CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VE CHỈ SO GIÁ TIEU DUNG VA TONG QUAN MOT SO MO HINH PHAN TÍCH, DỰ BAO 1. Cơ sở lí luận về chỉ số giá tiêu dùng 1. Khái niệm chỉ số giá tiêu dùng Chỉ số giá tiêu dùng (Consumer Price Index — CPI) được tính từ giá của giỏ hàng hóa và dịch vụ của một người tiêu dùng điển hình mua, là chi số tính theo đơn vị phan trăm nhằm phản ảnh mức độ thay đổi giá của người tiêu dùng mua theo thời gian. Giỏ hàng được chon với khối lượng và cơ cấu có định tùy từng giai đoạn phát triển kinh tế.Chỉ số CPI được sử dụng dé do lường giá cả nhiều mặt hàng khác nhau trong các lĩnh vực như dịch vụ truyền thông, hàng hóa, thực phẩm, nhà ở, tiêu dùng, giáo dục, giải trí, phương tiện di chuyên và nhiêu loại dịch vụ khác.
Đây là chỉ số quan trọng ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế, đặc biệt là vấn đề lạm phát và giảm phát.1: Tốc độ tăng CPI tháng 10 qua giai đoạn 2016 - 2020 GIAI DOAN 2016 - 2020 4,0% 3,5% 3,0% 2,5% 2,0% 1,5% 1,0% 0,5% : -0,09% 0,0% 0,09%- Năm 2016 Năm 2017 Năm 2018 Năm 2019 Năm 2020 —CPI so với tháng trước ——CPI so với tháng 12 năm trước Nguồn: Vietnambiz Tai môi nên kinh tê khác nhau, các tô chức khác nhau thì việc nghiên cứu va sử dụng các phương pháp dự báo CPI cũng rất khác nhau. Nguồn thông tin phục 11181595 - Nguyễn Hồng Hạnh 3 Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán kinh tế vụ các dự báo CPI vì vậy cũng được yêu cầu rất đa dạng với chuỗi số liệu theo thời gian và yêu cầu cập nhật thường xuyên. Chỉ số CPI và lạm phát luôn đi cùng nhau trong những báo cáo về nền kinh tế vĩ mô. CPI là chỉ số tính lạm phát phô biết nhất.
Có thé thay tỷ lệ lạm phát được tính dựa trên chỉ số giá tiêu dùng của các năm. Do đó, nếu năm sau giỏ hàng hóa có giá cao hơn năm trước càng nhiều thì tỷ lệ lạm phát sẽ càng lớn. CPI và lạm phát là ví dụ tiêu biểu nhất cho mối quan hệ thuận chiều. Giá tăng nghĩa là chỉ số giá tiêu dùng tăng.
Đồng thời, đồng tiền cũng mat đi một phan giá trị. Vi thé lạm phát cũng gia tăng. Tuy nhiên, từ hình vẽ thống kê trên thấy được, chỉ số CPI chưa thực sự là công cụ dự báo chính xác, ngoài ra còn có các phương pháp khác dé dự báo lạm phát. Việt Nam bat đầu tính toán và sử dung CPI dé phan ánh mức độ tăng giá tiêu dùng chung từ năm 1998 (trước 1998, sử dụng chỉ số giá bán lẻ - RPI).
Từ đó đến nay, số lượng và quyền số của các mặt hang trong rô hàng hóa dé tinh CPI được cập nhật và mở rộng 5 năm một lần, thời điểm được chọn làm năm gốc cũng thay đôi theo: năm gốc 1995 (296 mặt hàng), 2000 (390 mặt hàng), 2005 (494 mặt hàng). Các mặt hang trong rô hàng hóa CPI hiện được phân chia thành các nhóm, chi tiết theo các cấp: cap 1: 10 nhóm, cấp 2: 32 nhóm, cấp 3: 86 nhóm, cấp 4: 237 nhóm. Do đó, hiện nay số liệu CPI của Việt Nam được chia làm 3 giai đoạn: 1998- 2000, 2001-2005, 2006-nay. Mô hình dự báo chỉ sé CPI tai Tống Cục Thống Kê Tại việt Nam, doanh nghiệp và chính phủ luôn có nhu cầu về thông tin dự báo chỉ số CPI nhằm phục vụ cho quản lý, điều hành doanh nghiệp, ra các quyết định kinh doanh và chính sách đối với nền kinh tế vĩ mô.
Nhằm đáp ứng các nhu cầu đó, nhiều cơ quan, tổ chức và cá nhân đã thực hiện dự báo CPI bằng nhiều phương pháp khác nhau tuỳ theo nguồn dữ liệu đầu vào như thé nào. Tại Ngân hang Nhà nước Việt Nam, dự báo chỉ số CPI củng có cho việc ra các chính sách tiền tệ phù hợp với nền kinh tế. Các mô hình kinh tế lượng được sử dụng nhằm phân tích và dự báo chỉ số giá tiêu dùng CPI như: mô hình chuỗi thời gian ARIMA; mô hình tự hồi quy VAR, mô hình cấu trúc tự hồi quy SVAR, mô hình hiệu chỉnh sai số VCEM;. 11181595 - Nguyễn Hồng Hạnh 4 Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán kinh tế Tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, dự báo chỉ số CPI bằng nhiều phương pháp kinh tế lượng sử dụng các mô hình chuỗi thời gian trong việc khai thác dữ liệu: phương pháp trung bình trượt, san băng mũ Holt-winters, mô hình hồi đơn hoặc đa phương trình như (VAR, VECM) nhăm phục vụ cho việc dự báo trong ngắn hạn.
Tại Bộ Công Thương, trung tâm thông tin công nghiệp và thương mại sử dụng chủ yếu mô hình san bằng mũ Holt-winter dé dự báo chỉ số giá tiêu dùng CPI. Nhăm đáp doanh nghiệp và nhà nước về nhu cầu thông tin dự báo CPI, Tổng Cục Thống Kê đã thực hiện dự báo chỉ số CPI dựa trên hai phương pháp chính: - Dự báo CPI dựa trên tác động trực tiếp về giá cả hàng hoá trong “giỏ hàng hoa” CPI thông qua biến động giá của các mặt hàng và quyền số tương ứng của nó để tính lại CPI theo công thức hiện đang sử dụng để biên soạn CPI. - Dự báo CPI sựa trên tác động gián tiếp sử dụng bang IO trong tài khoản quốc gia trong đó đánh giá được tác động của việc thay đôi đầu vào (hệ số đầu vào, giá nhân tốt đầu vào) trên giá ban sản phâm. từ mô hình giá này, CPI và các chỉ số giá sản xuất sẽ được tính toán chỉ tiết có ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp dựa trên tác động của các yếu tố đầu vào đối với giá sản phẩm cần dự báo.2: Quy trình dự báo CPI áp dụng tại Tổng Cục Thống Kê “Rỗ hàng” CPI Danh mục HH&DV Xác định các Dự bảo mức giả (DM1) biển tác động DMI cho tỉnh (HH&DV có quyền sd lớn) đến mức gia của (Mã hình hỏi quy DMI đa biến va ARIMA) Dư bảo CPI cần Danh mục HH&DV Chỉ thay đổi mú tỉnh (DM2) (Mặt hàng do Nhà my mg (Sử dụng giả khi có chính nước quan Ïý) 4 Kẻ phan mém sách thay đôi giả tinh CPI Danh mục HH&DV : —— dia (DM3) Du bao mức giả phương] can lại) (HH&DT DM3 cho tỉnh (Chuối that gian Holt Winter) (HH&DV: Hàng hóa va dich vụ) Dự báo CPI toàn quốc, vùng theo nhóm hang (Sir dụng phản mềm tinh CPI Trung wong) Dự bao mức gia Du bao chi số giả vàng Vang và Đồ la Mỹ DM4 cho tinh và Đô la Mỹ (Phan mem (BM4) (Chuỗi thời gian địa phương và Trung Holt Winter) wong) (Nguồn: Thông tin khoa học Thống kê) 11181595 - Nguyễn Hồng Hạnh 5 Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán kinh tế Việc dự báo phân loại ra 3 danh mục mặt hàng chính trong giỏ hàng hoá điểm hình nhằm phân tích biến động và dự báo giá của các sản phần cho từng khu vực thành thị và nông thôn của địa bàn các tỉnh trên cả nước.
Mức giá dự báo của toàn bộ các hàng hóa và dịch vụ trong giỏ hàng hoá CPI của từng tỉnh sau đó sẽ được sử dụng để tính CPI cấp tỉnh theo phương pháp Laspayres bình quân nhân gia quyền theo đúng phương pháp tính CPI hiện thời bằng việc sử dụng chương trình phần mềm CPI hiện tại của địa phương. Kết quả của quá trình này được gọi là dự báo CPI cấp tỉnh. Dự báo CPI cấp tỉnh được sử dụng đề tính CPI vùng, toàn quốc, theo khu vực thành thị và nông thôn cho các nhóm hàng chính dựa trên phan mềm CPI hiện tại cấp Trung ương (sử dụng thay đổi mức giá và quyền số dọc và quyền số ngang tính biên soạn), kết quả của quá trình này gọi là dự báo CPI chung cả nước. Ba danh mục mặt hàng được lựa chọn sẽ được sử dụng dé dự báo CPI theo 3 phương pháp dựa trên đặc thù của các nhóm hàng, trong đó: Danh mục thứ nhất, gọi là danh mục 1 (viết tắt DM1), được lựa chọn dựa trên đặc điểm về quyên số lớn như trình bày ở trên, ngoài ra còn dựa trên đặc tính dễ bị ảnh hưởng của giá các hàng hóa khác hoặc những cú sốc từ phía thị trường, bao gồm cả giá của mặt hàng đó trong quá khứ.
Mức giá các mặt hàng trong danh mục này được dự báo dựa trên các mô hình hồi quy đa biến và mô hình ARIMA. Danh mục thứ hai, gọi là danh mục 2 (viết tắt là DM2), được lựa chọn dựa trên đặc điểm về tính quản lý của Nhà nước trong điều chỉnh giá, do vậy những mặt hàng và sản phẩm do nhà nước quản lý như dịch vụ y tế và giáo dục đã được chọn. Các mặt hàng trong Danh mục 2 được dự báo khi có các chính sách điều chỉnh giá của nhà nước. Danh mục thứ ba, gọi là danh mục 3 (viết tắt là DM3), bao gồm những hàng hóa còn lại chưa được chọn trong DMI và DM2 và được dự báo mức giá dựa trên dãy số thời gian bằng phương pháp san bằng mũ theo mô hình Holt Winter.
Dự báo CPI thực hiện dựa trên các thông tin về dự báo mức giá các hàng hóa trong “rồ hàng” CPI theo 3 phương pháp đã liệt kê ở trên (mô hình hồi quy đa biến, Hold-Winter và mặt hang do Nhà nước quan lý). Các thông tin này được sử dụng cùng với các loại quyên số chỉ tiết tại các tỉnh đề tính CPI cấp tỉnh và CPI chung 11181595 - Nguyễn Hồng Hạnh 6 Chuyên đề thực tập chuyên ngành Toán kinh tế toàn quốc. Việc biên soạn CPI các tỉnh và toàn quốc được thực hiện dựa trên các phần mềm tính CPI địa phương và Trung ương do TCTK đang thực hiện. Với phương pháp thực hiện này, dự báo mức giá các mặt hàng đóng vai trò quyết định đến quá trình và chất lượng dự báo CPI.
Công thức tính chỉ sô giá tiêu dùng CPI Chỉ số CPI được khai thác từ dit liệu chi tiêu của hàng triệu hộ gia đình trên toàn quốc. Dữ liệu được thu thập thông bằng phỏng van, nhật ký chi tiêu của các mẫu đối tượng được lựa chọn dé nghiên cứu. Tính chỉ số CPI bằng tính số bình quân gia quyền theo công thức Laspeyres của giá cả của kỳ báo cáo (kỳ t) so với kỳ cơ sở, gồm các bước: Bước 1: Cố định giỏ hàng hóa: Thông qua điều tra nhằm xác định chỉ phí giỏi hàng hóa, dịch vụ tiêu biểu mà một người tiêu dùng điển hình mua là bao nhiêu. Bước 2: Xác định giá cả: Thống kê giá cả của mỗi mặt hàng trong giỏ hàng hóa tại mỗi thời điểm.