Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN VẬT LÍ Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Tình hình nghiên cứu nước ngoài Các nhà giáo dục học trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về PPDH phát huy tính tính tích cực, chủ động người học. Trước công nguyên, Socrate đã đưa ra PPDH bằng nhiều câu hỏi khác nhau nhằm đưa người học vào tình huống có vấn đề, dưới sự hướng dẫn, trợ giúp của người thầy thông qua các câu hỏi mà người học tự tìm ra tri thức mới, PPDH của ông được người đời gọi là “Phương pháp đỡ đẻ của Socrate”.
Đây chính là phương pháp đàm thoại trong dạy học hiện nay (Hà Nhật Thăng & Đào Thanh Âm, 1998, tr. Khổng Tử luôn dạy học trò suy nghĩ theo châm ngôn là “ta có biết gì không? Ta không biết gì cả”; “cái gì biết thì cho là biết, cái gì không biết thì nhận là không biết, thế mới là biết”. Cách tiếp cận khoa học của ông là dạy người học tìm thấy mâu thuẫn nội tại để lấy đó làm động lực cho sự phát triển nhằm đạt được tri thức mới (Hà Nhật Thăng & Đào Thanh Âm, 1998, tr. Về sau đã có nhiều nhà nghiên cứu giáo dục đưa ra những tư tưởng tiến bộ như Monteque , PPDH của ông là dạy bằng hoạt động, bằng quan sát trực tiếp, bằng sự tiếp xúc các sự vật trong đời sống hằng ngày.
Muốn dạy tốt “Phải cho học sinh chạy trước mà nhận xét” chứ không bắt người học theo nhận định chủ quan của người thầy. Cômenxki yêu cầu người thầy phải cho HS được sử dụng tất cả các giác quan của mình vào việc tri giác các tài liệu (nghe, nhìn, sờ mó,.) cùng với sự tổ chức sư phạm của người thầy, trò sẽ hiểu biết về thế giới. Đây là 10 một quan điểm học thuật mang tính duy vật và tiếp cận với tư tưởng tiến bộ là “dạy học lấy hoạt động của người học làm trung tâm”, qua đó phát huy tính tích cực của HS dưới sự dẫn dắt của người thầy (Hà Nhật Thăng & Đào Thanh Âm, 1998, tr. Rutxô quan điểm rằng giáo dục là phải tuân theo quy luật của tự nhiên mà quyền thiêng liêng nhất của con người là tự do.
Vì thế, giáo dục tự nhiên là tiến hành giáo dục tự do, có nghĩa là để người học tự khám phá tích lũy kiến thức thông qua hoạt động của mình (Hà Nhật Thăng & Đào Thanh Âm, 1998, tr. Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, trên thế giới xuất hiện nhiều nhà giáo dục tiêu biểu như J. Macarenco , Jean Piaget có quan điểm giáo dục hướng tới tích cực hóa hoạt động của người học. Hay những nghiên cứu của tác giả đề cập đến vấn đề cốt lõi của quản lý và quản lý giáo dục như F.
Druckev… Tóm lại, các công trình nghiên cứu ngoài nước từ trước Công nguyên cho đến gần đây dưới góc nhìn khác nhau của một số tác giả đều có đề cập đến PPDH và quản lý PPDH nhằm phát huy tính tính tích cực, chủ động người học và có đề cập đến vấn đề cốt lõi của quản lý và quản lý giáo dục. Tình hình nghiên cứu trong nước Vấn đề đổi mới PPDH đã được Bộ GD & ĐT quan tâm và triển khai rộng rãi thông qua chương trình bồi dưỡng thường xuyên cho tất cả các GV THPT trong cả nước. Bên cạnh đó, có nhiều tác giả đã nghiên cứu và biên soạn các tài liệu về đổi mới PPDH như: - “Đổi mới PPDH, chương trình, sách giáo khoa”, tác giả Trần Bá Hoành. -“Thử đi tìm những phương pháp dạy học hiệu quả”, tác giả Lê Nguyên Long.
-“Phương pháp giảng dạy”, tác giả Châu Kim Lang. 11 -“Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới:, tác giả Thái Duy Tuyên.v Đối với vấn đề đổi mới PPDH môn Vật lí đã có nhiều tác giả nghiên cứu và biên soạn tài liệu, các bài báo đăng trên tạp trí khoa học như: -“Đổi mới phương pháp dạy học Vật lí ở trường trung học phổ thông”, tác giả Lê Công Triêm. -“Bàn về đổi mới phương pháp dạy học Vật lí”, tác giả Nguyễn Quang Lạc. -“Dạy học Vật lí ở trường phổ thông theo định hướng phát triển hoạt động học tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học”, tác giả Phạm Hữu Tòng.
-“Hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề trong dạy học Vật lí”, tác giả Nguyễn Đức Thâm, Nguyễn Ngọc Hưng. -“Phương pháp dạy học Vật lí ở trường phổ thông”, tác giả Nguyễn Đức Thâm (chủ biên), Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế…vv. Các nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học, đổi mới PPDH trong nhà trường hiện nay có một số đề tài: Biện pháp quản lý dạy học các môn khoa học tự nhiên tại các trường THPT thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc của Trần Thị Thanh Mai, ĐHGD - ĐHQG, 2008; Biện pháp quản lí hoạt động dạy học Vật lí tại trường THPT Nguyễn Viết Xuân, tỉnh Vĩnh Phúc của Tòng Thế Long, ĐHSP Hà Nội, 2011; Quản lý đổi mới phương pháp dạy học Vật lí ở các trường THPT Thành phố Bảo Lộc tỉnh Lâm Đồng, ĐHSP, 2016. Vấn đề đổi mới PPDH được nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu với quan niệm khác nhau, xu hướng dạy học không giống nhau.
Mỗi cách tiếp cận đều có điểm mạnh và hạn chế riêng nhưng chưa có tác giả nào đề cập sâu đến quản lý hoạt động đổi mới PPDH môn Vật lí ở các trường THPT. Trong xu hướng đổi mới giáo dục hiện nay, đổi mới PPDH đặt ra những yêu 12 cầu mới cho đội ngũ GV cũng như công tác quản lý của trường THPT, đặc biệt là hoạt động đổi mới PPDH môn Vật lí ở các trường THPT. Các nghiên cứu về quản lý HĐĐM PPDH đều nhấn mạnh đến vai trò của các cấp quản lý mà trước hết là vai trò của HT nhà trường. Như vậy, quản lý HĐĐM PPDH là nhiệm vụ cấp bách và lâu dài trong xu thế đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục hiện nay.
Một số khái niệm cơ bản 1. Phương pháp dạy học môn Vật lí a. Khái niệm Phương pháp là cách thức, là con đường để thực hiện một nhiệm vụ và giải quyết một vấn đề nào đó nhằm đạt được mục đích đã đặt ra. Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động tương tác, phối hợp, thống nhất của giáo viên và học sinh trong hoạt động dạy học, được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học (Trần Thị Hương, Nguyễn Bích Hạnh, Hồ Văn Liên, Ngô Đình Qua, Nguyễn Đức Danh, 2014, tr.
Theo tác giả hiểu một cách khái quát thì PPDH là cách thức hoạt động giữa GV và HS nhằm đạt được mục tiêu dạy học. Nhiệm vụ của lý luận dạy học bộ môn trong đó có lý luận dạy học môn Vật lí là nghiên cứu áp dụng các PPDH chung đã được nghiên cứu trong lý luận dạy học vào thực tiễn của môn học cụ thể, có tính đến các đặc điểm nội dung và phương pháp khoa học đặc trưng cho khoa học tương ứng. Trong quá trình dạy học môn Vật lí, GV là một chủ thể hoạt động dạy học, HS là đối tượng của hoạt động dạy học nhưng đồng thời cũng là chủ thể của sự học và do đó, cũng là chủ thể của hoạt động dạy học. Để đạt được mục đích dạy học, GV phải tác động lên tư liệu của hoạt động dạy học, đồng thời GV phải tác động tới HS sao cho HS tự xác định được mục đích hoạt động của mình, dẫn 13 tới những hành động tương ứng của HS và đạt được kết quả phù hợp với mục đích dạy học Vật lí (Phạm Hữu Tòng, 2001).
Đây là điều rất quan trọng. Nói cách khác, PPDH môn Vật lí là hệ thống các hoạt động có định hướng, có tổ chức và tác động lẫn nhau của GV và HS nhằm đạt được mục tiêu dạy học môn Vật lí. Quan hệ giữa phương pháp dạy học và các thành tố của quá trình dạy học môn Vật lí Quá trình dạy học hay quá trình dạy học môn Vật lí đều có cấu trúc bởi nhiều thành tố: Mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, tổ chức, đánh giá tương tác với nhau, tạo thành một chỉnh thể vận hành trong môi trường giáo dục và môi trường kinh tế - xã hội. Đặc biệt mối quan hệ giữa mục đích (MĐ) - nội dung (ND) - phương pháp (PP) dạy học là cơ bản nhất tạo nên một tam giác sư phạm.
Nắm được tam giác sư phạm MĐ – ND - PP (hình 1.1), người GV sẽ ý thức được và suy ngẫm trong từng câu viết, từng hoạt động của mình được ghi trong bài giảng, tài liệu học tập. Trong mối quan hệ này, các thành tố không tách rời, luôn gắn bó chặt chẽ và tác động lẫn nhau. Mọi thứ phải mang ý nghĩa nhất quán: dạy cái gì, dạy như thế nào, nhằm mục đích gì (Phan Trọng Ngọ, 2005, tr. MĐ ND PP Hình 1.
Mối quan hệ mục đích - nội dung - phương pháp dạy học Phân tích mối quan hệ giữa PPDH môn Vật lí với các thành tố của quá trình dạy học là cơ sở quan trọng giúp xác định những yếu tố cơ bản cần tác động của hoạt động chủ đạo nhằm đẩy mạnh triển khai các PPDH tiên tiến. Đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí Theo tác giả Vũ Lan Hương đổi mới là “thay cái cũ bằng cái mới; làm nảy sinh sự vật mới; còn được hiểu là cách tân; là sự thay đổi về bản chất sự vật”. Như vậy đổi mới là thay đổi, kế thừa cái cũ và tiếp thu cái mới một cách linh hoạt, phù hợp với điều kiện hoàn cảnh để đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện nay (Vũ Lan Hương, 2016, tr. Đổi mới PPDH môn Vật lí là thay cách thức hoạt động kém hiệu quả của GV và HS bằng cách thức hoạt động mới hiệu quả hơn nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực HS trong dạy học Vật lí.
Để thực hiện đổi mới PPDH môn Vật lí có hiệu quả cần phải chú ý đổi mới cách nghĩ, cách làm, mà cụ thể là đổi mới các yếu tố của quá trình dạy học môn Vật lí, đổi mới việc lập kế hoạch dạy học, thiết kế bài học, đổi mới PPDH trên lớp; đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn Vật lí. Đối với HS cần đổi mới phương pháp học tập môn Vật lí. Quản lý hoạt động đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí a.