Luận Án Tiến Sĩ Về Phương Pháp Dạy Học Bằng Sơ Đồ Trong Môn Lý Luận Và Phương Pháp Giáo Dục Thể Chất

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ứng dụng sơ đồ trong dạy học lý luận và phương pháp giáo dục thể chất cho sinh viên trường ĐH TDTT Bắc Ninh.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Oanh
• Người hướng dẫn: TS. Trần Trung
• Trường học: Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh
• Chuyên ngành: Giáo dục học
• Đề tài: Ứng Dụng Phương Pháp Dạy Học Bằng Sơ Đồ Trong Giáo Dục Thể Chất
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bắc Ninh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học
• 1.2. Phương pháp dạy học đại học
• 1.2.1. Một số kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học
• 1.2.2. Một số kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học đại học
• 1.2.3. Một số phương pháp dạy học đại học đang được sử dụng ở Việt Nam
• 1.2.3.1. Phương pháp thuyết trình (dạng diễn giảng)
• 1.2.3.2. Phương pháp vấn đáp (đàm thoại)
• 1.2.3.3. Phương pháp dạy học trực quan
• 1.2.3.4. Phương pháp thực hành
• 1.2.3.5. Phương pháp xêmina
• 1.2.3.6. Phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề
• 1.2.3.7. Phương pháp dạy học theo dự án
• 1.2.3.8. Phương pháp dạy học hợp tác nhóm
• 1.2.3.9. Phương pháp dạy học theo sơ đồ tư duy
• 1.3. Phương pháp dạy học bằng sơ đồ trong dạy học đại học
• 1.3.1. Phương pháp dạy học bằng sơ đồ
• 1.4. Một số công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.4.1. Những công trình nghiên cứu về PPDH ở ĐH TDTT
• 1.4.2. Những kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học bằng sơ đồ
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.1. Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu
• 2.1.2. Phương pháp phỏng vấn tọa đàm
• 2.1.3. Phương pháp quan sát sư phạm
• 2.1.4. Phương pháp kiểm tra sư phạm
• 2.1.5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 2.1.6. Phương pháp toán học thống kê
• 2.2. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Đánh giá thực trạng dạy và học môn Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất ở Trường Đại học thể dục thể thao Bắc Ninh
• 3.1.1. Thực trạng nội dung chương trình môn học
• 3.1.2. Thực trạng dạy học môn lý luận và phương pháp giáo dục thể chất và nhận thức của giảng viên về phương pháp dạy học bằng sơ đồ
• 3.1.3. Thực trạng học tập môn Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất của sinh viên trường Trường Đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh
• 3.1.4. Ý kiến đánh giá của chuyên gia, giảng viên về lựa chọn PPDH bằng sơ đồ
• 3.1.5. Bàn luận về thực trạng dạy và học môn LL & PP GDTC
• 3.2. Xây dựng quy trình ứng dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ
• 3.2.1. Bước 1: Xác đinh nguyên tắc lựa chọn sử dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ đối với môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất
• 3.2.2. Bước 2: Xây dựng quy trình thiết kế bài giảng PPDH bằng sơ đồ môn
• 3.2.3. Bước 3: Tổ chức sinh hoạt chuyên môn nhằm vận dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ
• 3.2.4. Bàn luận về quy trình ứng dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ
• 3.3. Đánh giá hiệu quả phương pháp dạy học bằng sơ đồ
• 3.3.1. Bước 4: Thực nghiệm ứng dụng PPDH bằng sơ đồ
• 3.3.2. Bước 5: Đánh giá hiệu quả ứng dụng PPDH bằng sơ đồ môn LL và PP GDTC cho SV trường Đại học TDTT Bắc Ninh
• 3.3.3. Bàn luận về kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BIỂU BẢNG ĐƯỢC SỬ DỤNG TRỌNG LUẬN ÁN
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ SƠ ĐỒ ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng quan về ứng dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ

Phương pháp dạy học bằng sơ đồ là một trong những phương pháp hiện đại được áp dụng trong giáo dục thể chất tại Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh. Phương pháp này giúp sinh viên dễ dàng hình dung và nắm bắt kiến thức một cách trực quan. Sơ đồ tư duy không chỉ giúp tổ chức thông tin mà còn kích thích khả năng tư duy sáng tạo của sinh viên. Việc áp dụng phương pháp này trong giảng dạy lý luận và phương pháp giáo dục thể chất có thể nâng cao hiệu quả học tập và tạo ra môi trường học tập tích cực hơn.

1.1. Định nghĩa và lợi ích của phương pháp dạy học bằng sơ đồ

Phương pháp dạy học bằng sơ đồ là cách trình bày thông tin dưới dạng hình ảnh, giúp sinh viên dễ dàng tiếp thu kiến thức. Lợi ích của phương pháp này bao gồm việc tăng cường khả năng ghi nhớ, phát triển tư duy phản biện và khả năng phân tích thông tin.

1.2. Tình hình áp dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ tại Bắc Ninh

Tại Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh, phương pháp dạy học bằng sơ đồ đã được áp dụng trong nhiều môn học lý thuyết. Tuy nhiên, việc áp dụng này vẫn còn gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc thay đổi thói quen học tập của sinh viên.

II. Vấn đề và thách thức trong việc áp dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ

Mặc dù phương pháp dạy học bằng sơ đồ mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong giáo dục thể chất tại Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh vẫn gặp phải một số thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự thiếu hụt về kỹ năng sử dụng sơ đồ của giảng viên và sinh viên. Ngoài ra, việc thay đổi tư duy dạy và học truyền thống cũng là một thách thức lớn.

2.1. Thiếu hụt kỹ năng sử dụng sơ đồ của giảng viên

Nhiều giảng viên chưa được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học bằng sơ đồ, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy và khả năng tiếp thu của sinh viên.

2.2. Khó khăn trong việc thay đổi thói quen học tập của sinh viên

Sinh viên thường quen với phương pháp học truyền thống, do đó việc chuyển sang phương pháp dạy học bằng sơ đồ cần thời gian và sự kiên nhẫn. Sự kháng cự từ phía sinh viên có thể làm giảm hiệu quả của phương pháp này.

III. Phương pháp dạy học bằng sơ đồ Giải pháp hiệu quả cho giáo dục thể chất

Để khắc phục những thách thức trong việc áp dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ, cần có những giải pháp cụ thể. Việc tổ chức các buổi tập huấn cho giảng viên về kỹ năng sử dụng sơ đồ là rất cần thiết. Đồng thời, cần tạo ra môi trường học tập khuyến khích sinh viên tham gia tích cực vào quá trình học.

3.1. Tổ chức tập huấn cho giảng viên

Các buổi tập huấn sẽ giúp giảng viên nắm vững kỹ năng sử dụng sơ đồ trong giảng dạy, từ đó nâng cao chất lượng bài giảng và hiệu quả học tập của sinh viên.

3.2. Khuyến khích sinh viên tham gia tích cực

Cần tạo ra các hoạt động học tập thú vị, khuyến khích sinh viên tham gia vào quá trình học tập thông qua việc sử dụng sơ đồ. Điều này sẽ giúp sinh viên cảm thấy hứng thú hơn với môn học.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học bằng sơ đồ

Nghiên cứu cho thấy việc áp dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ đã mang lại những kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng học tập của sinh viên. Các sinh viên tham gia vào quá trình học tập bằng sơ đồ có kết quả học tập tốt hơn so với những sinh viên học theo phương pháp truyền thống.

4.1. Kết quả học tập của sinh viên

Sinh viên áp dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ có khả năng ghi nhớ và hiểu bài tốt hơn. Kết quả kiểm tra cho thấy điểm số của nhóm sinh viên này cao hơn so với nhóm đối chứng.

4.2. Phản hồi từ giảng viên và sinh viên

Giảng viên và sinh viên đều đánh giá cao phương pháp dạy học bằng sơ đồ. Họ cho rằng phương pháp này giúp họ dễ dàng tiếp cận kiến thức và tạo ra sự hứng thú trong học tập.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phương pháp dạy học bằng sơ đồ

Phương pháp dạy học bằng sơ đồ có tiềm năng lớn trong việc nâng cao chất lượng giáo dục thể chất tại Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển phương pháp này sẽ giúp cải thiện hiệu quả giảng dạy và học tập trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc tiếp tục nghiên cứu

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về hiệu quả của phương pháp dạy học bằng sơ đồ trong các môn học khác nhau, từ đó có thể áp dụng rộng rãi hơn trong giáo dục.

5.2. Triển vọng phát triển phương pháp dạy học

Với sự phát triển của công nghệ, việc áp dụng các công cụ hỗ trợ trong việc tạo ra sơ đồ sẽ giúp nâng cao hiệu quả của phương pháp dạy học bằng sơ đồ trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh hệ thống giáo dục đại học Việt Nam thực hiện chiến lược chuyển đổi căn bản, toàn diện theo Nghị quyết số 29-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI và các định hướng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao theo Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII, đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) đại học là yêu cầu sống còn nhằm chuyển hóa từ mô hình “truyền thụ một chiều, ghi nhớ máy móc” sang “phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn”. Luận án tiến sĩ giáo dục học (Mã số: 9140101) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Phương Oanh tại Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh (2020), dưới sự hướng dẫn của GS. Trần Trung, mang tựa đề: “Ứng dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ đối với môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất cho sinh viên Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh”, là công trình tiên phong giải quyết bài toán mâu thuẫn nhận thức đặc thù trong đào tạo cử nhân giáo dục thể chất (GDTC).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự chuyển đổi phương thức đào tạo từ niên chế sang học chế tín chỉ bắt đầu từ năm học 2015–2016 tại Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh. Sự thay đổi này dẫn đến việc thời lượng tiếp xúc trực tiếp trên lớp (contact hours) giảm mạnh, trong khi khối lượng kiến thức trừu tượng, logic của môn Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất (LL & PP GDTC) vẫn giữ nguyên tính đồ sộ và phức tạp. Đặc thù sinh viên thể dục thể thao (TDTT) vốn có thiên hướng ưu thế về trí thông minh vận động (bodily-kinesthetic intelligence), thường hào hứng với các môn thực hành (bóng đá, điền kinh, bóng rổ, thể dục) nhưng lại gặp trở ngại tâm lý và rào cản nhận thức lớn khi tiếp cận hệ thống khái niệm lý thuyết trừu tượng, các quy luật sinh học - sư phạm và nguyên tắc huấn luyện. Nghiên cứu xác lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết khoa học mang tính định hướng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng nhận thức của giảng viên, năng lực tiếp thu của sinh viên và việc vận dụng các PPDH môn LL & PP GDTC trong bối cảnh đào tạo tín chỉ tại Trường Đại học TDTT Bắc Ninh đang đối mặt với những bất cập cấu trúc nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Việc thiết kế và thực thi quy trình dạy học bằng sơ đồ tích hợp có thể chuẩn hóa thành các nguyên tắc, giáo án và bài giảng trực quan hóa nhằm nâng cao chất lượng tự học và thành tích học tập của sinh viên hay không?
• Giả thuyết khoa học (H1): Nếu đổi mới PPDH môn LL & PP GDTC theo hướng ứng dụng PPDH bằng sơ đồ kết hợp với các PPDH tích cực khác một cách khoa học, hệ thống, thì sinh viên sẽ nhanh chóng nắm bắt được bản chất, cấu trúc logic của toàn bộ khối lượng kiến thức môn học, phát triển năng lực tự học, từ đó tạo ra bước nhảy vọt có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) về kết quả học tập lý thuyết.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng Lý thuyết Tối ưu hóa quá trình dạy học của Babanski (1982), Lý thuyết Mã hóa Kép (Dual Coding Theory) của Paivio, cùng các nguyên lý ứng dụng lý thuyết Graph trong sư phạm của L. Lanđa (1966) và Nguyễn Ngọc Quang (1989). Về phạm vi, luận án khảo sát toàn diện thực trạng trên $n = 234$ sinh viên Khóa 51, phỏng vấn chuyên sâu đội ngũ cán bộ giảng viên ($n = 30$ giảng viên lý thuyết, $n = 4$ giảng viên bộ môn, $n = 10$ giảng viên các trường đại học TDTT bạn) và triển khai thực nghiệm sư phạm kiểm chứng trên $N = 179$ sinh viên Khóa 52 (chia thành nhóm đối chứng $n_{\text{ĐC}} = 110$ và nhóm thực nghiệm $n_{\text{TN}} = 69$). Kết quả nghiên cứu tạo nên bước đột phá trong phương pháp luận giảng dạy khoa học thể thao, lượng hóa hiệu quả tiếp thu tri thức và chuyển đổi mô hình dạy học truyền thống sang mô hình trực quan hóa cấu trúc nhận thức.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về lý luận dạy học đại học cho thấy tiến trình vận động liên tục từ các mô hình lấy người dạy làm trung tâm sang mô hình kiến tạo nhận thức. Trên bình diện quốc tế, cấu trúc sư phạm đã được phân tích sâu sắc qua mô hình “Tam giác sư phạm” của Jacques Delos (dẫn theo Phạm Viết Vượng), chia tách bốn khuynh hướng: sư phạm giáo điều (didactic), sư phạm gợi mở (Socratic), sư phạm tích cực (active pedagogy) và sư phạm tự do không chỉ đạo. Đồng thời, Pateep Methakunavudhi (2002) phân định ranh giới giữa giao thức truyền thụ trực tiếp (didactic mode) và giao thức kích hoạt tư duy tìm tòi (evocative mode). Trong trào lưu nâng cao chất lượng dạy học đại học, các công trình của McKeachie et al. (2003) và mô hình Học tập qua trải nghiệm (Experiential Learning) của David Kolb (2015) đã khẳng định tính tất yếu của việc tích cực hóa chủ thể học tập.

Trong nhánh nghiên cứu về biểu diễn tri thức và sơ đồ hóa, lý thuyết đồ thị (Graph theory) đã được nhà sư phạm L. Lanđa (1965–1966) và N.M. Suxov (Liên Xô) chuyển hóa thành phương pháp thuật toán hóa và mô hình hóa nhận thức trong trường học. Bước sang thập niên 1980, Tony Buzan (1981, 2008) tạo nên bước ngoặt với lý thuyết Bản đồ tư duy (Mind Map), khai thác tối đa khả năng liên tưởng đa kênh của hai bán cầu não thông qua màu sắc, từ khóa và hình ảnh nhánh cây. Tại Việt Nam, GS. Nguyễn Ngọc Quang (1989) là học giả đầu tiên đặt nền móng ứng dụng lý thuyết Graph vào lý luận dạy học, khẳng định ưu thế của graph trong việc mô hình hóa cấu trúc nội dung từ đơn giản đến phức tạp. Tiếp nối, Phạm Tư (1984), Bùi Hiển (2013), Nguyễn Văn Cường và Bernd Meier (2010) đã phát triển các kỹ thuật dạy học vi mô và trực quan hóa dạy học.

Trong lĩnh vực khoa học giáo dục thể chất tại Việt Nam, các công trình tiền nhiệm tập trung chủ yếu vào tổ hợp phương pháp tổng quát: Đồng Văn Triệu (2006) nghiên cứu nhóm PPDH thuyết trình – nêu vấn đề – xêmina môn Lý luận và PP TDTT; Đỗ Hữu Trường (2008) ứng dụng đồ họa Pixela và máy bắn laser trong môn Bắn súng; Nguyễn Hải Bằng (2016) tích hợp phần mềm "Tập kích não" cho môn Cờ vua; Lê Vương Anh (2017) tối ưu hóa nhóm phương pháp lý thuyết và thực hành môn Bóng bàn.

Tuy nhiên, tồn tại một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc (theoretical contradiction) về việc sử dụng sơ đồ trong giáo dục đại học:

1. Quan điểm hoài nghi: Cho rằng kiến thức sơ đồ hóa mang tính giản lược quá mức (over-simplification), triệt tiêu tính diễn giải chiều sâu, dễ khiến người học rơi vào tình trạng "học vẹt biểu tượng ước lệ", chỉ nhớ khung hình thức mà không nắm bắt được bản chất nội hàm của các khái niệm hàn lâm.
2. Quan điểm ủng hộ: Khẳng định sơ đồ là công cụ trực quan hóa tư duy logic, phản ánh đồng thời cả mặt tĩnh (cấu trúc) và mặt động (mối liên hệ biện chứng) của hệ thống tri thức, đặc biệt phù hợp với việc giải phóng tải lượng nhận thức (cognitive load) trong đào tạo tín chỉ.

Luận án của Nguyễn Thị Phương Oanh đã định vị chính xác vào khoảng trống này: Thiết kế phương pháp dạy học bằng sơ đồ không phải như một công cụ minh họa đơn thuần mà như một "giá mang tri thức" (knowledge carrier) hoàn chỉnh, tích hợp đa dạng 6 loại hình sơ đồ (tuyến tính, rẽ nhánh, khối, tư duy, Venn, Gantt) vào toàn bộ tiến trình từ thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động đến tự học và kiểm tra đánh giá, tạo nên đóng góp đột phá so với các nghiên cứu PPDH thể thao trước đó.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã tạo ra những bước tiến quan trọng trong việc cụ thể hóa và mở rộng các lý thuyết giáo dục kinh điển vào môi trường đào tạo khoa học thể thao:

1. Mở rộng Lý thuyết Tối ưu hóa quá trình dạy học của Yu.K. Babanski: Luận án chứng minh rằng trong điều kiện đào tạo theo hệ thống tín chỉ với quỹ thời gian tinh giản, việc kết hợp tối ưu giữa phương pháp trực quan hóa dạng sơ đồ với phương pháp diễn giảng và đàm thoại sẽ tái cấu trúc tỷ lệ truyền đạt – tiếp nhận, giúp tối đa hóa hiệu suất sư phạm mà không làm quá tải sinh viên.
2. Hiện thực hóa Thuyết Mã hóa Kép (Dual Coding Theory) của Allan Paivio và Thuyết Tải lượng Nhận thức (Cognitive Load Theory) của John Sweller: Luận án chứng minh ngôn ngữ sơ đồ (kênh hình khối, không gian, màu sắc) khi kết hợp hài hòa với kênh ngôn ngữ (kênh chữ, lời giảng) giúp sinh viên TDTT giải phóng bộ nhớ làm việc (working memory), tạo ra các liên kết thần kinh mạnh mẽ giữa bán cầu não trái (tư duy logic) và bán cầu não phải (tư duy hình tượng).
3. Phát triển Lý thuyết Graph sư phạm của Nguyễn Ngọc Quang: Công trình đã nâng tầm graph nội dung từ một công cụ biểu diễn kiến thức Hóa học sang một hệ thống cấu trúc hóa các quy luật sinh lý, nguyên tắc huấn luyện và phương pháp giáo dục thể chất phức hợp.

Tác giả luận án định nghĩa rõ ràng: “Phương pháp dạy học bằng sơ đồ là kiểu dạy học trong đó nội dung kiến thức được sơ đồ hóa, GV và học sinh sử dụng sơ đồ để hỗ trợ các hoạt động dạy và học, giúp người học hiểu được bản chất của các sự vật, hiện tượng liên quan đến nội dung, nhiệm vụ dạy học dựa vào sơ đồ của chúng”. Đây là một bước chuyển dịch mô hình (paradigm shift) từ truyền thụ kiến thức thụ động sang mô hình điều khiển nhận thức thông qua các cấu trúc biểu tượng logic.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Lý luận dạy học đại học, Tâm lý học nhận thức và Khoa học Thể dục Thể thao, được vận hành thông qua quy trình 5 bước ứng dụng PPDH bằng sơ đồ:

Hệ thống sơ đồ hóa được phân loại thành 6 công cụ đặc thù với các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ:

• Sơ đồ tuyến tính (Linear Diagrams): Ứng dụng cho các tiến trình quy luật một chiều (Khái niệm $\rightarrow$ Bản chất $\rightarrow$ Phân loại $\rightarrow$ Phương pháp thực hiện).
• Sơ đồ rẽ nhánh/Hình cây (Tree Hierarchical Schemas): Sử dụng để phân cấp các hệ thống nguyên tắc, ví dụ như Sơ đồ 3.3 “Phân loại sức bền theo số lượng cơ tham gia hoạt động và cơ chế cung cấp năng lượng”.
• Sơ đồ khối (Flowchart/Block Diagrams): Biểu diễn các chu trình tổ chức, ví dụ Sơ đồ 3.6 “Cấu trúc giờ học Thể dục thể thao chính khóa”.
• Bản đồ tư duy (Mind Maps): Tối ưu hóa cho hoạt động tự học và thảo luận nhóm của sinh viên.
• Sơ đồ Venn (Venn Diagrams): So sánh các phạm trù giao thoa phức tạp, ví dụ Sơ đồ 3.7 “So sánh sự khác nhau giữa bài tập thể dục thể thao với lao động chân tay”.
• Sơ đồ Gantt (Gantt Charts): Quản lý tiến độ kế hoạch giảng dạy và chu kỳ huấn luyện năm.

Điều kiện biên quy định rõ: Sơ đồ chỉ đóng vai trò là công cụ ước lệ mang tính phương tiện, không thay thế hoàn toàn việc đọc giáo trình chuyên sâu; giảng viên bắt buộc phải sử dụng các thao tác tư duy (phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa) để dẫn dắt sinh viên giải mã nội hàm bên trong của từng nút sơ đồ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học thực chứng kết hợp thực dụng luận (Positivist-Pragmatist Paradigm), sử dụng thiết kế nghiên cứu bán thực nghiệm có đối chứng (Quasi-experimental pretest-posttest control group design). Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) bao quát từ cấp độ chính sách chương trình đào tạo, cấp độ nhận thức của đội ngũ giảng viên, đến cấp độ vi mô là hiệu quả tiếp thu và tự học của sinh viên trong từng giờ học.

Mẫu nghiên cứu được lựa chọn chuẩn xác theo các tiêu chí đại diện:

• Khảo sát thực trạng: $n = 234$ sinh viên Khóa 51 ngành Giáo dục thể chất; $n = 30$ giảng viên lý thuyết toàn trường; $n = 4$ giảng viên chuyên trách môn LL & PP GDTC; $n = 10$ giảng viên chuyên ngành tại các trường đại học TDTT trong nước.
• Thực nghiệm sư phạm: Triển khai trên $N = 179$ sinh viên Khóa 52 ngành GDTC được phân bổ đồng đều về năng lực đầu vào: Nhóm Thực nghiệm ($n_{\text{TN}} = 69$) và Nhóm Đối chứng ($n_{\text{ĐC}} = 110$).
• Tham vấn chuyên gia: $n = 12$ chuyên gia/giảng viên đánh giá việc lựa chọn phương pháp; $n = 6$ chuyên gia thẩm định quy trình thiết kế bài giảng; $n = 24$ giảng viên/chuyên gia đánh giá trực tiếp các giờ học thực nghiệm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Nghiên cứu sử dụng hệ thống 6 phương pháp khoa học sư phạm đan xen chặt chẽ, tạo thế tam giác đạc (triangulation) toàn diện:

1. Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu: Rà soát có hệ thống các văn bản pháp quy giáo dục (Nghị quyết 29-NQ/TW, Nghị quyết TW 2 Khóa VIII), giáo trình lý luận dạy học đại học và tài liệu chuyên môn thể thao quốc tế và trong nước.
2. Phương pháp phỏng vấn tọa đàm: Sử dụng phiếu hỏi an-két (questionnaire) cấu trúc hóa kết hợp phỏng vấn sâu chuyên gia nhằm đo lường nhận thức, tính khả thi và độ tương thích của phương pháp sơ đồ.
3. Phương pháp quan sát sư phạm: Dự giờ và đánh giá trực tiếp $n = 24$ tiết dạy thực nghiệm thông qua các tiêu chí chuẩn hóa về mức độ tập trung, tính tích cực tham gia phát biểu và tương tác của người học.
4. Phương pháp kiểm tra sư phạm: Thiết kế bộ công cụ đo lường đa năng gồm: đề kiểm tra trắc nghiệm khách quan (đo lường khả năng nhận diện và tái hiện tri thức), câu hỏi tự luận ngắn (đo lường năng lực phân tích cấu trúc và tổng hợp logic) và bài thi kết thúc học phần (đo lường năng lực vận dụng tổng thể).
5. Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức giảng dạy song song giữa nhóm đối chứng (dạy theo phương pháp truyền thống, cuốn chiếu, thuyết trình kết hợp vấn đáp thông thường) và nhóm thực nghiệm (áp dụng quy trình bài giảng bằng sơ đồ hóa chuẩn hóa) trong toàn bộ chương trình Học phần I (HP1) và Học phần II (HP2).
6. Phương pháp toán học thống kê: Xử lý dữ liệu định lượng nhằm đảm bảo độ tin cậy và giá trị kiểm định.

Độ giá trị cấu trúc (construct validity) và độ giá trị nội dung (content validity) của các bộ công cụ kiểm tra được thẩm định qua hội đồng chuyên gia ($n = 6$ nhà khoa học đầu ngành). Hệ số tin cậy nội tại của các bài kiểm tra trắc nghiệm và tự luận ngắn đều đạt chuẩn độ tin cậy cao, đảm bảo phân hóa chính xác trình độ sinh viên.

Data và phân tích

Dữ liệu thu thập từ các giai đoạn nghiên cứu được số hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng. Các tham số thống kê cơ bản được tính toán chi tiết: Giá trị trung bình ($\bar{X}$), Độ lệch chuẩn ($S$), Phương sai ($S^2$), Hệ số biến thiên ($C_v$), Sai số tiêu chuẩn ($m_{\bar{X}}$).

Quy trình kiểm định giả thuyết sử dụng kiểm định Student ($t$-test) cho các mẫu độc lập (Independent Samples $t$-test) nhằm so sánh thành tích giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, cùng với kiểm định $t$-test theo cặp (Paired Samples $t$-test) để đánh giá mức độ tiến bộ trước và sau thực nghiệm. Mức ý nghĩa thống kê được xác lập chuẩn mực ở ngưỡng $\alpha = 0.05$ ($p < 0.05$). Tất cả các biểu đồ phân phối điểm số (từ Biểu đồ 3.1 đến Biểu đồ 3.7) đều minh chứng cho sự dịch chuyển phân phối điểm từ phân phối lệch trái (ở nhóm ĐC) sang phân phối chuẩn nghiêng về dải điểm khá – giỏi (ở nhóm TN).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả nghiên cứu cung cấp các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng, chứng minh tính ưu việt vượt trội của PPDH bằng sơ đồ:

1. Nâng cao vượt bậc kết quả kiểm tra trắc nghiệm và tự luận ngắn: Số liệu kiểm tra trắc nghiệm và tự luận ngắn ở cả hai học phần HP1 và HP2 (Bảng 3.30 và Bảng 3.31) cho thấy điểm trung bình của nhóm thực nghiệm luôn cao hơn nhóm đối chứng có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$). Sinh viên nhóm thực nghiệm thể hiện tốc độ nhận diện câu hỏi trắc nghiệm nhanh hơn $25-30%$ nhờ khả năng truy xuất hình ảnh sơ đồ từ trí nhớ dài hạn.
2. Đột phá trong tư duy cấu trúc ở bài thi tự luận ngắn: Ở các câu hỏi tự luận đòi hỏi so sánh và phân loại (như phân biệt bài tập thể chất với lao động chân tay, phân loại tố chất sức bền), sinh viên nhóm thực nghiệm đạt điểm gần như tối đa ở tiêu chí cấu trúc logic và tính đầy đủ của nội hàm, trong khi nhóm đối chứng thường bỏ sót các nhánh kiến thức phụ hoặc diễn đạt rời rạc, trùng lặp.
3. Thu hẹp độ lệch chuẩn và nâng cao chất lượng thi kết thúc học phần: Kết quả thi học phần (Bảng 3.32, Biểu đồ 3.6 và 3.7) khẳng định tỷ lệ sinh viên đạt điểm Giỏi và Xuất sắc ở nhóm thực nghiệm tăng đột biến, đồng thời độ lệch chuẩn $S$ nhỏ hơn có ý nghĩa so với nhóm đối chứng, chứng minh phương pháp sơ đồ giúp kéo giảm khoảng cách nhận thức và nâng cao mặt bằng học lực chung của cả lớp.
4. Chuyển hóa nhận thức và phương pháp tự học của sinh viên: Khảo sát phản hồi sau thực nghiệm (Bảng 3.28 và Bảng 3.29) chỉ ra rằng $88.4%$ sinh viên nhóm thực nghiệm đã tự giác hình thành thói quen hệ thống hóa bài học bằng sơ đồ tư duy và sơ đồ khối trong giờ tự học, khắc phục triệt để tình trạng "học vẹt", "học tủ" trước kỳ thi.
5. Đánh giá đồng thuận cao từ giới chuyên gia: $100%$ chuyên gia và giảng viên tham gia dự giờ ($n = 24$) đánh giá cao tính khả thi, tính logic và hiệu quả kích thích tư duy tương tác của quy trình thiết kế bài giảng bằng sơ đồ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình sư phạm mẫu mực về việc ứng dụng Lý thuyết Mã hóa Kép vào giảng dạy các môn khoa học lý thuyết trong các trường đại học đặc thù năng khiếu/thể thao.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình 5 bước thiết kế bài giảng sơ đồ hóa, cung cấp công cụ có thể chuyển giao trực tiếp cho các môn học lý thuyết thể thao khác như Sinh lý học TDTT, Tâm lý học TDTT, Y sinh học TDTT và Quản lý TDTT.
• Về mặt thực tiễn đào tạo: Cung cấp cho giảng viên bộ công cụ trực quan hóa gồm 6 loại hình sơ đồ chuẩn mực kèm theo hướng dẫn tổ chức sinh hoạt chuyên môn, giúp tiết kiệm thời gian giảng giải lý thuyết trên lớp để dành thời lượng cho thảo luận và liên hệ thực tế nghề nghiệp.
• Về mặt chính sách quản lý: Cung cấp căn cứ thực nghiệm vững chắc cho Ban Giám hiệu các trường đại học TDTT trong việc tái cơ cấu phân bổ thời lượng chương trình đào tạo theo học chế tín chỉ, khuyến khích đầu tư phương tiện trình chiếu đa phương tiện và phòng học thông minh phục vụ trực quan hóa bài giảng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

• Giới hạn không gian và đối tượng: Nghiên cứu mới chỉ được thực nghiệm sư phạm đơn viện tại Trường Đại học TDTT Bắc Ninh trên sinh viên chuyên ngành Giáo dục thể chất Khóa 52, chưa mở rộng thực nghiệm đồng thời tại Trường Đại học TDTT TP. Hồ Chí Minh hay Trường Đại học TDTT Đà Nẵng.
• Giới hạn công nghệ: Quá trình thiết kế sơ đồ chủ yếu dựa trên các công cụ phần mềm văn phòng cơ bản (PowerPoint, Word, MindMapper), chưa tích hợp các nền tảng số hóa tương tác thông minh dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI-driven adaptive concept maps) hoặc hệ thống học tập trực tuyến (LMS) cá nhân hóa.
• Rủi ro phụ thuộc hình thức: Nếu giảng viên thiếu kỹ năng sư phạm hoặc sinh viên tiếp thu thụ động, việc học bằng sơ đồ có thể bị biến tướng thành việc ghi nhớ máy móc các hình khối mà không thấu triệt bản chất khoa học bên trong.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng thử nghiệm đa trung tâm (multi-center experimental trial) tại tất cả các cơ sở đào tạo cán bộ TDTT trên toàn quốc nhằm kiểm định tính phổ quát của mô hình.
2. Ứng dụng công nghệ phần mềm chuyên dụng và nền tảng di động (Mobile App) cho phép sinh viên tự động xây dựng và chia sẻ sơ đồ tư duy tương tác đa chiều.
3. Nghiên cứu tác động dài hạn (longitudinal study) của phương pháp sơ đồ hóa đối với năng lực thực hành sư phạm và hiệu quả giảng dạy của sinh viên sau khi tốt nghiệp tại các trường phổ thông.
4. Mở rộng tích hợp phương pháp sơ đồ hóa với mô hình Lớp học đảo ngược (Flipped Classroom) và Dạy học theo dự án (Project-Based Learning).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng cho hướng nghiên cứu trực quan hóa cấu trúc nhận thức trong giáo dục thể chất tại Việt Nam. Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận và Phương pháp GDTC, Thể dục thể thao và Giáo dục học.
• Chuyển đổi thực tiễn đào tạo: Trở thành tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ sư phạm cốt lõi tại Khoa Giáo dục Thể chất và Bộ môn Lý luận TDTT Trường Đại học TDTT Bắc Ninh, trực tiếp nâng cao chất lượng đào tạo cho hàng ngàn sinh viên các khóa kế tiếp.
• Lợi ích xã hội: Đội ngũ giáo viên TDTT tương lai được trang bị phương pháp tư duy logic và kỹ năng sư phạm trực quan sẽ chuyển giao phương pháp này vào hệ thống trường phổ thông các cấp, thúc đẩy phong trào rèn luyện thân thể và nâng cao thể lực cho học sinh Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lý luận Thể thao: Tiếp cận khung phân tích và quy trình 5 bước ứng dụng sơ đồ hóa đã được chuẩn hóa và kiểm chứng thực nghiệm để mở rộng nghiên cứu sang các học phần chuyên ngành khác.
• Sinh viên ngành Giáo dục Thể chất & Huấn luyện Thể thao: Nắm bắt công cụ tự học tối ưu, giảm bớt áp lực ghi nhớ máy móc khối lượng lý thuyết khổng lồ, phát triển năng lực tư duy logic và kỹ năng thiết kế giáo án trực quan.
• Các Nhà quản lý giáo dục và Phát triển chương trình đại học: Có căn cứ khoa học định lượng để điều chỉnh đề cương chi tiết học phần, đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá theo chuẩn đầu ra (CDIO/OBE) trong đào tạo tín chỉ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc vận dụng sáng tạo và mở rộng Thuyết Mã hóa Kép (Dual Coding Theory) cùng Lý thuyết Graph sư phạm vào bối cảnh đào tạo sinh viên thể thao đặc thù. Tác giả đã chứng minh sơ đồ không chỉ là phương tiện trực quan ngoại vi mà là "giá mang tri thức" đa tầng, kết nối trực tiếp cấu trúc logic của bài học với cấu trúc nhận thức của người học.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật khi so sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm? So với nghiên cứu của Đồng Văn Triệu (2006) chỉ tập trung vào tổ hợp phương pháp tổng quát (thuyết trình, nêu vấn đề, xêmina) hay Đỗ Hữu Trường (2008) ứng dụng công nghệ mô phỏng bắn súng, luận án của Nguyễn Thị Phương Oanh là công trình đầu tiên xây dựng hoàn chỉnh ma trận 6 dạng sơ đồ chuyên biệt hóa tương thích với từng loại hình nội dung lý thuyết GDTC, kèm theo quy trình sinh hoạt chuyên môn và thiết kế bài giảng 5 bước có thể đo lường định lượng chính xác.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu thực nghiệm? Phát hiện bất ngờ nhất là ở bài kiểm tra tự luận ngắn: Sinh viên nhóm thực nghiệm không chỉ trả lời nhanh hơn mà còn có điểm số vượt trội ở khả năng so sánh, phân loại các khái niệm trừu tượng (như phân biệt lao động chân tay với bài tập thể chất). Sơ đồ hóa đã kích hoạt khả năng tư duy biện chứng và khả năng diễn đạt ngôn ngữ khoa học mạch lạc – vốn là điểm yếu cố hữu của sinh viên thể thao truyền thống.

4. Giao thức nhân rộng (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ không? Luận án cung cấp giao thức nhân rộng hoàn chỉnh và chi tiết tại Chương 3 và phần Phụ lục, bao gồm: Nguyên tắc thiết kế bài giảng, quy trình 5 bước tổ chức sinh hoạt chuyên môn, ma trận mẫu 6 loại sơ đồ, hệ thống bài giảng thực nghiệm chuẩn hóa môn LL & PP GDTC (Học phần I và II) cùng bộ công cụ câu hỏi trắc nghiệm và thang đánh giá rubric cho bài tự luận ngắn.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Chương trình nghiên cứu 10 năm tới định hướng: (1) Số hóa toàn bộ hệ thống sơ đồ tri thức GDTC lên nền tảng đám mây và hệ thống LMS thông minh; (2) Ứng dụng AI phân tích đường dẫn nhận thức của người học dựa trên sơ đồ khái niệm; (3) Triển khai mô hình nghiên cứu tác động dọc theo dõi năng lực nghề nghiệp của sinh viên sau 5–10 năm ra trường.

Kết luận

1. Chuẩn hóa cơ sở lý luận: Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ bản chất của phương pháp dạy học bằng sơ đồ trong giáo dục đại học, xác lập sơ đồ như một công cụ tối ưu hóa nhận thức, hòa giải mâu thuẫn giữa dung lượng tri thức lớn và thời lượng rút gọn trong học chế tín chỉ.
2. Đánh giá thực trạng toàn diện: Phân tích thực trạng dạy và học môn LL & PP GDTC tại Trường Đại học TDTT Bắc Ninh trên mẫu lớn ($n = 234$ sinh viên, $n = 44$ giảng viên/chuyên gia), chỉ rõ sự cấp thiết phải đổi mới phương pháp giảng dạy lý thuyết chuyên ngành thể thao.
3. Thiết lập quy trình 5 bước đột phá: Xây dựng thành công quy trình ứng dụng PPDH bằng sơ đồ từ xác định nguyên tắc, thiết kế bài giảng, tổ chức sinh hoạt chuyên môn, thực nghiệm sư phạm đến đánh giá hiệu quả.
4. Chứng minh hiệu quả thực nghiệm vững chắc: Thực nghiệm sư phạm trên $N = 179$ sinh viên Khóa 52 khẳng định nhóm can thiệp đạt thành tích học tập vượt trội có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) ở tất cả các hình thức kiểm tra (trắc nghiệm, tự luận ngắn, thi học phần).
5. Chuyển hóa phương pháp tự học: Phương pháp sơ đồ kích hoạt hứng thú, thúc đẩy năng lực tự học, tự nghiên cứu và tư duy hệ thống cho sinh viên thể dục thể thao.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu chuyển giao: Đặt nền móng phương pháp luận vững chắc để nhân rộng mô hình sơ đồ hóa sang các môn khoa học lý thuyết TDTT trên phạm vi toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Để theo kịp với sự phát triển về khoa học và công nghệ tiên tiến trên thế giới, vấn đề đổi mới PPDH là một trong những ưu tiên hàng đầu. Điều này được thể hiện rõ trong nghị quyết Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Nghị quyết 29 về đổi mới căn bản toàn diện GD-ĐT nhấn mạnh: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc” [3]; [4].

Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII tiếp tục khẳng định “giáo dục là quốc sách hàng đầu, phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn. Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội” Trọng tâm là “. đổi mới căn bản và toàn diện GD, ĐT phát triển nguồn nhân lực, phấn đấu trong những năm tới, tạo ra chuyển biến căn bản, mạnh mẽ chất lượng, hiệu quả GD ĐT làm cho GD, ĐT thật sự là quốc sách hàng đầu, đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân, là yêu cầu bức thiết của toàn xã hội, yêu cầu của hội nhập quốc tế trong kỷ nguyên toàn cầu hóa”.

Có thể xem đây như là những triết lý giáo dục ở tầm cỡ quốc gia - dân tộc trong thời kỳ Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế [23]. Trước những biến đổi mạnh mẽ về khoa học – công nghệ và đời sống xã hội, cần phải có những chiến lược mới về giáo dục và phương pháp đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ khoa học kỹ thuật, cán bộ quản lý có nghiệp vụ trình độ đại học nhằm đáp ứng nhu cầu do thực tiễn đòi hỏi, đáp ứng được công cuộc hiện đại hoá, công nghiệp hoá đất nước. Chủ trương của Bộ giáo dục và Đào tạo cũng như thực tiễn đào tạo hiện nay đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục đổi mới PPDH nói chung và đổi 9 mới PPDH đại học nói riêng. Chủ trương này thể hiện rõ trong nghị quyết TW 2 Khoá VIII, và cũng thể hiện ở “Cùng hoà nhập với xu thế đổi mới PPDH đang diễn ra sôi nổi khắp nơi trên toàn thế giới, việc đổi mới PPDH đại học, cao đẳng ở nước ta cần được xúc tiến mạnh mẽ hơn nữa trên cơ sở quan niệm đầy đủ và thống nhất về đổi mới PPDH cũng như những giải pháp phù hợp, khả thi…” [3].

Đổi mới PPDH đại học đòi hỏi người thầy không chỉ mang tri thức đến cho SV mà hơn thế nữa phải dạy cho họ “cách tìm ra chân lí”, phải tăng cường tổ chức hoạt động tự học, tự nghiên cứu, hướng dẫn hình thành kỹ năng tự học. Từ đó, việc đổi mới PPDH đại học nên được thực hiện theo một số định hướng sau: [7]; [10]. Phương pháp dạy học đại học phát huy mạnh mẽ tính tích cực, độc lập, sáng tạo của SV. Để được như vậy, trong thực tế dạy học cần đáp ứng một số yêu cầu: GV đại học phải biết kết hợp các PPDH một cách hợp lý, linh hoạt, thích hợp cho từng môn học, từng ngành nghề, phù hợp với đặc điểm của từng đối tượng SV.

GV phải biết cách bồi dưỡng phương pháp tự học cho SV. Phương pháp dạy học đại học góp phần rèn luyện tay nghề cho SV, tạo điều kiện cho SV được tiếp cận với ngành nghề ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Với định hướng này, PPDH đại học trước hết phải tạo cho SV niềm say mê tìm hiểu một cách sáng tạo và tạo nhiều cơ hội tiếp cận thực tiễn, cơ hội thực hành trong lĩnh vực nghề nghiệp chuyên môn của mình. Điều này giúp họ sau khi tốt nghiệp sẽ thực sự có khả năng làm việc, cống hiến cho ngành nghề mà họ đã lựa chọn.

Để làm được như vậy cần: Xác định rõ mục tiêu đào tạo của nhà trường, của khoa, của môn học về tri thức, kỹ năng, năng lực phẩm chất, lí tưởng nghề nghiệp, đặc biệt là năng lực thực hành nghề của SV. Trang bị cho SV một hệ thống tri thức khoa học cơ bản, tri thức cơ sở và tri thức chuyên ngành hướng vào mục tiêu đào tạo đã xác định. Rèn luyện cho SV một hệ thống kỹ năng, kỹ xảo ngành nghề ở mức độ từ thấp đến cao theo một quy trình nhất định. Việc đánh giá SV nên dựa trên cơ sở nắm vững tri thức cơ bản và kỹ năng vận dụng thành thạo trong nghề nghiệp tương lai của họ.

10 Phương pháp dạy học đại học làm cho phương pháp học tập của SV hướng tới phương pháp nghiên cứu khoa học. Trong định hướng này phải tổ chức, hướng dẫn SV chuyển dần từ phương pháp học tập theo con đường làm theo từng bước chặt chẽ, tiếp thu, tái hiện tri thức, kỹ năng… sang con đường tự tìm tòi, sáng tạo và nghiên cứu khoa học. Thực hiện được định hướng này sẽ giúp cho SV có năng lực hoạt động khoa học, không ngừng nâng cao trình độ nhận thức khoa học của bản thân để góp phần giải quyết các vấn đề khoa học mới mẻ. Đồng thời, định hướng này còn làm cho SV có điều kiện thâm nhập vào thực tiễn xã hội và tích cực đóng góp những sáng kiến khoa học vào sự phát triển của xã hội.

Có thể đưa ra một số biện pháp thực hiện định hướng này như sau: [10]; [26]. Gắn liền các hoạt động của trường Đại học với các viện nghiên cứu, các trung tâm khoa học, các cơ sở sản xuất… Đặc biệt, khuyến khích GV và SV cùng nghiên cứu các công trình khoa học, và vận dụng vào thực tế sản xuất. Tổ chức thảo luận, hội thảo về những công trình khoa học, những tri thức hiện đại, những quan điểm, lý thuyết mới cho SV tham dự trong quá trình học ở đại học. Nên tổ chức cho SV tham gia làm các bài tập lớn mang tính chất nghiên cứu ngay từ những năm đầu.

Tiếp đó, SV làm khoá luận, luận văn, đề án tốt nghiệp để họ có môi trường làm quen với hoạt động nghiên cứu khoa học. Tăng cường hoạt động nghiên cứu khoa học để SV tham gia thông qua các đề tài cấp khoa, cấp trường, cấp bộ, cấp nhà nước, dưới sự hướng dẫn của các nhà khoa học, các cán bộ chủ chốt của nhà trường. Các hoạt động nghiên cứu này của SV bước đầu cũng có hiệu quả. Giảng viên nên tạo điều kiện để SV được trình bày các kiến thức mà họ đã được chuẩn bị trước mỗi giờ lên lớp thông qua việc SV thuyết trình bài chuẩn bị của mình.

Điều này giúp cho SV có kỹ năng tìm hiểu tài liệu, tạo thói quen tự nghiên cứu tài liệu. Với những định hướng đổi mới, PPDH đại học thực sự giúp cho SV có kỹ năng tự học, tự nghiên cứu, biến SV từ vị trí thụ động chuyển sang vị trí chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức. 11 Những nghiên cứu trên cho thấy, việc đổi mới PPDH theo xu hướng tích cực hóa hoạt động của cả thầy và trò là vấn đề tất yếu, cần phải thực hiện triệt để và phổ biến ở tất các các bậc học nói chung và bậc đại học nói riêng. Phương pháp dạy học đại học 1.

Một số kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học Trên thế giới và ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về PPDH. Ở đây chúng tôi điểm qua những công trình với những kết quả như sau: 1. Trên thế giới Thuật ngữ “phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, “metohodos” – nguyên văn là con đường đi đến một cái gì đó; có nghĩa là cách thức đạt tới mục đích bằng một hình ảnh nhất định, nghĩa là một hành động được điều chỉnh. Đây là cách tiếp cận từ góc độ triết học: Xem PP như là cách thức, con đường, phương tiện để đạt mục đích nhất định, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và trong thực tiễn [28] Theo V.

Lênin: “Trong nhận thức đang tìm tòi, phương pháp cũng là công cụ, là một thủ đoạn đứng về phía chủ quan, qua thủ đoạn đó nó có quan hệ với khách thể” [48] Phương pháp dạy học hiểu theo nghĩa hẹp là phương pháp (vận dụng vào việc giáo dục) dạy cho người học nắm được những kiến thức, kĩ năng nhất định: có thể kể đến một số công trình trên thế giới như sau: Theo Babanxki. K: "PPDH là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học".Điachenco (Nga) cho rằng: “PPDH là cấu trúc tổ chức của quá trình dạy học”.D thì cho rằng: “Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học. Hoạt động này thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật logic, các dạng hoạt động độc lập của người học và cách thức điều khiển quá trình nhận thức của người dạy” [6]. Lecner: "PPDH là một hệ thống có mục đích của người dạy, nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của người học, đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung học vấn".

Ở Việt Nam Theo Nguyễn Ngọc Quang: "PPDH là cách thức làm việc của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất dưới sự chỉ đạo của thầy, nhằm làm cho trò tự giác, tự lực đạt tới mục đích dạy học” [63]. Theo Đặng Vũ Hoạt và Hà Thị Đức: “PPDH ở đại học là tổng hợp các cách thức hoạt động của GV và SV. Cùng với các phương tiện dạy học, chúng có chức năng xác định những phương thức hoạt động dạy và học theo nội dung nhất định nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học ở đại học góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học có trình độ đại học” [33]. Theo Lê Đức Ngọc thì PPDH là "một khoa học và cũng là một nghệ thuật: Tính khoa học của PPDH đại học đòi hỏi phải nắm vững bản chất của quá trình đào tạo đại học.