Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA ĐIỀU TRA VIÊN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm Điều tra viên trong tố tụng hình sự Cơ quan điều tra là một bộ phận quan trọng của bộ máy các cơ quan tư pháp, là chủ thể tiến hành TTHS có chức năng điều tra là rõ mọi tình tiết liên quan đến VAHS. Trên cơ sở chức năng của mình, CQĐT được pháp luật quy định những nhiệm vụ cụ thể, đó là: “chủ động phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện chính xác, nhanh chóng, xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội” [37, tr.9] góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, giáo dục công dân nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật và tôn trọng quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa. Nhiệm vụ đó được cụ thể hóa tại Điều 3, Pháp lệnh Tổ chức ĐTHS: Cơ quan điều tra tiến hành điều tra tất cả các tội phạm, áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật TTHS quy định để xác định tội phạm và người đã thực hiện hành vi phạm tội, lập hồ sơ, đề nghị truy tố; tìm ra nguyên nhân, điều kiện phạm tội và yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục và ngăn ngừa [39, tr.
Như vậy, CQĐT có nhiệm vụ sau đây: Thứ nhất, tiến hành điều tra tất cả các tội phạm thuộc thẩm quyền được giao, áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật TTHS quy định để xác định tội phạm và người đã thực hiện hành vi phạm tội, lập hồ sơ đề nghị truy tố. Bất kỳ tội phạm nào xảy ra CQĐT phải tiến hành điều tra, không kể tội phạm đó được thực hiện dưới hình thức gì (đơn lẻ hay đồng phạm), ở giai đoạn nào (chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt hay 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tội phạm hoàn thành). Thứ hai, khi tiến hành điều tra VAHS, CQĐT có nhiệm vụ tìm ra nguyên nhân và điều kiện phạm tội, yêu cầu các cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục ngăn ngừa. Thứ ba, CQĐT có nhiệm vụ tiếp nhận và tiếp tục điều tra theo thẩm quyền những VAHS do các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong CAND và trong Quân đội nhân dân, Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển chuyển sang theo quy định của pháp luật TTHS.
Nhiệm vụ của CQĐT rất quan trọng và nặng nề. Việc xác định rõ nhiệm vụ của CQĐT một cách toàn diện mới phản ánh được đúng thực trạng công việc mà CQĐT đang phải tiến hành và mới thấy được vai trò của CQĐT trong hoạt động TTHS. Những nhiệm vụ của CQĐT được thực hiện thông qua những người tiến hành tố tụng trong CQĐT là: Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT và ĐTV, trong đó ĐTV giữ vai trò quan trọng, chủ yếu tiến hành các hoạt động điều tra. Điều tra viên là chức danh pháp lý trong TTHS, tuy nhiên ở mỗi mô hình TTHS thì vị trí, vai trò nhiệm vụ, quyền hạn của họ lại khác nhau, phụ thuộc vào mối tương quan với những người tiến hành tố tụng khác trong TTHS.
Ở những nước có mô hình TTHS tranh tụng vai trò của ĐTV phụ thuộc và bị chi phối bởi công tố viên, họ chỉ được tiến hành những hoạt động theo sự phân công của công tố viên. Ngược lại, ở mô hình TTHS thẩm vấn, ĐTV có vai trò độc lập hơn trong việc thực hiện chức năng điều tra, có quyền hạn để tiến hành các hoạt động điều tra theo qui định của pháp luật và có cả những quyền kiến nghị đối với các quyết định của công tố viên trong quá trình giải quyết VAHS. Ở nước ta, chức danh ĐTV xuất hiện lần đầu tiên trong Bộ luật TTHS năm 1988; trước đó, không có tên gọi có tính chất pháp lý, cho nên người thực hiện nhiệm vụ điều tra chỉ được gọi là cán bộ Công an, cán bộ chấp pháp hoặc 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cán bộ điều tra. Chính vì tên gọi như trên cho nên hoạt động điều tra giải quyết VAHS “có thể do bất kỳ người nào trong cơ quan Công an, hoặc cơ quan chấp pháp tiến hành mà không cần có danh nghĩa pháp lý” [29, tr.
Quy định đó không đảm bảo chuyên môn hóa trong hoạt động điều tra, chưa phân định rạch ròi giữa người làm nhiệm vụ điều tra với cán bộ trinh sát trong cơ quan Công an, làm ảnh hưởng đến chất lượng điều tra, việc thực hiện chế độ, chính sách đối với cán bộ làm công tác điều tra giải quyết VAHS. Khắc phục nhược điểm này, Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 và Pháp lệnh tổ chức ĐTHS năm 1989 đã quy định chức danh pháp lý cho người làm nhiệm vụ điều tra giải quyết VAHS với chức danh “Điều tra viên” để chỉ người trong biên chế CQĐT, có nhiệm vụ tiến hành hoạt động điều tra. Theo Pháp lệnh tổ chức ĐTHS năm 2004 thì “Điều tra viên là người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ điều tra vụ án hình sự” [39, Điều 29, tr. Như vậy, ĐTV là người tiến hành tố tụng, được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật, thực hiện nhiệm vụ theo sự phân công của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT nhằm điều tra, giải quyết VAHS.
Theo tiếng Hán thì “viên” có nghĩa là “người”. Theo Từ điển tiếng Việt thì “điều tra là tìm hỏi, xem xét để biết rõ sự thật” [46, tr. Theo đó, “Điều tra viên” có nghĩa là người điều tra làm rõ sự thật của vụ án. Theo Từ điển Bách khoa CAND năm 2005 thì “Điều tra viên là một chức danh nhà nước để chỉ cán bộ làm trong CQĐT, có nhiệm vụ tiến hành các biện pháp điều tra do Luật TTHS quy định và phải chịu trách nhiệm về những hoạt động điều tra của mình” [51, tr.
Giáo trình luật tố tụng hình sự Việt Nam của các cơ sở đào tạo luật ở nước ta cũng đưa ra khái niệm ĐTV với những cách tiếp cận, góc nhìn và mức độ rộng, hẹp khác nhau. Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Trường đại học Luật Hà Nội đưa ra định nghĩa khá cô đọng về ĐTV, theo đó thì “Điều 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tra viên là người trực tiếp tiến hành các hoạt động điều tra trong tố tụng hình sự” [50, tr. Giáo trình Luật TTHS Việt Nam dành cho hệ Đào tạo sau đại học của Học viện Cảnh sát nhân dân đưa ra khái niệm ĐTV như sau: Điều tra viên là người tiến hành tố tụng thực hiện nhiệm vụ được phân công của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT trong giai đoạn khởi tố, điều tra VAHS nhằm thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm có xảy ra hay không, ai là người thực hiện tội phạm và những tình tiết khác của vụ án [30, tr. Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Khoa luật - Đại học quốc gia Hà Nội đưa ra định nghĩa về ĐTV khá đầy đủ, làm nổi bật vị trí, chức năng, nhiệm vụ quyền hạn cũng như mối quan hệ khi tiến hành tố tụng giải quyết VAHS.
Định nghĩa nêu: Điều tra viên là người tiến hành tố tụng trong CQĐT, được cơ quan có thẩm quyền bổ nhiệm và được Thủ trưởng CQĐT phân công thụ lý vụ án, trực tiếp thực hiện nhiệm vụ điều tra, thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm và người phạm tội theo qui định của pháp luật [18, tr. Như vậy, mặc dù có sự khác nhau nhưng các khái niệm nêu trên về Điều tra viên đều có chung một số điểm chính sau đây: Thứ nhất, ĐTV là chức danh tư pháp, là người tiến hành tố tụng trong CQĐT, có các tiêu chuẩn và điều kiện nhất định do pháp luật qui định và được người có thẩm quyền bổ nhiệm; Thứ hai, ĐTV được tiến hành các hoạt động tố tụng theo qui định của pháp luật và theo sự phân công của Thủ trưởng CQĐT; Thứ ba, khi tiến hành điều tra ĐTV có các quyền hạn, trách nhiệm theo qui định của pháp luật và chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước Thủ trưởng CQĐT về các hoạt động của mình. Từ sự phân tích trên có thể đưa ra khái niệm về ĐTV như sau: Điều tra viên là người tiến hành tố tụng trong CQĐT, có đủ tiêu chuẩn, điều kiện theo 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com qui định của pháp luật, được cơ quan có thẩm quyền bổ nhiệm và được Thủ trưởng CQĐT phân công thụ lý vụ án, trực tiếp thực hiện nhiệm vụ điều tra, thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội theo qui định của pháp luật và chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước Thủ trưởng CQĐT về các hoạt động của mình. Khái niệm vai trò của Điều tra viên trong giải quyết VAHS Vai trò của ĐTV được thể hiện thông qua các mối quan hệ tố tụng trong quá trình giải quyết VAHS với các qui định về vị trí, chức năng, quyền hạn, trách nhiệm tố tụng của pháp luật đối với ĐTV.
Vì vậy, để xây dựng khái niệm vai trò của ĐTV trong giải quyết VAHS chúng ta sẽ xem xét các nội hàm này. Vị trí của Điều tra viên trong tố tụng hình sự Trong bất kỳ mô hình TTHS nào việc điều tra làm rõ tội phạm cũng như các tình tiết khác liên quan là đòi hỏi tất yếu của quá trình giải quyết VAHS. Không thu thập được chứng cứ chứng minh tội phạm thì không có cơ sở để ra các quyết định tố tụng, không thể có các bản án tuyên có tội hoặc không có tội đối với bị cáo của Tòa án. Tuy nhiên, giao trách nhiệm điều tra cho ai, ở mức độ nào, từ đó họ có quyền hạn, trách nhiệm tố tụng gì lại phụ thuộc vào qui định của pháp luật từng quốc gia và sự qui định đó thể hiện vị trí của các chủ thể được giao tiến hành hoạt động điều tra.
Trong mô hình tố tụng tranh tụng, nghĩa vụ, trách nhiệm điều tra, thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm là nghĩa vụ, trách nhiệm của bên buộc tội bao gồm cơ quan công tố, người bị hại, công dân khi họ thực hành quyền tư tố… Tuy nhiên, việc điều tra chứng minh tội phạm không chỉ thuộc về bên buộc tội mà bên gỡ tội cũng có những quyền hạn trách nhiệm chứng minh tội phạm tương ứng trên cơ sở nguyên tắc bình đẳng giữa các bên. Có thể khẳng định việc điều tra, chứng minh tội phạm của mô hình TTHS tranh tụng được chia đều cho các bên, khả 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.