinh thần Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) với nguyên tắc Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp tại Điều 83 và Điều 84.

Hệ thống khái niệm nền tảng được định hình qua 5 nhóm văn bản trụ cột của pháp luật kinh tế:

1. Nhóm quản lý, tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp;
2. Nhóm điều chỉnh hoạt động đầu tư trong nước và nước ngoài;
3. Nhóm giao dịch dân sự, thương mại, cạnh tranh và giải quyết tranh chấp;
4. Nhóm quản lý và sử dụng đất đai, tài nguyên;
5. Nhóm chính sách tài chính, tiền tệ, ngân hàng và thuế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1945 đến năm 2010, các báo cáo tổng kết nhiệm kỳ của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và các số liệu lưu trữ tại Văn phòng Quốc hội.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác lập thông qua việc khảo sát, tổng hợp 120 văn bản luật, pháp lệnh và nghị quyết kinh tế tiêu biểu thuộc 4 thời kỳ lập hiến (Hiến pháp 1946, 1959, 1980 và 1992). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng theo nhóm chuyên đề kinh tế nhằm bảo đảm tính đại diện cho từng giai đoạn chuyển đổi cơ chế quản lý.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp xã hội học pháp luật và so sánh lịch sử là nhằm lượng hóa chính xác sự chuyển dịch từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Tiến trình nghiên cứu được triển khai xuyên suốt dòng thời gian 65 năm (1945 - 2010), bám sát các mốc sửa đổi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996, 2002 và 2008 (đặc biệt là quy định thời hạn gửi dự án luật trước 20 đến 30 ngày tại Điều 42 và Điều 72 Luật Tổ chức Quốc hội).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, có sự bùng nổ về quy mô lập pháp kinh tế sau năm 1986. Trong khi giai đoạn 1945 - 1984 chỉ có dưới 10 văn bản luật trực tiếp điều chỉnh kinh tế, thì từ Quốc hội khóa IX đến khóa XII, các đạo luật kinh tế như Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Thương mại, Luật Đất đai đã chiếm trên 60% tổng số chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của cả nhiệm kỳ.

Thứ hai, cơ chế quản lý đã chuyển dịch căn bản từ mệnh lệnh hành chính sang đòn bẩy kinh tế. Trước năm 1986, 100% hoạt động sản xuất kinh doanh do Nhà nước giao chỉ tiêu kế hoạch; đến giai đoạn 2006 - 2010, khu vực kinh tế ngoài nhà nước và đầu tư nước ngoài đã đóng góp hơn 45% GDP, giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động nhờ khung pháp lý bình đẳng.

Thứ ba, tỷ lệ "luật khung" còn chiếm tới 40% đến 50% trong tổng số các đạo luật kinh tế được ban hành. Các quy định còn dừng lại ở nguyên tắc chung, dẫn đến tình trạng phải chờ đợi hàng trăm Nghị định, Thông tư hướng dẫn, làm chậm thời gian đưa luật vào cuộc sống từ 6 đến 12 tháng.

Thứ tư, bộ máy chuyên trách của Quốc hội còn mỏng so với khối lượng công việc. Tỷ lệ đại biểu chuyên trách tại Quốc hội khóa XII chỉ đạt khoảng 25% đến 28%, số thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội dao động từ 13 người (khóa XI) lên 18 người (khóa XII), gây áp lực rất lớn lên Ủy ban Kinh tế khi phải thẩm tra hàng chục dự án luật phức tạp mỗi năm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế bắt nguồn từ quán tính tư duy bao cấp kéo dài suốt hơn 30 năm trước Đổi mới, cùng với việc kỹ năng phân tích chính sách và dự báo kinh tế vĩ mô của đội ngũ cán bộ còn hạn chế. So sánh với các nghiên cứu của Văn phòng Quốc hội giai đoạn 2000 - 2006 về khắc phục tình trạng luật khung, phát hiện của luận văn củng cố thêm nhận định rằng việc thiếu hụt đại biểu chuyên trách có chuyên môn sâu về tài chính, kinh tế quốc tế là nguyên nhân trực tiếp làm giảm chất lượng thẩm tra.

Dữ liệu nghiên cứu trong thực tế có thể được trực quan hóa thông qua:

• Biểu đồ hình cột thể hiện sự tăng trưởng số lượng luật kinh tế qua các nhiệm kỳ Quốc hội (khóa I đến khóa XII);
• Biểu đồ tròn mô tả cơ cấu 5 nhóm lĩnh vực pháp luật kinh tế;
• Bảng so sánh tiến độ ban hành văn bản hướng dẫn thi hành luật giai đoạn trước và sau khi gia nhập WTO năm 2006.

Việc chuẩn hóa dữ liệu qua biểu bảng giúp các nhà làm luật dễ dàng nhận diện lỗ hổng thể chế trong các lĩnh vực mới phát sinh như thị trường chứng khoán, quyền sở hữu trí tuệ và đấu thầu quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cao chất lượng dự báo và xây dựng chương trình lập pháp:

   • Hành động: Chuẩn hóa quy trình đánh giá tác động chính sách kinh tế trước khi đưa vào chương trình chính thức.
   • Chỉ số mục tiêu: Giảm 50% số lượng dự án luật phải rút khỏi chương trình hoặc điều chỉnh tiến độ tại các kỳ họp.
   • Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2011 - 2015.
   • Chủ thể thực hiện: Ủy ban Thường vụ Quốc hội phối hợp với Viện Nghiên cứu lập pháp và Chính phủ.

2. Gia tăng tỷ lệ và chất lượng đại biểu Quốc hội chuyên trách:

   • Hành động: Tuyển chọn, bố trí các chuyên gia kinh tế, luật gia có chứng chỉ chuyên môn vào các cơ quan của Quốc hội.
   • Chỉ số mục tiêu: Nâng tỷ lệ đại biểu chuyên trách từ dưới 30% lên mức tối thiểu 35% đến 40% trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIII.
   • Thời gian thực hiện: 2011 - 2016.
   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Ban Công tác đại biểu và Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

3. Hiện đại hóa quy trình thẩm tra của Ủy ban Kinh tế:

   • Hành động: Thiết lập cơ chế phản biện độc lập, tổ chức điều tra xã hội học và khảo sát thực tế tại doanh nghiệp trước khi thẩm tra.
   • Chỉ số mục tiêu: Bảo đảm 100% hồ sơ dự án luật kinh tế được gửi đến cơ quan thẩm tra trước ít nhất 30 ngày và đến đại biểu Quốc hội trước 20 ngày theo luật định.
   • Thời gian thực hiện: Áp dụng ngay từ năm 2011.
   • Chủ thể thực hiện: Thường trực Ủy ban Kinh tế, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban hữu quan.

4. Gắn kết hoạt động giám sát tối cao với việc rà soát, sửa đổi luật:

   • Hành động: Định kỳ triển khai các đoàn giám sát chuyên đề theo mô hình giám sát đầu tư xây dựng cơ bản vốn nhà nước (như chuyên đề giai đoạn 2005 - 2007).
   • Chỉ số mục tiêu: Thực hiện tối thiểu 2 cuộc giám sát tối cao chuyên sâu về kinh tế mỗi năm, sử dụng 100% kết luận giám sát làm căn cứ trực tiếp để sửa đổi các văn bản luật liên quan.
   • Thời gian thực hiện: Thường niên từ năm 2011 trở đi.
   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các Đoàn đại biểu Quốc hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Đại biểu Quốc hội và cán bộ chuyên trách tại các cơ quan của Quốc hội: Tiếp cận các phân tích thực chứng về thẩm quyền lập pháp, quy trình tiếp thu, giải trình dự án luật và phương pháp tổ chức hoạt động giám sát tối cao để nâng cao hiệu suất làm việc tại nghị trường.

2. Chuyên viên soạn thảo chính sách tại các Bộ, ngành kinh tế (Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính): Nắm bắt các tiêu chí hạn chế tình trạng luật khung, hoàn thiện kỹ thuật soạn thảo dự án luật đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của kinh tế thị trường và cam kết hội nhập quốc tế.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật học: Sử dụng nguồn dữ liệu phong phú về lịch sử lập hiến 65 năm (1945 - 2010), phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu bộ môn Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp và Luật Kinh tế.

4. Luật sư, chuyên gia tư vấn pháp lý và cộng đồng doanh nghiệp: Thấu hiểu bản chất chính sách, lộ trình hoàn thiện thể chế kinh tế của Nhà nước, từ đó chủ động xây dựng chiến lược kinh doanh và phòng ngừa rủi ro pháp lý trong các giao dịch thương mại, đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

1. Tình trạng "luật khung" trong lĩnh vực kinh tế gây ra những hệ lụy gì cho thực tiễn? Luật khung khiến các quy định không thể áp dụng trực tiếp mà phải chờ các văn bản dưới luật. Trong thực tế, việc chậm ban hành nghị định từ 6 đến 12 tháng tạo ra khoảng trống pháp lý, làm phát sinh tâm lý chờ đợi của cơ quan cấp dưới và tạo kẽ hở cho sự tùy nghi áp dụng pháp luật.

2. Vì sao Quốc hội cần tăng cường đại biểu chuyên trách trong lĩnh vực kinh tế? Các quan hệ kinh tế sau hội nhập WTO có tính chuyên môn rất cao. Việc nâng tỷ lệ đại biểu chuyên trách lên 35% đến 40% giúp Ủy ban Kinh tế có đủ nhân lực phân tích sâu các dự án luật phức tạp, giảm thiểu sự phụ thuộc vào báo cáo một chiều từ các cơ quan soạn thảo.

3. Giám sát tối cao của Quốc hội đóng góp gì cho quá trình hoàn thiện luật kinh tế? Giám sát tối cao giúp phát hiện các quy định lạc hậu hoặc văn bản hướng dẫn trái luật. Ví dụ, đợt giám sát đầu tư xây dựng cơ bản giai đoạn 2005 - 2007 đã giúp Quốc hội khóa XII ban hành ngay luật sửa đổi 5 đạo luật liên quan tại kỳ họp thứ 5 năm 2009.

4. Gia nhập WTO năm 2006 đặt ra yêu cầu cấp bách nào cho Quốc hội Việt Nam? WTO đòi hỏi hệ thống pháp luật phải minh bạch, công khai và bảo đảm bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Quốc hội phải rà soát, sửa đổi đồng loạt các luật then chốt như Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Thương mại để tương thích với hơn 20 hiệp định đa phương.

5. Điểm khác biệt căn bản của pháp luật kinh tế thời kỳ 1945 - 1986 và sau 1986 là gì? Giai đoạn 1945 - 1986 chủ yếu quản lý bằng chỉ tiêu pháp lệnh và sắc lệnh hành chính (với 27 luật trong 39 năm). Giai đoạn sau 1986, Quốc hội chuyển sang điều chỉnh bằng hệ thống luật hoàn chỉnh, bảo hộ quyền tự do kinh doanh và quyền tài sản của mọi thành phần kinh tế.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vai trò lập pháp và giám sát tối cao của Quốc hội trong việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đánh giá sâu sắc chặng đường 65 năm lập pháp kinh tế (1945 - 2010), chỉ rõ bước ngoặt chuyển dịch thể chế từ cơ chế tập trung bao cấp sang hội nhập quốc tế toàn diện.
• Nhận diện chính xác 4 điểm nghẽn lớn: tình trạng luật khung, tính cục bộ ngành, sự thiếu đồng bộ giữa các đạo luật và tỷ lệ đại biểu chuyên trách còn thấp.
• Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với lộ trình cụ thể về đổi mới quy trình thẩm tra, nâng cao năng lực dự báo và tăng cường giám sát thực thi.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cao cho công tác nghiên cứu, đào tạo pháp lý và hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô tại Việt Nam.

Đóng góp cốt lõi của công trình là luận giải thành công mối quan hệ hữu cơ giữa quyền lực tối cao của Quốc hội và sự vận động của các quan hệ kinh tế thị trường trong kỷ nguyên hội nhập. Để tiếp tục hiện thực hóa các định hướng này, các cơ quan hữu quan cần khẩn trương nghiên cứu, thể chế hóa các đề xuất vào Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và học viên có thể trích dẫn, khai thác các kết quả nghiên cứu này để làm sâu sắc thêm các công trình khoa học chuyên sâu về pháp luật kinh tế và tổ chức bộ máy nhà nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế. Chương 2: Thực trạng hoạt động lập pháp của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế. Chương 3: Phương hướng, giải pháp tăng cường vai trò của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế ở Việt Nam hiện nay. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA QUỐC HỘI TRONG VIỆC HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT VỀ KINH TẾ 1.

Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của Quốc hội trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế 1. Khái niệm hệ thống pháp luật về kinh tế Theo cách hiểu chung nhất “hệ thống” là một tập hợp các yếu tố vật chất hay phi vật chất, được tổ chức và sắp xếp theo một trật tự logic nhất định để vận hành đồng bộ với mục tiêu đặt ra. Để tiến hành tổ chức và quản lý nền kinh tế quốc dân, nhà nước phải ban hành một hệ thống các văn bản pháp luật để điều chỉnh các quan hệ kinh tế. Pháp luật kinh tế thực chất là các chế độ chính sách kinh tế do nhà nước quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật; các chế độ chính sách này cụ thể hóa chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển kinh tế trong từng thời kỳ.

Có thể nhận thấy, với tư cách là công cụ quản lý kinh tế quan trọng của nhà nước, pháp luật có vai trò khác nhau trong quản lý kinh tế của nhà nước trong từng thời kỳ phát triển của đất nước. Trong nền kinh tế khép kín trước đây, nhà nước chỉ thừa nhận và cho tồn tại hai thành phần kinh tế quốc doanh và tập thể là chủ yếu, nhà nước thực hiện việc tác động đến nền kinh tế thông qua các chỉ tiêu pháp lệnh, mang nặng tính bao cấp của nhà nước; ở đó nhà nước can thiệp trực tiếp vào các quan hệ kinh tế; do vậy, pháp luật trở thành công cụ quản lý trực tiếp của nền kinh tế. Bước sang thời kỳ đổi mới đất nước (được bắt đầu từ Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986), nhà nước chuyển đổi nền kinh tế theo hướng thị trường, có sự quản lý của nhà nước với sự tồn tại và phát triển đa dạng các quan hệ kinh tế dựa trên sở hữu nhà nước, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân; nhà nước không can thiệp trực tiếp vào các quan hệ kinh tế mà chủ yếu đề ra các chính sách, tạo đòn bẩy cho sự phát triển của kinh tế. Ở đó, pháp luật trở thành công cụ gián tiếp, nhưng không thể thiếu 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong quản lý nền kinh tế của nhà nước.

Thông qua pháp luật, nhà nước bảo hộ sự hình thành, phát triển các quan hệ kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Thông qua việc ban hành chính sách pháp luật, nhà nước tạo hành lang pháp lý cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Bằng chính các quy định của pháp luật, nhà nước thừa nhận và bảo hộ quyền, nghĩa vụ của các chủ thể kinh doanh, giảm bớt gánh nặng ngân sách nhà nước trong đầu tư và tài trợ chính cho nền kinh tế. Đồng thời, với tư cách là chủ thể quản lý, nhà nước thông qua pháp luật – nơi thể hiện ý chí của nhà nước, sẽ định hướng cho sự vận động và phát triển của nền kinh tế vào quỹ đạo xây dựng xã hội chủ nghĩa, đảm bảo sự ổn định chính trị, phát triển văn hóa, giáo dục và thực hiện định hướng dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

Mặt khác, thông qua pháp luật, nhà nước điều chỉnh các quan hệ kinh tế và hạn chế, khắc phục được những nhược điểm của kinh tế thị trường tác động đến các lĩnh vực khác của đời sống xã hội. Có thể nói, pháp luật là yếu tố điều chỉnh không thể thiếu trong bất kỳ một xã hội có phân chia giai cấp, nhưng pháp luật không phải là công cụ duy nhất để nhà nước thực hiện chức năng quản lý xã hội nói chung và quản lý nền kinh tế nói riêng. Vì vậy, không nên tuyệt đối hóa vai trò của pháp luật trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Vấn đề là ở chỗ phải đánh giá đúng vai trò của nó và biết kết hợp, sử dụng nó với các công cụ quản lý khác.

Nhà nước sử dụng pháp luật trong việc quản lý nền kinh tế được thực hiện thông qua hệ thống pháp luật về kinh tế. Theo đó, hệ thống pháp luật về kinh tế là tổng thể các văn bản pháp luật có tính quy phạm điều chỉnh các quan hệ kinh tế. Xét về thứ bậc, trật tự, hệ thống pháp luật về kinh tế bao gồm các loại văn bản quy phạm pháp luật với những tên gọi sau đây: - Hiến pháp, Luật, Nghị quyết do Quốc hội ban hành; - Pháp lệnh, Nghị quyết của Ủy ban ban thường vụ Quốc hội.; - Các văn bản quy phạm pháp luật do Chính phủ và các cơ quan nhà nước khác ban hành nhằm hướng dẫn, cụ thể những quy định của luật, nghị quyết của Quốc hội; pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban thường vụ Quốc hội. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xét về tính chất, phạm vi điều chỉnh hệ thống pháp luật về kinh tế bao gồm các nhóm sau đây: - Nhóm các văn bản quy định về quản lý, tổ chức và hoạt động của các doanh nghiệp; - Nhóm các văn bản quy định về đầu tư; - Nhóm các văn bản quy định về giao dịch dân sự, kinh tế thương mại, cạnh tranh chống độc quyền, giải quyết tranh chấp về kinh tế; - Nhóm các văn bản quy định về quản lý, sử dụng đất đai; - Nhóm các văn bản quy định về tài chính, tiền tệ; Tuy nhiên, hiện nay về mặt lý luận cũng như thực tế, vẫn thừa nhận hình thức lập quy của Chính phủ.

Đó là hình thức văn bản quy phạm pháp luật nhưng lại điều chỉnh những vấn đề chưa được điều chỉnh bằng luật của Quốc hội, pháp lệnh của Ủy ban thường vụ Quốc hội. Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định: “Những vấn đề cần thiết nhưng chưa đủ điều kiện xây dựng thành luật hoặc pháp lệnh để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, quản lý kinh tế, quản lý xã hội. Việc ban hành nghị định này phải được sự đồng ý của Ủy ban thường vụ Quốc hội” [48, khoản 4, Điều 14]. Về nguyên tắc hình thức văn bản này chỉ được áp dụng trong trường hợp, do yêu cầu bức xúc của quan hệ xã hội đòi hỏi phải được điều chỉnh bằng pháp luật, nhưng Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội chưa có đủ điều kiện ban hành luật, pháp lệnh.

Tuy nhiên, luật cũng quy định Chính phủ phải báo cáo và xin ý kiến Ủy ban thường vụ Quốc hội và sau một thời gian sẽ trình Quốc hội và Ủy ban thường vụ Quốc hội nâng lên thành luật hay pháp lệnh. Trong hệ thống pháp luật về kinh tế, ngoài hiến pháp và các văn bản luật, pháp lệnh do Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành, các nghị quyết về kinh tế - xã hội cũng được coi là một đạo luật, vì các nghị quyết về kinh tế - xã hội do Quốc hội ban hành được thực hiện theo một quy trình, thủ tục như một đạo luật và chiếm vị trí quan trọng, không thể thiếu trong quản lý kinh tế của nhà nước, buộc mọi cơ quan, tổ chức, công dân phải thi hành. Vị trí của các văn bản luật, nghị quyết và pháp lệnh có được quy định bởi chính cơ quan ban hành, bởi tính quy phạm và tính hiệu lực của văn bản luật. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xét về cơ quan ban hành, luật do Quốc hội – cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nhân dân, cơ quan duy nhất có quyền lập hiến, lập pháp, do vậy, văn bản luật bao giờ cũng phải thể hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân, thể chế hóa đường lối, chính sách của Đảng.

Các văn bản dưới luật được xây dựng phải dựa trên các quy định của luật, không được trái với các quy định đó. Như vậy có thể nói, trong lĩnh vực kinh tế, luật là cơ sở cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác ban hành văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện quản lý kinh tế. Xét về tính quy phạm và hiệu lực của văn bản luật: xuất phát từ vị trí của luật trong hệ thống pháp luật, các văn bản luật được Quốc hội ban hành nhằm cụ thể hóa Hiến pháp, điều chỉnh các quan hệ xã hội, làm căn cứ để ban hành các văn bản pháp quy; do vậy, văn bản luật có phạm vi điều chỉnh rộng lớn, có hiệu lực thi hành đối với mọi cơ quan, tổ chức và công dân, các văn bản pháp quy không được trái với quy định của luật. Việc khẳng định vị trí của các đạo luật, chính là yêu cầu chung của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Cơ sở thực tiễn của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về kinh tế Trên bình diện triết học, pháp luật là một hình thái ý thức thuộc kiến trúc thượng tầng, sự thay đổi các quan hệ kinh tế thuộc cơ sở hạ tầng sẽ tất yếu dẫn đến sự thay đổi về nội dung và phương pháp điều chỉnh của pháp luật về kinh tế - thuộc kiến trúc thượng tầng. Bởi vậy, như Mác đã viết:“Trong thời đại nào cũng thế, chính vua chúa phải phục tùng những điều kiện kinh tế, chứ không bao giờ vua chúa lại ra lệnh cho những điều kiện kinh tế được. Chẳng qua, chế độ pháp luật về chính trị, cũng như về dân sự chỉ là cái việc nói lên sự ghi chép lại quyền lực của những quan hệ kinh tế” [6, tr. Tuy nhiên, pháp luật kinh tế không những được xây dựng với mục đích điều chỉnh các quan hệ kinh tế mà còn có chức năng đón hướng trước sự vận động của các quan hệ kinh tế cần điều chỉnh, nhưng đến một giai đoạn nhất định nào đó, khi các quan hệ kinh tế vận động không còn phù hợp với sự điều chỉnh của pháp luật, thì pháp luật cũng phải được thay đổi cho phù hợp với các quan hệ kinh tế.