Luận án Tiến sĩ: Phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Đông Á và Bài học cho Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển công nghiệp hỗ trợ ở một số nước đông á và bài học cho việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kinh

• Tác giả: Đỗ Trung Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS-TS. Lê Ngọc Tòng
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Phát Triển Công Nghiệp Hỗ Trợ Ở Một Số Nước Đông Á Và Bài Học Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu của luận án
• 0.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 0.7. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á VÀ VIỆT NAM
• 1.1. Những công trình nước ngoài có liên quan
• 1.2. Nhóm công trình nghiên cứu cơ sở lý luận về công nghiệp hỗ trợ
• 1.3. Nhóm công trình nghiên cứu về phát triển công nghiệp hỗ trợ
• 1.4. Nhóm công trình nghiên cứu về chính sách và bài học phát triển công nghiệp hỗ trợ
• 1.5. Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6. Nhóm công trình nghiên cứu về cơ sở lý luận công nghiệp hỗ trợ
• 1.7. Nhóm công trình nghiên cứu về phát triển CNHT
• 1.8. Nhóm công trình nghiên cứu về chính sách và giải pháp phát triển công nghiệp hỗ trợ
• 1.9. Những kết luận rút ra từ tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ
• 2.1. Một số vấn đề lý luận về công nghiệp hỗ trợ
• 2.2. Một số khái niệm liên quan đến phát triển công nghiệp hỗ trợ
• 2.3. Khái niệm công nghiệp hỗ trợ ở một số nước và Việt Nam
• 2.4. Phạm vi của ngành công nghiệp hỗ trợ
• 2.5. Các giai đoạn phát triển của công nghiệp hỗ trợ
• 2.6. Đặc điểm ngành công nghiệp hỗ trợ
• 2.7. Vai trò của ngành công nghiệp hỗ trợ
• 2.8. Nội dung cơ bản của việc phát triển CNHT
• 2.9. Khái niệm phát triển công nghiệp hỗ trợ
• 2.10. Nội dung phát triển công nghiệp hỗ trợ
• 2.11. Tiêu chí đánh giá mức độ phát triển công nghiệp hỗ trợ của Việt Nam
• 2.12. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á
• 3.1. Khái quát thực trạng phát triển CNHT của một số nước Đông Á (Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan)
• 3.2. Thực trạng chung phát triển CNHT của các nước Đông Á
• 3.3. Thực trạng phát triển CNHT tại Nhật Bản
• 3.4. Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ tại Trung Quốc
• 3.5. Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ tại Thái Lan
• 3.6. Các nhân tố tác động đến CNHT của một số nước Đông Á
• 3.7. Một số thành tựu đạt được và hạn chế trong phát triển CNHT ở các nước Đông Á
• 3.7.1. Một số kết quả đạt được trong phát triển CNHT ở Nhật Bản
• 3.7.2. Một số kết quả đạt được trong phát triển CNHT ở Trung Quốc
• 3.8. Bài học kinh nghiệm trong phát triển CNHT của một số nước Đông Á
• 3.8.1. Những bài học thành công
• 3.8.2. Những bài học thất bại
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM ĐỊNH HƯỚNG VÀ BÀI HỌC PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ PHÙ HỢP CHO VIỆT NAM
• 4.1. Thực trạng công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam nghiên cứu ở một số ngành công nghiệp
• 4.2. Thực trạng công nghiệp hỗ trợ trong ngành công nghiệp dệt may
• 4.3. Công nghiệp hỗ trợ trong ngành công nghiệp điện tử
• 4.4. Công nghiệp hỗ trợ trong ngành công nghiệp ô tô
• 4.5. Công nghiệp hỗ trợ trong ngành công nghiệp da giày
• 4.6. Đánh giá thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam
• 4.7. Những kết quả đạt được trong phát triển Công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam
• 4.8. Hạn chế và nguyên nhân
• 4.9. Quan điểm và định hướng về phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đến năm 2030
• 4.9.1. Quan điểm về phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đến năm 2030
• 4.9.2. Định hướng về phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đến năm 2030
• 4.10. Một số bài học phù hợp nhằm phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam từ các nước Đông Á
• 4.10.1. Bài học chung phát triển ngành CNHT tại Việt Nam
• 4.10.2. Nhóm bài học rút ra phát triển công nghiệp hỗ trợ trong ngành ô tô, dệt may và điện tử, da giày
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC 01

Tóm tắt

I. Giới thiệu về công nghiệp hỗ trợ ở Đông Á

Công nghiệp hỗ trợ (CNHT) đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp đầu vào cho các ngành công nghiệp khác. Tại khu vực Đông Á, các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan đã phát triển mạnh mẽ ngành này, góp phần vào sự tăng trưởng kinh tế bền vững. Sự phát triển của CNHT không chỉ giúp giảm thiểu tác động của khủng hoảng kinh tế mà còn thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa. Các quốc gia này đã xây dựng chính sách hỗ trợ mạnh mẽ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Đặc biệt, chính sách công nghiệp của họ đã tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của CNHT, từ đó tạo ra những bài học quý giá cho Việt Nam.

1.1. Tình hình phát triển CNHT ở Nhật Bản

Nhật Bản là một trong những quốc gia tiên phong trong phát triển CNHT. Chính phủ Nhật Bản đã áp dụng nhiều chính sách khuyến khích đầu tư vào công nghệ và phát triển nguồn nhân lực. Các doanh nghiệp Nhật Bản đã xây dựng được chuỗi cung ứng mạnh mẽ, giúp họ duy trì vị thế cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Sự kết hợp giữa công nghệ sản xuất hiện đại và đầu tư dài hạn vào nghiên cứu và phát triển đã giúp Nhật Bản trở thành một trong những nước dẫn đầu trong lĩnh vực này.

1.2. Thực trạng CNHT tại Trung Quốc

Trung Quốc đã có những bước tiến vượt bậc trong phát triển CNHT. Chính phủ Trung Quốc đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ, bao gồm ưu đãi thuế và hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp trong ngành. Sự phát triển của CNHT tại Trung Quốc không chỉ giúp tăng cường năng lực sản xuất mà còn tạo ra hàng triệu việc làm. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức mà Trung Quốc phải đối mặt, bao gồm việc nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện khả năng cạnh tranh.

II. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Việt Nam có thể học hỏi nhiều từ kinh nghiệm phát triển CNHT của các nước Đông Á. Đầu tiên, việc xây dựng chính sách hỗ trợ mạnh mẽ cho CNHT là rất cần thiết. Chính phủ cần tạo ra môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp, bao gồm việc giảm thiểu thủ tục hành chính và cung cấp các ưu đãi về thuế. Thứ hai, việc đầu tư vào công nghệ sản xuất và phát triển nguồn nhân lực cũng cần được chú trọng. Các doanh nghiệp Việt Nam cần nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua việc áp dụng công nghệ hiện đại và cải thiện chất lượng sản phẩm. Cuối cùng, việc xây dựng chuỗi cung ứng mạnh mẽ sẽ giúp Việt Nam giảm thiểu sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu.

2.1. Chính sách công nghiệp hỗ trợ

Chính sách công nghiệp hỗ trợ cần được xây dựng dựa trên các bài học từ Nhật Bản và Trung Quốc. Việt Nam cần xác định rõ các ngành công nghiệp ưu tiên và xây dựng các chính sách hỗ trợ cụ thể cho từng ngành. Việc này sẽ giúp tạo ra động lực cho sự phát triển của CNHT và nâng cao khả năng cạnh tranh của nền kinh tế.

2.2. Đầu tư vào công nghệ và nguồn nhân lực

Đầu tư vào công nghệ sản xuất và phát triển nguồn nhân lực là yếu tố quyết định cho sự thành công của CNHT. Việt Nam cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, đồng thời nâng cao chất lượng đào tạo để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Việc này không chỉ giúp cải thiện chất lượng sản phẩm mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người lao động.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công nghiệp hỗ trợ (CNHT) đóng vai trò là ngành cung cấp đầu vào then chốt cho hầu hết các ngành sản xuất công nghiệp. Sự phát triển của CNHT tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế, gia tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài (điển hình như cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2008 khi các quốc gia có nền CNHT phát triển như Nhật Bản và Trung Quốc ít chịu tác động tiêu cực hơn). Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, CNHT là lĩnh vực có nhu cầu chuyển giao và nội lực hóa công nghệ cao. Khu vực Đông Á, với mức tăng trưởng bình quân 5% - 6%/năm, nổi bật với các mô hình phát triển CNHT của Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan. Các quốc gia này có sự tương đồng nhất định với Việt Nam về địa lý, văn hóa, và đặc biệt là các chỉ số phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay có nhiều nét tương đồng với các nước này giai đoạn 10 - 15 năm trước.

Mặc dù Việt Nam đã tham gia Cộng đồng Kinh tế ASEAN và ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), ngành CNHT trong nước vẫn phát triển chậm, quy mô doanh nghiệp nhỏ, trình độ công nghệ trung bình hoặc lạc hậu, chưa đáp ứng được yêu cầu cung ứng linh kiện, phụ tùng cho các tập đoàn đa quốc gia có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, điện tử, lắp ráp ô tô và xe máy chịu sự phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, khiến chuỗi sản xuất mang tính gia công, manh mún, chi phí cao. Trước thực trạng đó, việc phân tích kinh nghiệm phát triển CNHT tại Đông Á nhằm xác lập bài học phù hợp cho Việt Nam đến năm 2030 là yêu cầu cấp thiết.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận về CNHT và phát triển CNHT; phân tích, đánh giá thực trạng phát triển CNHT tại Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan nhằm rút ra bài học thành công, bài học thất bại và nguyên nhân; đồng thời phân tích thực trạng CNHT tại Việt Nam để xây dựng hệ thống quan điểm, định hướng và bài học kinh nghiệm ứng dụng đến năm 2030. Luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ những vấn đề lý luận liên quan đến CNHT và phát triển CNHT.
2. Nghiên cứu thực trạng phát triển CNHT của Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan, chỉ ra bài học thành công, tồn tại cùng nguyên nhân chủ yếu, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
3. Phân tích thực trạng CNHT của Việt Nam, đánh giá mức độ phát triển, chỉ ra đặc điểm và vấn đề mà CNHT trong nước đang đối mặt.
4. Dựa trên bài học từ các nước Đông Á và thực trạng Việt Nam, đề xuất quan điểm, định hướng và bài học phù hợp với tình hình thực tế nhằm thúc đẩy phát triển CNHT.

Đối tượng nghiên cứu là cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển CNHT ở Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan nhằm phục vụ các ngành công nghiệp chính, gia tăng năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế bền vững. Phạm vi nghiên cứu được xác định:

• Về nội dung: Tập trung vào cơ chế, chính sách vĩ mô của Nhà nước đối với phát triển CNHT trong 4 ngành công nghiệp trọng điểm gồm điện tử - tin học, ô tô, dệt may, da giày (các lĩnh vực ưu tiên theo Nghị định 111/2015/NĐ-CP).
• Về không gian và thời gian: Khảo sát thực trạng tại Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan từ năm 1990 đến năm 2020; khảo sát thực trạng tại Việt Nam giai đoạn 2007 - 2022.
• Về góc độ nghiên cứu: Tiếp cận dưới góc độ vĩ mô về cơ chế, chính sách của Chính phủ.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu được luận án phân loại thành các nhóm công trình trong nước và quốc tế theo ba chủ đề chính:

Nhóm nghiên cứu về cơ sở lý luận: Các công trình quốc tế tiêu biểu gồm "Sách trắng về Hợp tác kinh tế" của Bộ Công nghiệp và Thương mại Quốc tế Nhật Bản - MITI (1985) lần đầu định nghĩa CNHT gắn với các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs); công trình của Ikuo Kuroiwa và Toh Mun Heng (2008) về mạng lưới sản xuất và cụm công nghiệp tại ASEAN; nghiên cứu về chuỗi cung ứng xanh của Mehmet Sıtkı Saygili và Ziynet Karabacak (2020); lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael Porter (1990); báo cáo điều tra của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản - JICA (2005); nghiên cứu tổng quan khái niệm của Nguyen Thi Xuan Thuy (2006) và nghiên cứu của Do Manh Hong (2008) về vai trò của CNHT trong thu hút FDI. Trong nước, các công trình gồm đề tài khoa học cấp quốc gia của Đại học Ngoại thương (2020) về phát triển nguồn nhân lực trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư; cuốn sách của Trần Văn Thọ (2005) về biến động kinh tế Đông Á và vị trí của Việt Nam; công trình của Kenichi Ohno và Diễn đàn Phát triển Việt Nam - VDF (2007); bài viết của Phạm Đình Tài (2013) về mô hình cụm liên kết ngành; bài viết của Trần Quang Lâm và Đinh Trung Thành (2007) về thu hút FDI từ các tập đoàn xuyên quốc gia Nhật Bản.

Nhóm nghiên cứu về thực trạng phát triển CNHT: Các tài liệu quốc tế gồm ấn phẩm của Tổ chức Năng suất Châu Á - APO (2002) về kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan; nghiên cứu của Noor, Halim, Clarke, Roger, Driffield và Nigel về năng lực công nghệ ngành điện tử Malaysia; khảo sát của Tổ chức Xúc tiến Ngoại thương Nhật Bản - JETRO (2003) về các nhà sản xuất Nhật Bản tại Châu Á; nghiên cứu của Goodwill Consultant JSC và VDF (2011) so sánh chính sách của Malaysia và Thái Lan. Các công trình trong nước gồm luận văn của Nguyễn Thu Thủy (2010); nghiên cứu của Đào Ngọc Tiến (2009, 2010); công trình về đối tác Monozukuri của Kenichi Ohno (2008); luận án tiến sĩ của Hà Thị Hương Lan (2014); kỷ yếu hội thảo VJCC - Đại học Ngoại thương (2009) và bài viết của Phạm Thị Huyền (2012) về thu hút SMEs Nhật Bản.

Nhóm nghiên cứu về chính sách và giải pháp: Quốc tế có nghiên cứu của T. Biesebroeck về chuỗi giá trị ngành ô tô trong khủng hoảng; báo cáo của Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản - JBIC (2004) về hệ thống thầu phụ; luận văn của Junichi Mori (2005) về ngoại tác tích cực thông qua đào tạo liên kết. Trong nước gồm các công trình của Kenichi Ohno (2006); Kenichi Ohno và Nguyễn Văn Thường (2005); Lê Xuân Sang và Nguyễn Thị Thu Huyền (2011); Đề tài khoa học cấp nhà nước KX.22/06-10 do Hoàng Văn Châu làm chủ nhiệm (2010); Đề tài cấp Bộ của Viện Nghiên cứu Chiến lược và Chính sách Công nghiệp - Bộ Công Thương (2010); nghiên cứu của Phạm Thanh Hiền và Trần Thị Lan Hương (2012).

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định giải quyết: Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận CNHT ở từng phân ngành riêng rẽ, số liệu khảo sát cách thời điểm hiện tại từ 10 đến 20 năm, hoặc đưa ra các tiêu chí đánh giá chung chung chưa gắn kết chặt chẽ với khái niệm phát triển ngành. Luận án khắc phục khoảng trống này bằng việc xây dựng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, thiết lập bộ tiêu chí đánh giá mức độ phát triển CNHT phù hợp bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, đồng thời phân tích so sánh có hệ thống kinh nghiệm từ 3 quốc gia Đông Á để rút ra các bài học thực tiễn đến năm 2030 gắn với yêu cầu sản xuất xanh và chuyển đổi số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các lý thuyết kinh tế quốc tế và quản trị chuỗi cung ứng làm nền tảng phân tích:

• Thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo (1817): Các quốc gia và doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào sản xuất những sản phẩm hoặc công đoạn có lợi thế chi phí tương đối cao nhất, chuyển các khâu sản xuất trung gian, linh phụ kiện có lợi thế thấp hơn cho các doanh nghiệp hỗ trợ nhằm tối ưu hóa chi phí đầu vào.
• Mô hình lợi thế cạnh tranh quốc gia của Michael Porter (1990): Mô hình "Kim cương" xác định năng lực cạnh tranh được định hình bởi 4 nhóm nhân tố tương tác lẫn nhau: điều kiện về yếu tố sản xuất (cung), điều kiện về cầu, chiến lược/cấu trúc/đối thủ cạnh tranh của doanh nghiệp, và sự hiện diện của các ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan.
• Lý thuyết Chuỗi giá trị, Chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) và Chuỗi cung ứng: Phân tích mối quan hệ giữa tác nhân trung tâm (các tập đoàn lắp ráp, thương hiệu quốc tế) với các nhà cung ứng đầu vào theo chuỗi dọc và mạng lưới cung ứng theo chuỗi ngang.

Về khái niệm, luận án tổng hợp và đưa ra định nghĩa: CNHT là ngành sản xuất sản phẩm trung gian bao gồm các ngành công nghiệp sản xuất vật liệu, phụ tùng, linh kiện, bán thành phẩm để cung cấp cho ngành công nghiệp sản xuất, lắp ráp các sản phẩm hoàn chỉnh là tư liệu sản xuất hoặc sản phẩm tiêu dùng cuối cùng. Về phạm vi, luận án phân định 3 cấp độ:

• Phạm vi chính: Tập trung sản xuất linh kiện, phụ tùng cho công đoạn lắp ráp sản phẩm cuối cùng.
• Phạm vi mở rộng 1: Bao gồm sản xuất linh phụ kiện và các dịch vụ hậu cần, kho bãi, phân phối, bảo hiểm.
• Phạm vi mở rộng 2: Bao gồm toàn bộ hàng hóa đầu vào (phụ tùng, máy móc, nguyên liệu thô như thép, hóa chất). Luận án xác định Việt Nam đang áp dụng phạm vi mở rộng 1 theo định hướng quy hoạch của Bộ Công Thương (tập trung vào linh kiện phụ tùng, CNHT dệt may - da giày, và CNHT cho công nghệ cao).

Luận án tổng kết 5 nội dung cơ bản của phát triển CNHT: (1) Chiến lược và chính sách thúc đẩy của Nhà nước; (2) Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa; (3) Thu hút vốn FDI hợp lý; (4) Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; (5) Tăng cường liên kết doanh nghiệp và cụm công nghiệp. Đồng thời, luận án xây dựng 4 nhóm tiêu chí đánh giá mức độ phát triển CNHT của Việt Nam:

1. Quy mô và số lượng doanh nghiệp CNHT (số lượng DN, tỷ lệ DN CNHT trên DN lắp ráp, số lao động, vốn đầu tư và doanh thu bình quân).
2. Trình độ công nghệ và nguồn nhân lực (tỷ lệ chi phí R&D trên doanh thu, xuất xứ thiết bị, kỹ năng quản lý, tỷ lệ lao động kỹ thuật cao).
3. Tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm (đo lường qua 3 kênh: tự sản xuất nội bộ, mua từ FDI tại chỗ, và mua từ doanh nghiệp nội địa).
4. Năng lực cạnh tranh của sản phẩm CNHT (chi phí sản xuất so với hàng nhập khẩu, chất lượng sản phẩm và khả năng thay thế linh kiện ngoại nhập).

Phương pháp nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

• Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Bộ Công Thương, Trung tâm Hỗ trợ Doanh nghiệp Công nghiệp Hỗ trợ (SIDEC) thuộc Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan và cơ sở dữ liệu TradeMap.
• Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra, phỏng vấn chuyên gia tại các cơ quan quản lý, hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp tại Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan. Dữ liệu khảo sát chuyên gia được xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS.
• Các phương pháp phân tích gồm: phân tích - tổng hợp lý thuyết, thống kê mô tả, thống kê so sánh và phương pháp nghiên cứu trường hợp (case study).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về phát triển công nghiệp hỗ trợ ở các nước Đông Á và Việt Nam

Chương này điểm luận hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài. Tác giả phân tích các luồng quan điểm học thuật về vai trò của CNHT đối với tăng trưởng kinh tế, sự hình thành cụm liên kết ngành và chuỗi cung ứng toàn cầu. Phân tích chỉ ra rằng các công trình trước đã cung cấp nhiều luận cứ về vai trò của CNHT, nhưng phần lớn tiếp cận đơn lẻ theo từng ngành hoặc số liệu nghiên cứu đã có độ trễ lớn so với giai đoạn tái cấu trúc kinh tế hiện nay. Chương 1 làm rõ các khoảng trống nghiên cứu cần tiếp tục giải quyết, bao gồm việc hệ thống hóa một khung lý luận gắn liền với các tiêu chí định lượng và định tính cụ thể, đánh giá đa chiều mô hình phát triển CNHT tại 3 quốc gia đại diện Đông Á và xác định những bài học có thể chuyển giao cho Việt Nam đến năm 2030.

Chương 2: Cơ sở lý luận về phát triển công nghiệp hỗ trợ

Chương 2 tập trung xây dựng khung lý thuyết của luận án. Tác giả làm rõ các khái niệm về CNHT, sự khác biệt giữa các cấp độ phạm vi nghiên cứu, đặc điểm và vai trò của CNHT trong việc nâng cao giá trị gia tăng, tạo việc làm và giảm nhập siêu. Đặc biệt, luận án mô hình hóa 5 giai đoạn phát triển của ngành CNHT tại các nước đang phát triển, từ khâu lắp ráp phụ thuộc linh kiện nhập khẩu đến giai đoạn xuất khẩu sản phẩm hỗ trợ đạt tiêu chuẩn quốc tế. Chương này cũng phân tích chi tiết 5 nội dung phát triển CNHT và thiết lập hệ thống 4 nhóm tiêu chí đánh giá mức độ phát triển CNHT làm công cụ định lượng và định tính cho các chương thực chứng tiếp theo.

Giai đoạn phát triển	Đặc điểm cung ứng linh kiện	Năng lực công nghệ và tỷ lệ nội địa hóa
Giai đoạn 1	Sử dụng cụm linh kiện nhập khẩu nguyên chiếc.	Rất ít nhà cung ứng nội địa; sản phẩm đơn giản.
Giai đoạn 2	Nội địa hóa thông qua sản xuất tại chỗ các chi tiết thông dụng.	Tỷ lệ nội địa hóa tăng nhẹ; tính cạnh tranh chưa cao.
Giai đoạn 3	Xuất hiện nhà cung ứng chi tiết chủ chốt (động cơ, hộp số, chip IC).	Giảm nhập khẩu linh kiện phức tạp; gia công độc lập.
Giai đoạn 4	Phát triển năng lực cạnh tranh trong nước; xuất hiện sản phẩm độc đáo.	Giảm mạnh nhập khẩu; đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe.
Giai đoạn 5	Sản phẩm CNHT đạt trình độ cao, tham gia cạnh tranh toàn cầu.	Xuất khẩu quy mô lớn vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Chương 3: Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ của một số nước Đông Á

Chương 3 phân tích thực trạng phát triển CNHT tại Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan trong giai đoạn 1990 - 2020:

• Nhật Bản: Sở hữu hệ thống phân tầng thầu phụ chặt chẽ (mô hình Keiretsu), tập trung đầu tư R&D quy mô lớn, phát triển mạnh CNHT ngành ô tô và điện tử, tạo mạng lưới nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 có trình độ kỹ thuật cao.
• Trung Quốc: Tận dụng quy mô thị trường nội địa lớn, phát triển các khu nghiên cứu kỹ thuật cao, hình thành các cụm công nghiệp tập trung chuyên môn hóa sâu (như ngành da giày, linh kiện điện tử, cơ khí), kết hợp chính sách ưu đãi thuế thu hút FDI gắn với điều kiện chuyển giao công nghệ.
• Thái Lan: Triển khai hiệu quả các chính sách ưu đãi của Ủy ban Đầu tư Thái Lan (BOI), tập trung phát triển CNHT ngành ô tô để trở thành trung tâm sản xuất ô tô hàng đầu khu vực ("Detroit của Đông Nam Á"), bên cạnh việc phát triển ngành linh kiện điện tử.

Chương này phân tích các nhân tố tác động gồm chính sách công nghiệp, dòng vốn FDI, trình độ nguồn nhân lực và năng lực liên kết doanh nghiệp; đồng thời tổng kết các bài học thành công (sự chủ động của Nhà nước, xây dựng cụm công nghiệp, phát triển SMEs) và bài học thất bại (bảo hộ kéo dài gây suy giảm cạnh tranh, thiếu kết nối giữa FDI và doanh nghiệp bản địa).

Chương 4: Quan điểm định hướng và bài học phát triển công nghiệp hỗ trợ phù hợp cho Việt Nam

Chương 4 đánh giá thực trạng CNHT Việt Nam giai đoạn 2007 - 2022 thông qua 4 ngành công nghiệp chủ lực:

• Ngành dệt may: Kim ngạch xuất khẩu cao nhưng nhập khẩu nguyên phụ liệu (vải, xơ sợi, phụ liệu) chiếm tỷ trọng lớn; vị trí trong chuỗi cung ứng chủ yếu dừng ở khâu cắt may (CMT).
• Ngành điện tử: Giá trị xuất khẩu tăng trưởng mạnh nhờ các tập đoàn FDI, tuy nhiên tỷ lệ doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng linh kiện cấp 1 còn rất hạn chế, chủ yếu cung cấp bao bì, linh kiện nhựa, cơ khí đơn giản.
• Ngành ô tô: Sản lượng lắp ráp trong nước tăng nhưng quy mô thị trường còn nhỏ; tỷ lệ nội địa hóa xe con đạt thấp, phụ thuộc lớn vào linh kiện, phụ tùng nhập khẩu từ ASEAN và Đông Á.
• Ngành da giày: Năng lực sản xuất da thuộc, đế giày và phụ liệu kỹ thuật trong nước chưa đáp ứng nhu cầu, dẫn đến giá trị gia tăng giữ lại thấp.

Trên cơ sở đánh giá hạn chế, nguyên nhân và bám sát các mục tiêu phát triển đến năm 2030, tác giả đề xuất hệ thống quan điểm định hướng và hai nhóm bài học từ Đông Á áp dụng cho Việt Nam: nhóm bài học chung (hoàn thiện thể chế, phát triển quỹ hỗ trợ SMEs, quy hoạch cụm công nghiệp, nâng cao chất lượng đào tạo nghề) và nhóm bài học chuyên biệt cho từng phân ngành (ô tô, dệt may, điện tử, da giày).

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập 3 đóng góp khoa học chính:

1. Hệ thống hóa một cách toàn diện cơ sở lý luận về CNHT, làm rõ nội dung phát triển CNHT và xây dựng hệ thống 4 nhóm tiêu chí đánh giá mức độ phát triển CNHT (quy mô/số lượng, trình độ công nghệ/nhân lực, tỷ lệ nội địa hóa, năng lực cạnh tranh), tạo khung phân tích xuyên suốt cho đề tài.
2. Trình bày, phân tích và đánh giá thực trạng phát triển CNHT ở Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan theo các trục nội dung phát triển; chỉ ra bài học thành công, hạn chế và nguyên nhân cốt lõi trong chính sách phát triển CNHT của từng quốc gia Đông Á.
3. Tổng kết, khái quát những đặc điểm, hạn chế của CNHT Việt Nam trong 4 ngành công nghiệp chủ lực; từ kinh nghiệm quốc tế, đề xuất hệ thống quan điểm định hướng và nhóm bài học kinh nghiệm có tính ứng dụng thực tiễn nhằm thúc đẩy CNHT Việt Nam phát triển đến năm 2030 trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Về mặt chính sách, luận án đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế ưu đãi theo Nghị định 111/2015/NĐ-CP, thành lập các trung tâm kỹ thuật hỗ trợ phát triển công nghiệp vùng, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước, đồng thời đổi mới chương trình đào tạo kỹ thuật đáp ứng tiêu chuẩn của các tập đoàn đa quốc gia.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án tập trung khảo sát 4 ngành công nghiệp gồm điện tử - tin học, ô tô, dệt may, da giày, chưa bao quát toàn bộ các phân ngành cơ khí chế tạo khác hay các lĩnh vực công nghệ vật liệu mới. Về mặt thời gian, dữ liệu phân tích tại các nước Đông Á dừng lại ở năm 2020 và số liệu Việt Nam dừng ở năm 2022 do tính sẵn có và độ trễ của các báo cáo thống kê chính thức. Bên cạnh đó, luận án tiếp cận chủ yếu dưới góc độ quản lý kinh tế vĩ mô và chính sách của Chính phủ, chưa đi sâu vào phân tích dữ liệu tài chính vi mô ở cấp độ từng phân xưởng sản xuất.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát sang các ngành công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp vật liệu bán dẫn, đánh giá tác động của chuỗi cung ứng xanh và mô hình kinh tế tuần hoàn đối với các doanh nghiệp CNHT Việt Nam sau năm 2022, cũng như tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA trong giai đoạn thực thi cam kết đầy đủ.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu phục vụ công tác nghiên cứu khoa học, giảng dạy và học tập chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Quản lý kinh tế và Kinh tế phát triển tại các trường đại học, viện nghiên cứu. Các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Quản lý các Khu công nghiệp, cùng các tổ chức xúc tiến như Hiệp hội Doanh nghiệp Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) có thể khai thác các luận cứ khoa học để hoạch định chính sách công nghiệp.

Phần nội dung có giá trị tham khảo cao gồm:

• Khung lý thuyết 5 giai đoạn phát triển và bộ tiêu chí đánh giá mức độ phát triển CNHT tại Chương 2.
• Phân tích kinh nghiệm tổ chức hệ thống thầu phụ của Nhật Bản và cơ chế ưu đãi của Ủy ban Đầu tư Thái Lan (BOI) tại Chương 3.
• Dữ liệu đánh giá thực trạng chuỗi cung ứng 4 ngành công nghiệp chủ lực của Việt Nam cùng hệ thống bài học chuyên ngành tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa công nghiệp hỗ trợ như thế nào và xác định phạm vi của Việt Nam thuộc cấp độ nào?
Luận án định nghĩa CNHT là ngành sản xuất sản phẩm trung gian bao gồm các ngành sản xuất vật liệu, phụ tùng, linh kiện, bán thành phẩm để cung cấp cho ngành công nghiệp sản xuất, lắp ráp các sản phẩm hoàn chỉnh là tư liệu sản xuất hoặc sản phẩm tiêu dùng cuối cùng. Về phạm vi, luận án xác định Việt Nam thuộc "phạm vi mở rộng 1", bao gồm sản xuất linh phụ kiện gắn liền với các dịch vụ bổ trợ sản xuất như hậu cần, kho bãi, phân phối và bảo hiểm.

2. Quá trình phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ ở các nước đang phát triển trải qua những giai đoạn nào?
Theo mô hình tổng hợp tại Chương 2, quá trình này gồm 5 giai đoạn: Giai đoạn 1 (sản xuất dựa trên cụm linh kiện nhập khẩu nguyên chiếc); Giai đoạn 2 (nội địa hóa thông qua sản xuất tại chỗ các linh kiện thông dụng); Giai đoạn 3 (xuất hiện các nhà cung ứng sản phẩm hỗ trợ chủ chốt như động cơ, hộp số, chip IC); Giai đoạn 4 (phát triển năng lực cạnh tranh trong nước, xuất hiện sản phẩm độc đáo, giảm nhập khẩu); Giai đoạn 5 (sản phẩm đạt trình độ cao, cạnh tranh và xuất khẩu mạnh trên thị trường quốc tế).

3. Bốn tiêu chí được luận án xây dựng để đánh giá mức độ phát triển công nghiệp hỗ trợ gồm những gì?
Hệ thống tiêu chí gồm: (1) Quy mô và số lượng doanh nghiệp CNHT; (2) Trình độ công nghệ và nguồn nhân lực của doanh nghiệp CNHT; (3) Tỷ lệ nội địa hóa của sản phẩm CNHT (đo lường qua tự sản xuất nội bộ, mua từ FDI tại chỗ, mua từ doanh nghiệp nội địa); (4) Năng lực cạnh tranh của sản phẩm CNHT (chi phí, chất lượng và khả năng thay thế hàng nhập khẩu).

4. Dữ liệu khảo sát sơ cấp trong luận án được thu thập và xử lý bằng công cụ nào?
Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn chuyên gia tại các cơ quan quản lý, hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp liên quan đến CNHT tại Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan. Toàn bộ số liệu khảo sát này được tổng hợp và xử lý định lượng bằng phần mềm thống kê SPSS.

5. Vì sao luận án lựa chọn ba quốc gia Nhật Bản, Trung Quốc và Thái Lan để so sánh với Việt Nam?
Tác giả lựa chọn ba nước này vì đây là các quốc gia Đông Á có tốc độ phát triển CNHT hàng đầu thế giới, có sự tương đồng về văn hóa, địa lý và từng có xuất phát điểm thấp. Đặc biệt, Thái Lan có quy mô dân số, diện tích tương đương Việt Nam, và các chỉ số kinh tế của Việt Nam giai đoạn nghiên cứu có nhiều điểm tương đồng với các nước này ở mốc 10 - 15 năm trước đó.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đỗ Trung Hiếu đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về công nghiệp hỗ trợ, làm rõ khái niệm, 5 giai đoạn phát triển và 4 nhóm tiêu chí đánh giá mức độ phát triển ngành. Công trình đã phân tích thực trạng phát triển CNHT tại Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan giai đoạn 1990 - 2020, chỉ ra các nhân tố thành công và nguyên nhân hạn chế của từng mô hình. Dựa trên phân tích thực trạng 4 ngành công nghiệp chủ lực của Việt Nam giai đoạn 2007 - 2022, luận án đã đề xuất hệ thống quan điểm và bài học kinh nghiệm cụ thể nhằm thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam theo hướng bền vững đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á VÀ VIỆT NAM 1.Những công trình nước ngoài có liên quan Hiện nay, có một số công trình khoa học của các nước nghiên cứu về CNHT dưới các khía cạnh khác nhau mà tác giả tìm hiểu và phân loại cụ thể dưới đây: 1.1 Nhóm công trình nghiên cứu cơ sở lý luận về công nghiệp hỗ trợ - Cuốn sách: “White paper on Industry and Trade” (Sách trắng về hợp tác kinh tế) của Bộ thương mại và công nghiệp quốc tế Nhật Bản, năm 1985, nơi thuật ngữ công nghiệp hỗ trợ (CNHT) được dùng để chỉ “Các doanh nghiệp vừa và nhỏ” (SMEs), các doanh nghiệp góp phần tăng cường cơ sở hạ tầng công nghiệp ở các nước châu Á. Trong cuốn sách này các tác giả làm rõ được các khái niệm liên quan về doanh nghiệp CNHT bằng cách đi sâu làm rõ các vai trò của các công ty sản xuất linh kiện, phụ kiện trong quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa (CNH- HĐH) của các nước ASEAN. Khi đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa được thúc đẩy phát triển, hỗ trợ các doanh nghiệp lớn, các ngành công nghiệp nói chung và được coi là các doanh nghiệp hỗ trợ [8]. - Công trình nghiên cứu: “Production Networks and Industrial Clusters: Integrating Economies in Southeast Asia” (Mạng lưới sản xuất và cụm công nghiệp: Các nền kinh tế mới nổi tại Đông Á), 2008, Ikuo Kuroiwa và Toh Mun Heng, công trình với cách nhìn tổng quan về mạng lưới sản xuất (MLSX) và cụm công nghiệp (CCN) tại ASEAN, như cơ chế MLXS, mối quan hệ giữa cụm CCN và MLSX tại khu vực này.

Nghiên cứu đã phân tích CCN điện tử tại Indonexia và Malaysia, cũng như phát triển của các CCN ô tô và MLSX tại Thái Lan, trên cơ sở đó đề xuất hướng hợp tác kinh tế khu vực. - Công trình nghiên cứu: “Green Practices in Supply Chain Management: Case Studies” (Nghiên cứu: Thực hành trong quản lý chuỗi cung ứng xanh), 2020, Mehmet Sıtkı Saygili, , Ziynet Karabacak , Quản lý chuỗi cung ứng xanh (GSCM) đã nổi lên trong vài năm qua như một mô hình quản lý quan trọng. Các công ty đã xem xét chuỗi cung ứng của họ (SC´s) và nhận thấy những lĩnh vực mà cải tiến hoạt động có thể tạo ra mức hiệu suất tốt nhất hạn chế ảnh hưởng đến môi trường, xã hội. Mục đích của nghiên cứu này là cung cấp thông tin về các phát triển và phạm vi của khái 8 niệm quản lý chuỗi cung ứng xanh trong khuôn khổ của nghiên cứu tài liệu và trình bày các trường hợp từ các ứng dụng chuỗi cung ứng xanh của các công ty trong lĩnh vực khác nhau.

Từ đó có đủ cơ sở, đánh giá tác động môi trường, xã hội và kinh tế của môi trường xanh thực tiễn tại các công ty nghiên cứu.[102] - Công trình nghiên cứu: “The Competitive Advantage Of Nations” (Lợi thế cạnh tranh của các quốc gia), Harvard Business Review được xuất bản thành sách của tác giả M. Porter, công bố năm 1990, NXB. Đại học Havard - New York Mỹ. Trong đó, CNHT đã được phân tích như là một trong năm yếu tố quyết định đến lợi thế cạnh tranh của một quốc gia; đây được xem là yếu tố quyết định lớn thứ ba của lợi thế quốc gia trong việc cạnh tranh quốc tế.

Kinh nghiệm rút ra ở đây là các nhà cung cấp quốc tế tạo ra lợi thế cạnh tranh thông qua các ngành công nghiệp hỗ trợ bằng cách họ cung cấp các đầu vào chi phí-hiệu quả nhất một cách sớm nhất, nhanh chóng, hiệu quả và đôi khi có cả ưu đãi đối với các nước có nền công nghiệp hỗ trợ đang phát triển, đổi lại các công ty này có thể dễ dàng tìm nguồn nguyên liệu từ nước ngoài, các thành phần, hoặc các công nghệ hỗ trợ mà không cần phải bỏ tự bỏ vốn sản xuất chúng [101]. - Công trình nghiên cứu: “Investigation report for industrial development: supporting industry sector” (Báo cáo điều tra phát triển công nghiệp: lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ) – Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), (2005), Tokyo. Tài liệu này đã đưa ra báo cáo điều tra phát triển công nghiệp về “ngành công nghiệp hỗ trợ”, đã đánh giá vai trò quan trọng và thực trạng CNHT trong các ngành công nghiệp Nhật Bản; kết luận về mối liên hệ, tính liên kết trong sản xuất sản phẩm cũng như cho ngành công nghiệp nói riêng, nền kinh tế Nhật Bản nói chung. Cụ thể đối với sản phẩm, bộ phận, chi tiết của Nhật Bản sản xuất tại Việt Nam phụ thuộc vào các yếu tố chất lượng, chi phí, thời gian để có thể cạnh tranh trên thị trường, do vậy để giảm chi phí và thời gian giao hàng, đồng thời đảm bảo được chất lượng sản phẩm thì cần thiết sự phát triển lành mạnh của các ngành công nghiệp hỗ trợ này [94].

- Công trình nghiên cứu “Supporting Industries: A Review of Concepts and Development” (Các ngành công nghiệp hỗ trợ: Đánh giá các khái niệm và phát triển) – Nguyen Thi Xuan Thuy, năm 2006. Tài liệu này đề xuất các định nghĩa về công nghiệp hỗ trợ có thể sử dụng ở Việt Nam, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, xúc tiến hợp tác cho các địa phương, đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các ngành công nghiệp hỗ trợ, kỹ nghệ mối liên kết thử nghiệm, và mạng lưới sản xuất đặc biệt quan trọng, đồng thời cũng chỉ 9 rõ được những điểm đồng nhất về xuất phát điểm, đặc điểm kinh tế của Việt Nam với một số nước trên thế giới như Trung Quốc, Malaysia, Hàn Quốc từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm có thể áp dụng ở Việt Nam [113]. - Công trình nghiên cứu: “Promotion of surporting Industries- The key for attracting FDI in development countries” (Thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ - Chìa khóa để thu hút FDI ở các nước đang phát triển), Do Manh Hong, 2008. Công trình trên thể hiện được vai trò của ngành CNHT như chìa khóa thu hút các nhà đầu tư nước ngoài đầu tư và các nước đang phát triển, vai trò này được đánh giá ngành càng quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển nền kinh tế.

Các nước đang phát triển cần tạo một môi trường đầu tư hấp dẫn theo con đường duy nhất là xây dựng và phát triển một ngành CNHT đủ lớn, có khả năng mang lợi lại cho dòng vốn FDI một cách hiệu quả và bền vững [88]. Nhóm công trình nghiên cứu về phát triển công nghiệp hỗ trợ. - Công trình nghiên cứu: “Strengthening of Supporting Industries: Asian Experience” (Tăng cường các ngành công nghiệp hỗ trợ: Kinh nghiệm Châu Á), của Asian Productivity Organisation (Tổ chức Năng suất châu Á), xuất bản năm 2002. Tác phẩm tập trung trình bày về các chính sách phát triển CNHT qua các giai đoạn ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan.

Các chính sách này chủ yếu tìm hiểu vào một số nội dung chính như: quy định về tỷ lệ nội hóa và hỗ trợ mạnh mẽ, thu hút đầu tư nước ngoài, khả năng liên kết doanh nghiệp là điều kiện cần và đủ để phát triển ngành CNHT [85]. - Công trình nghiên cứu “Multinational Enterprises and Technological Effort by Local Firms: A Case Study of the Malaysian Electronics and Electrical Industry” (Tập đoàn đa quốc gia và các nỗ lực công nghệ của doanh nghiệp địa phương: trường hợp nghiên cứu ngành công nghiệp điện và điện tử Malaysia), Noor, Halim, Clarke. Roger, Driffield và Nigel cho thấy vai trò của chính phủ trong công cuộc đổi mới, sáng tạo từ các nhà cung cấp nội địa trong ngành điện tử. - Cuốn sách: “Japanese - Affiliated Manufactures in Asia” (Các nhà sản xuất Nhật Bản tại Châu Á), được thực hiện bởi Tổ chức Xúc tiến Ngoại Thương Nhật Bản (JETRO), năm 2003, đã phân tích tình hình thuê ngoài và cung ứng các sản phẩm hỗ trợ cho các doanh nghiệp sản xuất và lắp ráp ô tô của Nhật Bản ở Châu Á (ASEAN và Ấn Độ).

Từ đó chỉ ra cơ hội thách thức mà các nhà sản xuất Nhật Bản tại Châu Á đang gặp phải nhằm đưa ra các giải pháp khắc phục [91]. - Công trình nghiên cứu “Survey on comparision of background, policy 10 measures and outcome for delelopment of supporting industries in ASEAN” (Khảo sát về so sánh nền tảng, các biện pháp chính sách và kết quả cho việc loại bỏ các ngành công nghiệp hỗ trợ trong ASEAN), năm 2011 của Goodwill Consultant JSC và Diễn đàn phát triển Việt Nam. Trong đó, các tác giả đã phân tích Malaysia và Thái Lan, là hai trong số các nước ASEAN đã có nhiều chương trình dành cho CNHT từ những năm 1980. Thông qua việc phân tích các vấn đề: bối cảnh; tổ chức chính sách; ảnh hưởng chính sách và kết quả đạt được.

Các tác giả đưa ra 07 vấn đề: Khủng hoảng - chất xúc tác; tác động qua lại giữa lợi ích quốc gia và lợi ích nước ngoài thời kỳ toàn cầu hóa; xúc tiến mở và xúc tiến bắt buộc; áp dụng có điều chỉnh; sự quan tâm đến xúc tiến CNHT; các biện pháp chính sách và việc tổ chức thực hiện. Các tác giả đưa ra những so sánh với Việt Nam trên cơ sở nghiên cứu hiện trạng CNHT Việt Nam từ đó rút ra các bài học để phát triển CNHT [90]. Nhóm công trình nghiên cứu về chính sách và bài học phát triển công nghiệp hỗ trợ. - Công trình nghiên cứu: “Effects of the Crisis on the Automotive Industry in Developing Countries A Global Value Chain Perspective” (Ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng đối với ngành công nghiệp ô tô ở các nước đang phát triển Quan điểm về chuỗi giá trị toàn cầu) của tác giả T.

Biesebroeck, nghiên cứu ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008-2009 đối với CN ô tô ở các nước đang phát triển xét trong chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs). So sánh các con đường phát triển ô tô giữa ba nước Mexico, Trung Quốc và Ấn Độ, rút ra khuyến nghị chính sách cho sự phát triển ngành CN này là tăng cường nội địa hóa sản phẩm và hướng phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm ở trong nước [116]. - Công trình nghiên cứu: “Survey report on overseas business operation by Japanese manufacturing companies” (Báo cáo khảo sát các bộ phận ở nước ngoài của các công ty lắp ráp Nhật Bản) do Ngân hàng hợp tác quốc tế Nhật Bản (JBIC) công bố năm 2004, đã chỉ ra rằng chi nhánh các tập đoàn Nhật Bản ở châu Á, đặc biệt là Thái Lan, Malaysia, Indonesia đã sử dụng hệ thống thầu phụ được hình thành với vai trò trợ giúp mạnh mẽ các doanh nghiệp sản xuất linh kiện có vốn đầu tư từ Nhật Bản.