Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn ứng dụng Khung phân loại Dewey rút gọn 14 tại các thư viện đại học ở Hà Nội. Chương 2: Thực trạng ứng dụng Khung phân loại Thập tiến Dewey rút gọn 14 tại các thư viện đại học ở Hà Nội. Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả ứng dụng Khung phân loại Thập tiến Dewey rút gọn 14 tại các thư viện đại học ở Hà Nội. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ỨNG DỤNG KHUNG PHÂN LOẠI DEWEY RÚT GỌN 14 TẠI CÁC THƢ VIỆN ĐẠI HỌC Ở HÀ NỘI 1.
Những khái niệm chung 1. Khái niệm phân loại và phân loại tài liệu Phân loại Phân loại là khái niệm đƣợc sử dụng rất phổ biến trong các lĩnh vực hoạt động của xã hội loài ngƣời cũng nhƣ trong các lĩnh vực khoa học. Phân loại dựa vào những dấu hiệu, bản chất giống nhau và khác nhau để phân chia, sắp xếp các sự vật, hiện tƣợng trong tự nhiên, xã hội theo một trật tự nhất định. Chính vì vậy phân loại là chìa khóa giúp cho loài ngƣời thúc đẩy phát triển tƣ duy, nhận biết đƣợc thế giới.
Qua phân loại, loài ngƣời tổ chức đƣợc các sự vật, vật chất, hiện tƣợng, con ngƣời, động vật, thực vật…. Trong ngôn ngữ thông thƣờng ―lớp‖ là khái niệm rộng và đa nghĩa. Lớp chính là một tập hợp các sự vật, hiện tƣợng, khái niệm, …. có chung một, hoặc một số đặc điểm.
Cơ sở để chia lớp những đặc tính giống nhau của sự vật và hiện tƣợng. Dựa vào phƣơng pháp đó, ngƣời ta có thể phân chia tiếp theo thành các lớp con hoặc phân lớp khác nhau của một trật tự đẳng cấp. Lớp phân loại gồm hai lớp: Lớp khởi đầu và lớp phái sinh. Lớp khởi đầu là sự vật, hiện tƣợng, khái niệm đầu tiên đƣợc lựa chọn để phân loại trên cơ sở mục đích phân loại.
Lớp phái sinh là những lớp đƣợc hình thành sau khi phân loại trên cơ sở, mục đích phân loại. Sự phân chia theo lớp từ lớn đến nhỏ, từ khái quát đến cụ thể, đơn giản đến phức tạp, từ chung đến riêng. Mỗi lớp phái sinh kế tiếp là một lớp con phụ thuộc vào lớp lớn hơn trực tiếp cở cấp trên nó, có đủ đặc tính chung của lớp trên. Các phần tử trong lớp con còn phải có chung những đặc tính 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com riêng giống nhau mà lớp con khác cùng thứ bậc không có.
Phân loại càng sâu thì mức độ phức tạp, khác biệt càng tăng. Quan hệ đẳng cấp là quan hệ trên nguyên tắc phụ thuộc hoặc bao trùm. Trong quá trình phân loại, ta cần phân biệt phân loại tự nhiên và phân loại nhân tạo. Phân loại tự nhiên là dựa trên dấu hiệu giống và khác nhau thuộc bản chất của sự vật, hiện tƣợng, khái niệm (tức là nội dung bên trong).
Phân loại nhân tạo dựa trên dấu hiệu hình thức sự vật, hiện tƣợng, khái niệm và có sự tác động của con ngƣời để phục vụ mục đích sử dụng. Phân loại tự nhiên và phân loại nhân tạo khác nhau về bản chất, đều đƣợc áp dụng vào mọi mặt xã hội. Tùy mục đích phân loại mà áp dụng riêng biệt hoặc đồng thời. Phân loại tự nhiên quyết định phân loại nhân tạo, ngƣợc lại phân loại nhân tạo là cơ sở quan trọng cho phân loại tự nhiên.
Trong các cơ quan thông tin thƣ viện, việc phân chia tài liệu theo nội dung tài liệu là phân loại tự nhiên và việc phân chia tài liệu theo hình thức, khổ cỡ của tài liệu là phân loại nhân tạo. Phân loại tài liệu Phân loại tài liệu là quá trình phân chia tri thức đã đƣợc in ấn, xuất bản trên các vật mang tin khác nhau; sắp xếp chúng thành những ngành khoa học cơ bản theo một trật tự nhất định, logic và khoa học. Nhƣ vậy, nguồn tài liệu này có thể đƣợc in ấn dƣới dạng truyền thống hoặc hiện đại. Phân loại tài liệu là một trong những công đoạn của toàn bộ dây chuyền xử lý thông tin, tài liệu, nhằm xác định nội dung và thể hiện nội dung đó bằng những ký hiệu đã đƣợc định sẵn trong khung phân loại.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm khung phân loại tài liệu Để tiến hành phân loại tài liệu, cán bộ phân loại cần có công cụ phân loại cần thiết và không thể thiếu đó là khung phân loại tài liệu. Đây chính là sơ đồ sắp xếp theo một trật tự nhất định các khái niệm khoa học thuộc các lĩnh vực tri thức và là ngôn ngữ tìm tin tiền kết hợp đƣợc cấu trúc theo thứ bậc, trong đó các từ, các tập hợp từ diễn đạt các khái niệm khoa học và tự nhiên đƣợc xây dựng từ trƣớc và đƣợc gắn với ký hiệu để thể hiện nội dung chính và hình thức của tài liệu. Khung phân loại cung cấp một hệ thống tổ chức tri thức đƣợc thể hiện dƣới bất kỳ dạng thức nào nhƣ sách, báo, tƣ liệu, nguồn tin điện tử v.v… Đối với bộ máy tra cứu truyền thống, khung phân loại là xƣơng sống cho mục lục phân loại; còn đối với cơ sở dữ liệu, ký hiệu phân loại là một tiêu chí tìm tin.
Trong các thƣ viện hiện đại, khung phân loại là xƣơng sống cho việc tổ chức hệ thống kho mở. Để xử lý tài liệu đạt hiệu quả cao, cần phải tiến hành lựa chọn khung phân loại tài liệu. Khi lựa chọn cần phải lƣu ý tới các yếu tố nhƣ: sự phù hợp với hệ thống chính trị của đất nƣớc và xu thế thời đại; Sự phù hợp giữa khung phân loại với vốn tài liệu của cơ quan thông tin, thƣ viện về nội dung; Đặc biệt khung phân loại cần đảm bảo đƣợc tính khoa học, tính hiện đại, tính mềm dẻo và tính Đảng. Ký hiệu phân loại của tài liệu Kí hiệu phân loại (KHPL), hay còn gọi là chỉ số phân loại (Class number) là dấu hiệu quy ƣớc/tập hợp các dấu hiệu quy ƣớc dùng để biểu đạt cho những khái niệm cụ thể và dùng để ghi kết quả của quá trình phân loại.
KHPL là đặc trƣng cho nội dung của tài liệu. Qua KHPL có thể hiệu đƣợc nội 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dung của tài liệu một cách tổng quát hay chi tiết. Do đó, KHPL là một trong những ngôn ngữ tìm tin có hiệu quả cao. Trong hệ thống các ký hiệu của khung phân loại, có ký hiệu đƣợc quy định và sử dụng là các chữ cái, hoặc các chữ số, hoặc ký hiệu hỗn hợp kết hợp cả chữ cái lẫn chữ số.
Mỗi hình thức quy định ký hiệu phân loại trong các khung đều có những ƣu nhƣợc điểm riêng. Song trong bất kỳ khung phân loại tài liệu nào sự thể hiện toàn bộ tri thức của nhân loại đều đƣợc phân nhóm thành các đề mục lớn phản ánh sự phát triển của các quy luật tự nhiên và xã hội. Trong mỗi đề mục lớn, các tiểu mục đƣợc sắp xếp chi tiết theo trật tự từ tổng quát đến cụ thể đảm bảo tính khách quan của khoa học, phản ánh đầy đủ bức tranh sinh động về sự phát triển của thế giới tự nhiên, xã hội. Vì vậy, nội dung các lĩnh vực tri thức đƣợc sắp xếp và phản ánh trong các khung phân loại dựa trên cơ sở phân loại khoa học.
Ký hiệu là hệ thống dấu hiệu dùng để thể hiện các môn loại (lớp) trong một hệ thống phân loại. Trong Khung phân loại thập phân Dewey, ký hiệu đƣợc sử dụng đồng nhất bằng số Ả rập. Ký hiệu vừa cho ý nghĩa duy nhất của môn loại vừa cho biết mối quan hệ của môn loại đó với các môn loại khác. Ký hiệu này đơn giản hay phức tạp tùy thuộc vào nội dung những vấn đề mà tài liệu đề cập.
Ký hiệu cung cấp một ngôn ngữ chung để nhận dạng môn loại và các môn loại liên quan, bất kể môn loại đó có thể đƣợc mô tả bằng các từ hoặc ngôn ngữ khác nhau. Khái niệm ứng dụng khung phân loại Trên thế giới các thƣ viện đều sử dụng kho mở và sắp xếp tài liệu theo môn loại nên vai trò của phân loại đƣợc đánh giá cao và đúng với ý nghĩa và mục đích của nó. Bên cạnh đó đòi hỏi khung phân loại phải chi tiết và đƣợc cập nhật thƣờng xuyên, nhất là các ngành mới phát triển, có nhƣ vậy sự chi 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiết của các môn loại mới phản ánh đầy đủ nội dung kho sách và nó cũng là động lực thúc đẩy sự phát triển của một khung phân loại. Điều này có nghĩa rằng khung phân loại phải phát triển phù hợp với yêu cầu của công tác phân loại.
Năm 2006 bản dịch tiếng Việt Khung Phân loại DDC tóm lƣợc xuất bản lần thứ 14 (DDC 14) đƣợc chính thức công bố. Tháng 6/2007 DDC 14 đƣợc đƣa vào sử dụng trong công tác phân loại ở các thƣ viện Việt Nam. Công tác phân loại luôn đƣợc các thƣ viện và cơ quan thông tin thƣ viện trên thế giới hết sức quan tâm. Hằng năm sách đƣợc bổ sung vào thƣ viện mặc dù đã qua các khâu công tác nhƣ đăng ký, miêu tả… nhƣng nếu chƣa qua khâu công tác phân loại và ấn định cho nó những ký hiệu nhất định thì vẫn không thể đƣa ra phục vụ đƣợc.
Vì vậy việc phân loại tài liệu trong thƣ viện chiếm một vai trò quan trọng. Căn cứ vào nội dung của tài liệu xác định cho nó một ký hiệu chính xác trong Khung phân loại, giúp cho bạn đọc nhanh chóng tìm thấy những tài liệu cần thiết; Xây dựng mục lục phân loại để giới thiệu toàn bộ thành phần nội dung kho tài liệu trong Thƣ viện; Giúp cho công tác đăng ký, thống kê vào báo cáo của thƣ viện có đủ tài liệu chính xác về số lƣợng từng loại tài liệu có trong thƣ viện, số lƣợng bạn đọc, đọc từng tài liệu; Giúp cho công tác bổ sung tài liệu cho thƣ viện đầy đủ và đúng hƣớng; Giúp cho cán bộ thƣ viện nắm đƣợc nội dung kho sách để giới thiệu cho bạn đọc; Giúp cho cán bộ thƣ viện làm các loại thƣ mục và triển lãm sách, tìm tài liệu có hệ thống và dễ dàng hơn; Giúp cho việc tổ chức kho sách mở để bạn đọc lựa chọn sách đƣợc dễ dàng. Áp dụng thống nhất DDC là vấn đề cần phải đƣợc quan tâm nhiều nhất. DDC là khung phân loại đƣợc sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới hiện nay.
Khung phân loại này đƣợc IFLA khuyến cáo là khung phân loại chuẩn để 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xây dựng các thƣ viện hiện đại.