Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TƯƠNG TRỢ TƯ PHÁP HÌNH SỰ GIỮA CÁC QUỐC GIA 1. Khái niệm tương trợ tư pháp hình sự Hoạt động hợp tác quốc tế về tư pháp đã xuất hiện và hình thành từ lâu đời, việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự cũng ra đời từ khá sớm. Từ thời kỳ cổ đại, nhà nghiên cứu Christopher L. Blakesley đã khẳng định:“Trong thực tế, văn bản ngoại giao được biết đến sớm nhất có chứa một phần quy định về sự lộ diện của những kẻ trốn chạy.
Đó là Hiệp ước về Hòa bình giữa Ramses II, Pharaon của Ai Cập, và vua Hittite Hattusili III, được ký sau khi các nước cố gắng xâm chiếm Ai Cập. Văn bản này được viết bằng chữ tượng hình, được khắc trên Đền của Ammon ở Karnak và nó cũng được bảo quản trên những chiếc bàn bằng đất sét ở Akkodrain trong kho Hittite của Boghazkoi. Văn bản này được coi là các ví dụ sớm nhất về các thỏa thuận về dẫn độ và những biểu hiện của nó mà trong đó dẫn độ chỉ là một phần của một văn bản lớn được thiết kế dành cho một mục đích lớn. Đối với các văn bản về dẫn độ đầu tiên của thời kỳ hiện đại cũng vậy” [19].
Quan niệm này cũng được thể hiện ở các công trình nghiên cứu của một số học giả Việt Nam [17, Tr. Hiệp ước hòa bình được ký kết giữa vua Hittite Hattusili III và hoàng đế Ai Cập Rames II vào năm 1296 trước Công nguyên, bao gồm 18 điều khoản, đề cập chủ yếu đến các hoạt động hợp tác duy trì hòa bình giữa hai quốc gia. Hiệp ước trên quy định về dẫn độ tại Điều 10 như sau: “Nếu một người bỏ trốn từ Hattite đến Reamasesa, vị vua vĩ đại của quốc gia này sẽ giữ người đó và trao trả người này cho Hattusili, vị vua của nước Hattite; Nếu một người quý tộc bỏ trốn từ Hattite do không muốn phục vụ đức vua của đất nước này sang Ai Cập, vua Reamasesa sẽ không cho phép họ cư trú ở Ai Cập mà giao họ cho 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cho đến thời kỳ sau, lịch sử ghi nhận những điều ước quốc tế đa phương đầu tiên liên quan đến hoạt động dẫn độ như: Điều ước trong lĩnh vực tội làm tiền giả, vỡ nợ và giết người năm 1802, hay Công ước năm 1889 giữa các quốc gia Achentina, Bôlivia, Paragoay, Pêru, Urugoay về luật hình sự quốc tế [7].
Ngày nay, cùng với tiến độ phát triển kinh tế, văn hóa – xã hội của mỗi quốc gia, quan hệ hợp tác giữa các nước láng giềng cũng ngày càng được mở rộng. Tuy nhiên, việc hợp tác quốc tế này cũng có hai mặt, mặt tích cực là nó tạo ra những điều kiện thuận lợi để thúc đẩy phát triển mọi phương diện của đời sống kinh tế - xã hội, mặt trái là làm phát sinh một số loại tội phạm mới có tính chất xuyên quốc gia, như tội phạm về ma túy, tội rửa tiền, tội khủng bố, các tội phạm sử dụng công nghệ cao hay điển hình như tội mua bán người,… Thực tiễn cho thấy, tội phạm có tính chất quốc tế đang diễn biến ngày càng phức tạp cả về phương thức, quy mô cũng như hậu quả. Chính vì lý do đó, tại phiên họp cuối năm 2000 của Liên hợp quốc tại Palermo (Italia), Tổng thư ký Liên hợp quốc, khi ấy là ông Kofi Annan, đã bày tỏ rằng, nếu như tội phạm vượt ra khỏi biên giới quốc gia thì thực thi pháp luật cũng phải vượt ra ngoài lãnh thổ, nếu pháp luật bị xâm phạm không phải chỉ ở một quốc gia mà ở nhiều quốc gia thì công tác đấu tranh chống lại nó không thể chỉ giới hạn trong khả năng của mỗi nước, nếu kẻ thù của tiến bộ và quyền con người tìm cách lợi dụng sự mở cửa và hội nhập toàn cầu vì mục đích phạm tội thì chúng ta cũng sẽ sử dụng cơ hội như vậy để bảo vệ quyền con người và đánh bại các loại tội phạm…[18]. Tuy nhiên, xuất phát từ nguyên tắc chủ quyền quốc gia là tối cao, bất khả xâm phạm, nên quyền lực quốc gia chỉ giới hạn trong phạm vi lãnh thổ của quốc gia đó.
Do đó, trong các vụ án hình sự có yếu tố nước ngoài, tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, các cơ quan tư pháp của một quốc gia không thể tự nhân danh mình tiến hành các hoạt động tố tụng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông thường mà phải thông qua sự giúp đỡ, tương hỗ của quốc gia khác. Trong pháp luật quốc tế, hoạt động tố tụng này được gọi là “tương trợ tư pháp về hình sự” hay “mutual legal assistance in criminal matter”. Cụ thể, trong các văn bản pháp luật quốc tế hiện đại, khái niệm này xuất hiện một cách chính thức trong Công ước của Liên hợp quốc về chống buôn lậu ma túy và chất hướng thần năm 1988, Luật mẫu của Liên hợp quốc quy định về tương trợ tư pháp hình sự năm 1990 [11]. Trong các điều ước quốc tế đa phương, song phương và trong pháp luật của hầu hết các quốc gia ngày nay đều ghi nhận và đề cập đến khái niệm tương trợ tư pháp hình sự.
Cùng với sự khác biệt của hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia, hợp tác quốc tế về tư pháp cũng có nhiều cách hiểu và lý giải khác nhau. Theo quan điểm của các nước theo hệ thống pháp luật châu Âu lục địa, tương trợ tư pháp hình sự được hiểu là việc các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền của các quốc gia giúp đỡ lẫn nhau trong việc tống đạt giấy tờ, tài liệu, thực hiện các hành vi tố tụng riêng biệt, theo những trình tự, thủ tục trong một vụ việc tố tụng tư pháp. Phạm vi hợp tác được các quốc gia xác định cụ thể và ngày càng mở rộng. Trong khi đó, các nước theo hệ thống thông luật lại không đưa ra một quan niệm chung về tương trợ tư pháp hình sự, trước hết, nó bao gồm các hoạt động dịch vụ tống đạt giấy tờ, tài liệu tư pháp, hoạt động thu thập chứng cứ ở nước ngoài.
Tại các nước xã hội chủ nghĩa, tương trợ tư pháp hình sự được định nghĩa và áp dụng tương đồng với các nước theo hệ thống pháp luật châu Âu lục địa. Tuy nhiên, phạm vi thực hiện tương trợ tương đối rộng, bao gồm nhưng không giới hạn các hoạt động tư pháp như: lập, tống đạt giấy tờ, điều tra thu thập chứng cứ; công nhận và thi hành án dân sự của Tòa án và quyết định của Trọng tài nước ngoài khám xét, thu giữ, chuyển giao vật chứng; trưng cầu giám định; 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lấy lời khai của các bên, lời khai nhân chứng, tiến hành truy cứu hình sự,…. Tựu chung lại, có thể đưa ra một khái niệm tổng quát như sau: Tương trợ tư pháp về hình sự là việc cơ quan có thẩm quyền của các quốc gia liên quan, căn cứ vào các điều ước quốc tế và pháp luật quốc gia thực hiện một hoặc một số hoạt động hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong việc điều tra, truy tố hoặc các thủ tục tố tụng khác để giải quyết các vụ án có yếu tố nước ngoài. Đặc điểm và nguyên tắc tương trợ tư pháp hình sự 1.
Đặc điểm của tương trợ tư pháp hình sự Từ khái niệm tổng quan nêu trên, có thể nhận thấy tương trợ tư pháp về hình sự có thể thấy tương trợ tư pháp về hình sự có những đặc điểm sau: Thứ nhất, chủ thể trực tiếp thực hiện hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự đều được pháp luật quốc gia quy định và chỉ rõ. Pháp luật Việt Nam quy định các cơ quan thực hiện tương trợ tư pháp bao gồm Bộ Công an, Bộ Ngoại giao, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Cơ quan điều tra. Tương tự như vậy, phía nước ngoài cũng có các cơ quan có thẩm quyền tương ứng được quy định trong pháp luật mỗi quốc gia. Thứ hai, phạm vi của hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự được xét theo cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Nếu hiểu theo nghĩa hẹp, hoạt động tương trợ tư pháp hình sự sẽ chỉ bao gồm các hành vi tố tụng riêng biệt do các bên thỏa thuận hợp tác giúp đỡ lẫn nhau. Hay nói cách khác, tương trợ tư pháp về bản chất là việc hỗ trợ lẫn nhau trong việc thực hiện các hành vi tố tụng riêng biệt, ví dụ như tống đạt giấy tờ, thu thập chứng cứ, thi hành án,… Còn nếu hiểu theo nghĩa rộng, nó sẽ bao gồm cả dẫn độ, chuyển giao người bị kết án và một số hoạt động khác hỗ trợ việc thực hiện tương trợ tư pháp về hình sự. Thứ ba, về cơ sở pháp lý để thực hiện tương trợ tư pháp. Hoạt động hợp tác quốc tế này được điều chỉnh bởi hệ thống các điều ước quốc tế đa phương, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các hiệp định song phương giữa các quốc gia và pháp luật các nước liên quan đến hoạt động tương trợ tư pháp đó.
Thứ tự áp dụng như sau, điều ước quốc tế giữa các nước liên quan về tương trợ tư pháp được ưu tiên áp dụng, nếu không có điều ước quốc tế liên quan thì việc tương trợ tư pháp sẽ được thực hiện theo pháp luật của quốc gia được yêu cầu thực hiện theo nguyên tắc có đi có lại. Thứ tư, đây là hoạt động hợp tác quốc tế hướng đến mục tiêu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và các công dân của các quốc gia trên lãnh thổ của nhau, đồng thời đấu tranh với tội phạm có tính chất quốc tế, tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia. Ngoài ra, tương trợ tư pháp về hình sự cũng đóng vai trò không nhỏ trong việc củng cố và phát triển mối quan hệ hợp tác giữa các quốc gia. Nguyên tắc tương trợ tư pháp hình sự Tương trợ tư pháp về hình sự là hoạt động hợp tác quốc tế điển hình của tố tụng hình sự, là một phần không thể thiếu trong quan hệ đối ngoại của mỗi quốc gia.
Việc thực hiện hoạt động trợ giúp tư pháp này phải tuân theo những nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc gia và phù hợp với nguyên tắc pháp luật quốc tế.