MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam đã đạt đƣợc những thành tựu phát triển kinh tế và tiến bộ xã hội vƣợt bậc, đƣợc dƣ luận trong nƣớc và quốc tế thừa nhận rộng rãi: Nền kinh tế tăng trƣởng liên tục với tốc độ bình quân 7,5%/năm, mức đói nghèo giảm từ trên 50% vào đầu những năm 90 xuống còn trên 10% vào năm 2008. Việt Nam nhận thức rằng cam kết vốn ODA mới chỉ là sự ủng hộ về chính trị của cộng đồng tài trợ quốc tế, việc giải ngân nguồn vốn này nhằm tạo ra các công trình, sản phẩm kinh tế - xã hội cụ thể để đóng góp vào quá trình phát triển của đất nƣớc mới là quan trọng. Trong thời kỳ 1993-2008 (tính đến hết tháng 10 năm 2008), tổng vốn ODA giải ngân đạt 22,065 tỷ USD, chiếm 52% tổng vốn ODA cam kết và 62,65% tổng vốn ODA ký kết.
Đặc biệt trong năm 2010, trong bối cảnh khó khăn do suy thoái kinh tế toàn cầu, kinh tế Việt Nam vẫn đạt tốc độ tăng trƣởng khá cao (6,78%) so với các nƣớc trong khu vực và trên thế giới. Năm 2010, GDP bình quân đầu ngƣời đạt khoảng 1150USD/ngƣời là mức khởi điểm của nƣớc có thu nhập trung bình. Thực hiện xây dựng Chiến lƣợc Phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020 nhằm đƣa đất nƣớc trở thành nƣớc công nghiệp. Hà Nội là Thủ đô nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trung tâm chính trị, hành chính của cả nƣớc, đô thị loại đặc biệt; là trung tâm văn hóa giáo dục đào tạo và khoa học kỹ thuật quan trọng của cả nƣớc; là một trong những trung tâm kinh tế, du lịch, thƣơng mại, dịch vụ của khu vực Châu Á-Thái Bình Dƣơng; Là “trái tim” của cả nƣớc, việc đầu tƣ hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, hiện đại rất cần nhiều kinh phí, trong khi đó nguồn vốn ngân sách Trung ƣơng hỗ trợ mục tiêu, cũng nhƣ nguồn vốn đầu tƣ xây dựng cơ bản của Hà Nội còn hạn hẹp, không đáp ứng đƣợc nhu cầu cho đầu tƣ xây 1 z dựng.
Tổng nhu cầu vốn đầu tƣ toàn xã hội thời kỳ 2011-2015 là 1.000 tỷ đồng (tƣơng đƣơng khoảng 69-70 tỷ USD), thời kỳ 2016-2020 dự kiến khoảng 2.000 tỷ đồng (tƣơng đƣơng khoảng 110- 120 tỷ USD), trong đó vốn đầu tƣ từ ngân sách Nhà nƣớc (không bao gồm vốn ODA) đáp ứng khoảng 16-18%, dành chủ yếu cho phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế và xã hội. Đây là một thực tế đòi hỏi Thành phố Hà Nội phải tìm kiếm các nguồn vốn huy động khác cho việc đầu tƣ xây dựng mở rộng và phát triển Thủ đô. Một trong những nguồn vốn huy động đƣợc Thành phố Hà Nội đặc biệt quan tâm đó là nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức ODA Trong khi đó, quan hệ hợp tác phát triển giữa Việt Nam và các nhà tài trợ hiện đang có những điều chỉnh nhất định về chính sách để phù hợp với bối cảnh mới của Việt Nam khi trở thành quốc gia có mức thu nhập trung bình thấp, đó là sự thay đổi về chính sách viện trợ, thay đổi về cơ cấu nguồn vốn viện trợ và thay đổi về phƣơng thức hợp tác phát triển. Để huy động và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn của các nhà tài trợ nhằm góp phần thực hiện các mục tiêu đề ra trong Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội thành phố Hà Nội đến năm 2020, định hƣớng đến năm 2030 đã đƣợc Thủ tƣớng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1081/QĐ-TTg ngày 6/7/2011, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 3 năm 2013 – 2015 cần thiết phải xây dựng định hƣớng thu hút, quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA và các khoản vốn vay ƣu đãi khác của các nhà tài trợ giai đoạn 2013 – 2015 và những năm tiếp theo của Thành phố Hà Nội là rất cần thiết trong giai đoạn này.
Việc quản lý và sử dụng vốn ODA có hiệu quả cho các dự án trên địa bàn thành phố Hà Nội cần có những quy định cụ thể, quy trình các bƣớc thực hiện nhằm khắc phục những hạn chế và nâng cao năng lực quản lý của các 2 z cấp ngành trong thành phố, từ đó đẩy mạnh thu hút các nguồn vốn ODA trong khi nguồn vốn này trên thế giới đang gặp khó khăn do bị ảnh hƣởng của suy thoái kinh tế toàn cầu. Ngoài ra, khi Việt Nam trở thành nƣớc có mức thu nhập trung bình thì các nhà tài trợ sẽ cắt giảm tính chất ƣu đãi vốn vay dành cho Việt Nam. Vì vậy, làm thế nào để nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng vốn ODA cho phát triển kinh tế hiện nay và cho các năm tiếp theo là vấn đề bức thiết của thành phố Hà Nội. Xuất phát từ vấn đề thực tiễn trên, bằng kiến thức đã học trong chƣơng trình thạc sĩ Quản lý kinh tế, tôi lựa chọn đề tài: “Quản lý Nhà nước đối với vốn ODA của Thành phố Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu luận văn của mình.
Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục tiêu nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu một số vấn đề lý luận cơ bản về quản lý Nhà nƣớc đối với vốn ODA và đánh giá thực trạng việc quản lý Nhà nƣớc đối với vốn ODA tại Thành phố Hà Nội, đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý Nhà nƣớc đối với vốn ODA tại Thành phố Hà Nội trong thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn trong quản lý Nhà nƣớc về vốn ODA. Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý Nhà nƣớc đối với vốn ODA của Thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2011-2015. Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý Nhà nƣớc đối với vốn ODA của Thành phố Hà Nội.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cƣ́u: 3 z 3. Đối tượng nghiên cứu c ủa luận văn: Quản lý nhà nƣớc về vốn ODA của Thành phố Hà Nội thông qua các khoản vốn vay ƣu đãi, vốn vay kém ƣu đãi, vay thƣơng mại, các khoản cứu trợ khẩn cấp, các hỗ trợ về tài chính khác tập trung giai đoạn 2011-2015 và những năm tiếp theo là đối tƣợng nghiên cứu của luận văn. Phạm vi nghiên cứu: Về mặt thời gian: Luận văn đánh giá hiệu quả sử dụng ODA trong giai đoạn 20 năm 1993-2013, tập trung giai đoạn 2011-2015 (giai đoạn Việt Nam bắt đầu trở thành nƣớc có thu nhập trung bình thấp), và các vấn đề liên quan đến thu hút và sử dụng vốn ƣu đãi trong giai đoạn 5-10 năm tới khi Việt Nam đã trở thành nƣớc có thu nhập trung bình. Về mặt không gian: Luận văn nghiên cứu trên địa bàn thành phố Hà Nội; các công trình nghiên cứu về vốn ODA; các ấn phẩm đƣợc công bố trên các tạp chí, các báo; các chƣơng trình nghiên cứu nâng cao năng lực quản lý ODA đƣợc phân tích dựa trên các báo cáo, nguồn dữ liệu sẵn có từ Bộ Kế hoạch và Đầu tƣ, Sở Kế hoạch và Đầu tƣ Hà Nội.
Đóng góp của luận văn: Làm rõ một số vấn đề lý luận về công tác quản lý Nhà nƣớc đối với vốn ODA. Làm rõ thực trạng công tác quản lý Nhà nƣớc về quản lý vốn ODA tại thành phố Hà Nội giai đoạn 2011-2015, nêu rõ những kết quả đạt đƣợc, những hạn chế và nguyên nhân của những kết quả và hạn chế đó. Đề xuất giải pháp có tính tham khảo nhằm tăng cƣờng quản lý Nhà nƣớc đối với vốn ODA của Thành phố Hà Nội trong thời gian tới. Cấu trúc luận văn: gồm 4 chƣơng 4 z Chƣơng 1.
Tổng quan tài liệu và một vấn đề cơ bản về quản lý ODA. Phƣơng pháp nghiên cứu. Thực trạng quản lý Nhà nƣớc đối với vốn ODA trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn 2011 - 2015. Các giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý vốn ODA trên địa bàn Thành phố Hà Nội giai đoạn 2016 - 2020.
5 z 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ ODA 1.1 Tổng quan tài liệu Nguồn vốn ODA có vai trò rất quan trong đối với các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Vốn ODA luôn nhận đƣợc sự quan tâm, cho nên nó đòi hỏi phải có các công trình nghiên cứu, những hội thảo chuyên đề, các bài viết trên các báo, tạp chí, tập san đƣợc tác giả thảm khảo trong luận văn nhƣ sau: Bàn về vấn đề quản lý vốn ODA ở Việt Nam của tác giả Hồ Hữu Tiến – Trƣờng Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng đăng trên Tạp chí Khoa học và công nghệ, Đại học Đà Nẵng số 2(31). Tác giả đề cập đến những kết quả đạt đƣợc, cũng nhƣ những khó khăn trong thực tiễn quản lý ODA, từ đó đƣa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý vốn ODA. Một số giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu quả trong việc huy động và sử dụng vốn ODA tại Việt Nam của tác giả Nguyễn Ngọc Vũ – Đại học Đà Nẵng đăng trên Tạp chí Khoa học và công nghệ, Đại học Đà Nẵng số 5(40).
Tác giả đã phân tích, đánh giá thực trạng công tác thu hút và sử dụng vốn ODA ở nƣớc ta trong thời gian qua, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong việc huy động và sử dụng vốn ODA tại Việt Nam. Một số kinh nghiệm về quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA trên thế giới và Việt Nam đƣợc đăng trên TC Xây dựng số 7/2006. Nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng vốn ODA tại Việt Nam, luận văn thạc sĩ kinh tế, 2009 của tác giả Lê Thanh Nghĩa, Đại học kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh: Tìm ra các mặt hạn chế và đƣa ra các kiến nghị nâng cao hiệu 6 z quả quản lý và sử dụng vốn ODA tại Việt Nam cho giai đoạn hiện tại cũng nhƣ giai đoạn tiếp theo. Thu hút và sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) vào phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam: nghiên cứu tại vùng Duyên hải Miền Trung, luận án tiến sĩ kinh tế, 2014 của tác giả Hà Thị Thu, Đại học Kinh tế Quốc dân: để thu hút và sử dụng ODA vào nông nghiệp và phát triển nông thôn có hiệu quả trong thời kỳ tới, đòi hỏi Nhà nƣớc, cộng đồng các Nhà tài trợ và đối tƣợng thụ hƣởng ODA cần phải có những thay đổi.
Quản lý Nhà nƣớc về vốn đầu tƣ trong phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đô thị Hà Nội, luận án tiến sĩ kinh tế, 2015 của tác giả Hồ Thị Mai Hƣơng, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.