ĐẶT VẤN ĐỀ Trong những năm gần đây, quy mô đào tạo sau đại học của nước ta có tốc độ phát triển rất nhanh [1]. Sau hơn 30 năm từ chỗ phải gửi đi đào tạo sau đại học ở nước ngoài, đến nay cả nước có hơn 130 cơ sở đào tạo trình độ tiến sĩ và hơn 150 cơ sở đào tạo trình độ thạc sĩ. So với năm 1996 đội ngũ sau đại học tăng trung bình 11,6%/năm, trong đó tiến sĩ tăng 7%/năm, thạc sĩ tăng 14%/năm. Có thể nói đào tạo sau đại học trong nước đóng vai trò quan trọng trong việc cung ứng nguồn nhân lực trình độ cao cho đất nước.
Nhiều luận văn, luận án thực sự là những công trình khoa học đóng góp tích cực vào việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.Tuy nhiên chất lượng đào tạo sau đại học lại có chiều hướng suy giảm[1]. Trên thực tế vẫn còn luận văn không đạt chuẩn khoa học quốc tế cả về nội dung và hình thức trình bày bài báo cáo khoa học đặc biệt là cách tham khảo tài liệu và ứng dụng thống kê[1].Trong khi đó ứng dụng thống kê chính là nền tảng cho khoa học nói chung và ngày càng được ứng dụng rộng rãi với sự phát triển mạnh mẽ và tiến bộ của khoa học kỹ thuật[2]. Theo Campbel và Machin, ứng dụng thống kê có mặt trong phần lớn các nghiên cứu y học [3]. Nếu những năm 1978-1979 của thế kỷ XX, tỷ lệ các bài báo đăng tải trên tạp chi New England Journal of Medicine không sử dụng thống kê hoặc chỉ sử dụng thống kê mô tả đơn thuần là 27% [4] thì đến nay, hầu như tất cả các kết quả nghiên cứu đăng tải trên các tạp chí đều sử dụng thống kê [5].
Tuy nhiên, các nghiên cứu về chất lượng các ứng dụng thống kê cho thấy các sai sót khi áp dụng các phương pháp thống kê vẫn còn phổ biến và đáng quan tâm bất chấp những sáng kiến và nỗ lực được thực hiện trong quá trình phản biện và xét duyệt bản thảo các bài báo [6],[7]. Ioannidis còn khẳng định rằng ―phần lớn các phát hiện của các nghiên cứu được đăng tải là không đúng‖ trong đó có vai trò của ứng dụng thống kê [8]. Cùng với xu hướng phát triển ngày càng phức tạp của thống kê và sự chú 2 trọng vào ―y học dựa vào bằng chứng‖, chất lượng thống kê ứng dụng trong các nghiên cứu y học ngày càng được quan tâm [9]. Theo báo cáo mới nhất của Bộ khoa học và công nghệ, giai đoạn 2011- 2015, số lượng các bài báo đăng tải quốc tế của Việt Nam tăng gấp 2,2 lần so với giai đoạn 2006-2010 trong đó lĩnh vực y học đứng đầu[10], tuy nhiên phần lớn trong số đó là đứng chung tên với tác giả nước ngoài.
Chỉ số trích dẫn quốc tế và chỉ số tác động khoa học còn chưa đạt mức trung bình thế giới. Bên cạnh nguyên nhân hạn chế về tiếng Anh, việc ứng dụng các kiến thức và kỹ năng về thống kê trong các nghiên cứu còn hạn chế cũng là lý do khiến các báo cáo nghiên cứu muốn đăng tải bị từ chối[11]. Trong khi đó, các luận văn, luận án chính là những công trình nghiên cứu khoa học, cơ sở của các bài báo mà các nhà nghiên cứu đăng tải. Mặt khác, Trường Đại học Y đang hướng tới xây dựng trường thành đại học nghiên cứu, trong đó số lượng và chất lượng nghiên cứu đóng vai trò quan trọng.
Do đó, việc tiến hành nghiên cứu tìm hiểu ứng dụng thống kê trong các nghiên cứu y học thông qua các luận văn tốt nghiệp cao học và bác sĩ nội trú là rất cần thiết nhằm đưa ra những khuyến cáo phù hợp cho các học viên sau đại học cũng như các nhà nghiên cứu nói chung nhằm nâng cao chất lượng ứng dụng thống kê trong các nghiên cứu, góp phần nâng cao chất lượng luận văn nói riêng và chất lượng đào tạo sau đại học nói chung của nhà trường. Với các lý do trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu này với các mục tiêu sau: 1. Mô tả thực trạng ứng dụng thống kê trong các luận văn cao học và bác sĩ nội trú của Trường Đại học Y Hà Nội giai đoạn 2009- 2011 2. So sánh kết quả thực trạng ứng dụng thống kê trước và sau một số giải pháp can thiệp 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1.
Cơ sở khoa học của môn học Thống kê y học 1. Lịch sử hình thành và phát triển của thống kê y học Lịch sử phát triển của một ngành khoa học nói chung và lịch sử phát triển thống kê nói riêng đóng một vai trò quan trọng bởi theo Fienberg nó giúp cho những người làm thống kê hiểu tường tận gốc rễ của những gì họ làm cũng như ý nghĩa của thống kê[12]. Đặc biệt cũng theo tác giả này các tư duy thống kê được ứng dụng trong rất nhiều lĩnh vực khoa học ngày nay. Sự phát triển về lý thuyết xác suất, cơ sở của xác xuất thống kê thực sự bắt đầu được đẩy mạnh từ thế kỷ XVI, XVII và đầu thế kỷ XVIII [12],[13].
Động cơ thúc đẩy sự phát triển này bắt nguồn từ các trò chơi may rủi như xúc xắc, chơi bài và xổ số. Các nhà khoa học đầu tiên quan tâm đến lĩnh vực này phải kể đến đầu tiên là Cardano, vào giữa thế kỷ XVI, tiếp đến là đóng góp của các nhà khoa học Pascal, Fermat và Huygens, Mornmot, James và Nicolas Bernuli và De Moivre[13]. Sang thế kỷ XVII sự quan tâm đến thống kê chủ yếu là ứng dụng và sang thế kỷ XVIII, đã xuất hiện những nhận thức về các quan sát định lượng một cách khoa học, đặc biệt trong lĩnh vực thiên văn học và nhân khẩu học. Từ đó lý thuyết về phân bố nhị thức của một bộ số liệu lớn do James Bernouli và phép ước lượng tương đối của De Moivre ra đời[12],[13].
Năm 1733 sự phát triển của thống kê được đánh dấu bởi công trình nổi tiếng ―Nghệ thuật phỏng đoán‖ của Bernouli.Sau đó là sự quan tâm đến phiên giải xác suất có chủ đích mà sau này được chính thức hóa bằng lý thuyết của Bayes và Laplace. Giai đoạn 1750-1820 là giai đoạn ra đời và phát triển của suy luận và toán thống kê[12]. Đầu tiên phải kể đến việc phát triển suy luận thống kê dựa vào xác suất nghịch đảo được phát triển một cách độc lập bởi Bayes và Laplace. 4 Tiếp đến là lý thuyết phân bố chuẩn của Gauss và ứng dụng phân bố chuẩn trong việc tính toán độ lệch chuẩn là cơ sở của phương pháp suy luận.Sự tổng hợp lý thuyết của Gauss và Laplace chính là cơ sở của thống kê suy luận và các kỹ thuật xử lý mô hình hồi quy tuyến tính chuẩn đồng thời là cơ sở cho sự phát triển lý thuyết thống kê ở thế kỷ XIX.
Sự phát triển quan trọng nhất về lý thuyết những năm cuối của thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX là lý thuyết về mối tương quan và hồi quy của Galton, Pearson, Edgeworth và Yule. Thế kỷ XIX kết thúc bằng một loạt đóng góp quan trọng của Pearson với sự ra đời của test khi bình phương và sự ra đời của tạp chí độc lập đầu tiên về phương pháp thống kê y học là tạp chí Biometrika[12]. Từ năm 1900 đến 1950 được coi là kỷ nguyên của thống kê hiện đại[12] với sự đóng góp to lớn của nhà bác học Ronald A. Một loạt các khái niệm và phương pháp quan trọng trong thống kê đã được phát triển bởi Fisher (1890-1962).
Ông là người đặt nền móng cho các khái niệm của mô hình thống kê, khái niệm về độ khả dĩ, ngẫu nhiên, lý thuyết của thử nghiệm lâm sàng, và phương pháp phân tích phương sai [12]. Ông không chỉ là một nhà lý thuyết về thống kê của thế kỷ XX, mà ông còn đi đầu trong lĩnh vực ứng dụng thống kê.Bên cạnh Fisher, còn rất nhiều nhà nghiên cứu khác có đóng góp lớn cho sự phát triển của thống kê hiện đại. Song song với sự phát triển của thống kê, sự phát triển của thống kê y học cũng được đánh dấu bởi những mốc quan trọng từ những giai đoạn rất sớm của lịch sử phát triển thống kê. Đầu tiên phải kể đến việc tiến hành ghi chép, tổng hợp thường xuyên các báo cáo các trường hợp rửa tội, các đám cưới và các đám ma tại nhà thờ của Thomas Cromwell tại Anh vào năm 1538 và việc này được kéo dài cho đến năm 1837 khi hệ thống đăng ký dân số ra đời[14].
Thứ hai là các giấy báo tử vong được báo cáo hàng tuần tại thủ đô Luân Đôn 5 nước Anh từ những năm đầu thế kỷ XVI (1603-1836)[14]. Các số liệu này được thu thập bởi các giáo sĩ xứ đạo và được công bố hàng tuần. Ban đầu số liệu này được tổng hợp độc lập riêng rẽ với các ca tử vong do bệnh dịch và các nguyên nhân khác nhưng từ năm 1570 thì số liệu này được mở rộng bao gồm cả các trường hợp rửa tội trước khi chết, và từ năm 1629 có sự thống kê cả các nguyên nhân tử vong, từ đầu thế kỷ XVIII có thêm sự thống kê tuổi tử vong. Đây chính là hai nguồn dữ liệu là cơ sở cho thống kê nhân khẩu học của Jonh Graunt (1620-1674) sau này.
Điểm mốc quan trọng thứ ba của thống kê y học là tổng điều tra dân số được tiến hành tại Anh, Scotland và Xứ Wales vào năm 1801 do Jonh Rickman (1771-1840) chủ trì. Cho đến năm 1850, số liệu dân số tích lũy của từng thành phố, từng cộng đồng, từng khu vực và các quốc gia trên thế giới đã được tổng hợp và cung cấp số liệu, thông tin hữu ích cho các nghiên cứu phân tích bao gồm cả các nghiên cứu so sánh giữa các địa điểm khác nhau cũng như sự thay đổi theo thời gian[14]. Với ba cột mốc quan trọng trên, có thể thấy sự phát triển của thống kê y học đã cùng song hành với sự phát triển của lý thuyết và ứng dụng thống kê nói chung với sự khởi đầu là thống kê sinh tử. Các khái niệm và kỹ thuật thống kê ứng dụng trong nghiên cứu y học hiện nay 1.
Các ký hiệu toán học và thống kê Bảng dưới đây giới thiệu một số ký hiệu cơ bản thường được sử dụng trong các tính toán thống kê [15].1: Một số ký hiệu toán học và thống kê Ký hiệu Ý nghĩa Σ (Capital sigma) Tổng x Giá trị đo lường mẫu N Kích thước quần thể n Cỡ mẫu μ Giá trị trung bình quần thể x Giá trị trung bình mẫu σ Độ lệch chuẩn quần thể SD Độ lệch chuẩn mẫu σ2 Phương sai quần thể S2 Phương sai mẫu 1.