Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CHỦ ĐỀ LUẬN ÁN 1. Những nghiên cứu liên quan đến cơ sở lý luận về liên kết kinh tế khu vực Đông Á và vai trò của một chủ thể 1. Nghiên cứu liên quan đến cơ sở lý luận về liên kết kinh tế khu vực 1. Nghiên cứu trong nước Điểm lại những nghiên cứu trong nước có đóng góp lớn về phương diện lý luận, cuốn sách “Quan điểm của Nhật Bản về liên kết Đông Á trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế” (2007) do TS.
Trần Quang Minh làm chủ biên đã hệ thống hoá một cách khá đầy đủ về các học thuyết và chính sách chủ yếu của Nhật Bản về liên kết Đông Á kể từ sau Chiến tranh Lạnh, cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về liên kết kinh tế Đông Á từ góc độ tiếp cận của Nhật Bản, một trong những quốc gia đầu tầu thúc đẩy tiến trình này [19]. Nghiên cứu “Ba quan điểm lý thuyết về Cộng đồng kinh tế Đông Á (EAEC)” (2009) của TS. Nguyễn Mạnh Hùng đã phân tích một số lý luận giải thích cho sự tiến triển của liên kết kinh tế Đông Á như Chủ nghĩa chức năng mới, Chủ nghĩa hiện thực cấu trúc và Chủ nghĩa kiến tạo xã hội. Trong khi Chủ nghĩa chức năng mới nhận định rằng, dựa trên những điều kiện hiện nay Cộng đồng kinh tế Đông Á hoàn toàn khả thi và Chủ nghĩa hiện thực cho thấy hợp tác giữa các nước Đông Á dù khó khăn song không phải không thể xảy ra, thì dưới góc nhìn của Chủ nghĩa kiến tạo xã hội vốn dĩ nhấn mạnh các yếu tố “chuẩn mực”, đến nay dường như EAEC vẫn chưa thể xây dựng một chuẩn mực cho quá trình hội nhập [13].
Bên cạnh đó, luận án “Xu hướng hình thành các hiệp định thương mại tự do (FTA) tại Đông Á” (2008) của NCS. Bùi Trường Giang cũng là một công trình có giá trị về phương diện lý luận. Nghiên cứu này đã đưa ra một cách tiếp cận đa chiều đối với nền tảng lý luận về xu hướng hình thành các hiệp định thương mại tự do khu vực và song phương tại Đông Á từ giữa thập niên 1990, qua đó làm rõ những đặc điểm của thực tiễn hình thành các hiệp định thương mại tự do khu vực và chính 10 sách của mỗi quốc gia, chiều hướng vận động và hệ quả của xu hướng hình thành các hiệp định thương mại tự do khu vực trong tương lai [10]. Những nghiên cứu nước ngoài Đề cập tới những nghiên cứu lý thuyết nước ngoài về liên kết kinh tế khu vực trước tiên sẽ không thể không nhắc đến khung lý luận của nhà kinh tế học Béla Balassa (1928 – 1991).
Đặc biệt, những nội dung mà ông đề cập trong cuốn sách “Lý luận về hội nhập kinh tế” (経済統合の理論, 1963) để giải thích về mô hình hội nhập kinh tế khu vực cho đến nay vẫn được xem là một lý luận quan trọng [88]. Cũng trong cuốn sách này, Balassa đã đưa ra khái niệm và các cấp độ liên kết, những lý thuyết đã cho thấy tầm nhìn sâu rộng của tác giả khi đã “dự báo” chính xác tương lai nhiều thập kỷ thực tiễn của liên kết kinh tế khu vực tại châu Âu. Ngoài ra, về các công trình nghiên cứu lý luận tạo dựng nền tảng cho nghiên cứu liên kết kinh tế khu vực trên thế giới nói chung và Đông Á nói riêng khác còn có “Hội nhập khu vực: Kinh nghiệm, Lý thuyết và Thước đo” (“Regional Integration: Experience, Theory, and Measurement”, 1999) của Ali M. Nghiên cứu này đã phân tích tổng thể về lý thuyết và thực tiễn hội nhập kinh tế lấy ý tưởng từ việc thành lập Cộng đồng Than và Thép tại châu Âu năm 1951 và một số quá trình hội nhập khu vực khác từ sau những năm 1960.
Tác giả chú trọng vào khía cạnh nghiên cứu thực nghiệm lý thuyết và kỹ thuật thuần túy, bao gồm kỹ thuật lập mô hình và kỹ thuật trừu tượng nhằm ước tính lợi ích của hội nhập kinh tế [40]. Nghiên cứu “Hội nhập kinh tế khu vực“ (“Regional economic integration”, 1995) của Richard Baldwin và Anthony Venables đã đề cập tới những lý thuyết áp dụng trong đánh giá về hiệu quả kinh tế của các hiệp định liên kết khu vực (Regional Integration Agreements - RIAs). Những hiệu quả này được chia thành ba loại: hiệu quả phân bổ, hiệu quả tích lũy và hiệu quả vị trí. Loại thứ nhất bao gồm tác động của RIAs tới việc phân bổ nguồn lực tĩnh, trong các môi trường có sự cạnh tranh hoàn hảo và không hoàn hảo.
Loại thứ hai bao gồm tác động của RIAs tới sự tích tụ các yếu tố sản xuất và bao gồm cả các tác động tăng trưởng trung và dài hạn. Loại thứ ba là ảnh hưởng của RIAs đối với việc phân bổ các nguồn lực không gian. Ngoài ra, dựa trên lý thuyết về địa lý kinh tế, nghiên cứu này cũng thảo luận về các 11 phương pháp và kết quả đánh giá thực nghiệm của các RIAs tại Bắc Mỹ (NAFTA) và châu Âu (EC) cũng như giải thích các vấn đề khác như cơ cấu của RIAs và ý nghĩa của RIAs đối với hệ thống thương mại thế giới [77]. Báo cáo nghiên cứu chính sách của Ngân hàng Thế giới (WB) “Hội nhập khu vực và phát triển” (“Regional Integration and Development”, 2003) của các tác giả Maurice Schiff và L.
Alan Winters - kết quả của một dự án nghiên cứu về chủ nghĩa khu vực - đã đưa ra những phân tích lý thuyết nhằm đánh giá ảnh hưởng của các thỏa thuận liên kết kinh tế khu cũng như vấn đề như làm thế nào tận dụng tối đa các thỏa thuận liên kết kinh tế khu vực, tác động của những thỏa thuận liên kết kinh tế khu vực về đầu tư trực tiếp nước ngoài và hiệu quả tích cực của hội nhập kinh tế. Ngoài ra, báo cáo cũng đề cập đến sự giao thoa giữa hiệu quả kinh tế và hiệu quả chính trị, mối quan hệ giữa chủ nghĩa khu vực và chủ nghĩa đa phương [68]. Ngoài ra, về các lý thuyết có liên quan đến hiệu quả của liên kết kinh tế khu vực khác còn có Jacob Viner (1950) với các khái niệm Hiệu quả sáng tạo và Hiệu ứng chệch hướng thương mại [56]; L. Những nghiên cứu liên quan đến cơ sở lý luận về vai trò của một quốc gia trong hội nhập khu vực Có thể thấy rằng, cho đến nay các đề tài nghiên cứu lý thuyết về vai trò của một quốc gia trong hội nhập quốc tế nói chung và hội nhập kinh tế khu vực nói riêng là vô cùng ít ỏi.
Bởi vậy, trong phạm vi những tài liệu có thể tiếp cận, nghiên cứu sinh chỉ tổng hợp lại một số nghiên cứu tiêu biểu có liên quan trực tiếp tới chủ đề luận án như sau. Trước hết, cuốn sách “Những khái niệm về vai trò quốc gia trong nghiên cứu chính sách đối ngoại” (National Role Conceptions in the Study of Foreign Policy, 1970) của tác giả K. Holsti được đánh giá là một nghiên cứu lý thuyết về vai trò của quốc gia đầu tiên thu hút được sự chú ý đối với các ấn phẩm về chính 12 sách đối ngoại sau khi xuất bản. Trước khi Holsti đưa ra các khái niệm về vai trò quốc gia này, một số lý thuyết về vai trò đã được phát triển trong gần bốn thập kỷ nhưng là thuộc các lĩnh vực xã hội học, tâm lý học xã hội và nhân học.
Không áp dụng toàn bộ các lý thuyết đi trước, thay vào đó Holsti quan tâm tới những khía cạnh như lãnh đạo quốc gia có thể tạo dựng uy tín, bản sắc của nhà nước, hay đưa ra các khái niệm về vai trò quốc gia theo cách thức một quốc gia hành động trong khuôn khổ hệ thống quốc tế [60]. Tiếp theo, nghiên cứu “Lý thuyết vai trò và phân tích chính sách đối ngoại” (“Role Theory and Foreign Policy Analysis”, 1987) của giáo sư Đại học Arizona Stephen G. Walker đã có những bước phát triển hơn nữa trong việc vận dụng lý thuyết vai trò trong nghiên cứu chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế. Walker lập luận rằng lý thuyết về vai trò có giá trị mô tả, tổ chức và giải thích cho việc nghiên cứu về chính sách đối ngoại.
Walker đã phân tích chính sách đối ngoại với ba hình thức nghiên cứu truyền thống là nghiên cứu so sánh về chính sách đối ngoại, cách tiếp cận quy trình ra quyết định, chủ nghĩa hiện thực chính trị [78]. Ngoài ra, trong nghiên cứu “Lý thuyết vai trò và chính sách đối ngoại” (“Role Theory and Foreign Policy”), giáo sư Cameron G. Thies (Đại học Iowa) đã lập luận rằng những cách tiếp cận lý thuyết về vai trò trong phân tích chính sách đối ngoại tập trung vào một hoặc chỉ một vài vai trò thường nhằm mục đích cung cấp một lời giải thích về một sự lựa chọn chính sách đối ngoại. Có thể nói lý thuyết vai trò của Cameron là một khung lý luận tương đối giá trị trong việc phân tích chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế nói chung [43].
Những nghiên cứu về liên kết kinh tế Đông Á 1. Nghiên cứu trong nước Tại Việt Nam, những nghiên cứu về chủ đề liên kết Đông Á nhìn chung khá phong phú. Trong số đó, không thể không nhắc đến một số công trình có ý nghĩa đặt nền móng cho nghiên cứu liên kết kinh tế Đông Á như “Hướng tới Cộng đồng Kinh tế Đông Á” (2004) do GS. Đỗ Hoài Nam và PGS.
Võ Đại Lược đồng chủ biên [21], “Đối sách của các nước Đông Á trước việc hình thành các khu vực mậu dịch tự do (FTA) từ cuối những năm 1990” (2006) do PGS. Lưu 13 Ngọc Trịnh chủ biên [35], “Quan điểm của Nhật Bản về liên kết Đông Á trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế” (2007) do TS. Trần Quang Minh chủ biên [18], “Biến động kinh tế Đông Á và con đường công nghiệp hóa của Việt Nam” (2005, tái bản 2006, 2010) của GS. Đại học Waseda Trần Văn Thọ [28], cuốn sách “Cộng đồng kinh tế Đông Á (EAEC) và toan tính của các nước lớn” (2010) do PGS.
Lưu Ngọc Trịnh chủ biên [37], hay luận án tiến sĩ “Xu hướng hình thành các hiệp định thương mại tự do (FTA) tại Đông Á” (2008) do NCS Bùi Trường Giang thực hiện [10]… Đi sâu vào một số nghiên cứu liên quan khác còn có “Biến đổi trong quan hệ tam giác Trung Quốc - ASEAN - Nhật Bản với triển vọng nhất thế hóa Đông Á” (2009) của tác giả Nguyễn Anh Chương.