Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ triết học: "Tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski và giá trị của nó".

Tính cấp thiết của luận án xuất phát từ những đòi hỏi của lý luận và thực tiễn đời sống tinh thần. Ở mọi thời đại, tự do tinh thần và vấn đề tự do tinh thần của con người, của xã hội là vấn đề cốt lõi. Trong thế kỷ XXI, cuộc cách mạng công nghệ lần thứ tư một mặt nâng cao điều kiện vật chất, mặt khác làm xáo trộn đời sống tư duy; nhu cầu kinh tế lấn át đời sống tinh thần dẫn tới nguy cơ khủng hoảng tinh thần ở cá nhân và cộng đồng. Ranh giới giữa giá trị vật chất và giá trị tinh thần trở nên khó phân biệt, đặt ra yêu cầu lựa chọn giá trị phù hợp. Tại Việt Nam, nghiên cứu triết học về tự do và tự do tinh thần đã đạt những kết quả nhất định, song quan niệm vẫn chưa thống nhất, còn dè dặt, phiến diện, chưa đi thẳng vào những mâu thuẫn triết học nội tại của đời sống tinh thần. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, vấn đề tự do tinh thần có lúc bị các thế lực thù địch xuyên tạc, lợi dụng làm công cụ phục vụ chiến lược "diễn biến hòa bình". Fiodor Mikhailovich Dostoievski (1821-1881) là nhà văn, nhà tư tưởng hiện sinh của nước Nga thế kỷ XIX, người đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện sinh Nga. Tuy nhiên, việc nghiên cứu di sản của ông tại Việt Nam dưới góc độ triết học, đặc biệt là tư tưởng tự do tinh thần, vẫn chưa thỏa đáng. Việc nghiên cứu tư tưởng này góp phần tiếp thu tinh hoa triết học nhân loại trên lập trường mác-xít, hỗ trợ các ngành khoa học liên ngành như tâm lý học lâm sàng, giáo dục học, đồng thời đóng góp vào sự nghiệp xây dựng hệ giá trị con người và văn hóa dân tộc.

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích, khái quát một số nội dung chủ yếu của tư tưởng tự do tinh thần từ góc độ triết học của F.Dostoievski, trên cơ sở đó rút ra các giá trị cơ bản của tư tưởng này.

Luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và xác định những vấn đề đặt ra đối với luận án.
  2. Phân tích, làm rõ những yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski.
  3. Phân tích khái quát những nội dung chủ yếu trong tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski.
  4. Rút ra những giá trị cơ bản của tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski.

Đối tượng nghiên cứu là tư tưởng tự do tinh thần từ góc độ triết học của F.Dostoievski.

Phạm vi nghiên cứu:

  • Về nội dung: Luận án không nghiên cứu toàn diện các khía cạnh văn học, tâm lý học hay văn hóa học đơn thuần, mà tập trung nghiên cứu tư tưởng tự do tinh thần dưới góc độ triết học thông qua tác phẩm văn học và tài liệu tiểu sử của F.Dostoievski.
  • Về nguồn tư liệu tác phẩm: Luận án khảo sát 6 tác phẩm văn học tiêu biểu của F.Dostoievski: "Bút ký dưới hầm" (truyện vừa, trích trong tập "Trái tim yếu mềm"), "Lũ người quỷ ám", "Anh em nhà Caramazov", "Đầu xanh tuổi trẻ", "Gã khờ", "Con bạc".
  • Về không gian và thời gian: Bối cảnh xã hội, lịch sử nước Nga thế kỷ XIX gắn liền với cuộc đời của F.Dostoievski (1821-1881), bao gồm hai giai đoạn tư tưởng chính: trước và sau những năm 1860.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba hướng tiếp cận chính:

Thứ nhất, hướng nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng của F.Dostoievski:

  • Các công trình quốc tế tiêu biểu gồm: V.Soloviev với bài viết "Ba diễn từ tưởng niệm Dostoievski" (1883, in trong cuốn "Siêu lý tình yêu", tập 3, bản dịch tiếng Việt của Phạm Vĩnh Cư, Nxb Tri thức, 2011) và cuốn "Hồi ức về F.Dostoievski của Soloviev" (1881); L.Grossman với chuyên khảo "Đôxtôiepski - Cuộc đời và sự nghiệp" (Nxb Văn hóa, 2007) phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội, gia đình và ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội không tưởng giai đoạn những năm 1840; N.Berdyaev với các tác phẩm "Triết học của tự do" (1911, bản dịch của Đỗ Minh Hợp, Nxb Tri thức, 2015), "Thế giới quan của Dostoevsky" (1923, bản dịch của Nguyễn Văn Trọng, Nxb Tri thức, 2017) tập trung vào vai trò của Chính thống giáo Nga và bước ngoặt sau án khổ sai; tập tiểu luận "Về trí thức Nga" (Nxb Tri thức, 2014); L.Shestov với bài viết "Dostoievski và Nietzsche"; Volgin với bài "Dostoievski và số phận nước Nga" trong kỷ yếu "Dostoievski - những tiếp cận từ nhiều phía" (Viện Thông tin Khoa học xã hội, 1998).
  • Các công trình tại Việt Nam gồm: "Lịch sử văn học Nga thế kỷ XIX" do Nguyễn Hải Hà chủ biên (Nxb Giáo dục, 1978; tái bản Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2002); "Khái quát văn học Nga và Lep Tônxtôi" của Nguyễn Trường Lịch (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 1986); "Diện mạo triết học phương Tây hiện đại" của Đỗ Minh Hợp (Nxb Hà Nội, 2006); "Lịch sử văn học Nga" của nhóm tác giả Đỗ Hồng Chung, Nguyễn Kim Đính, Nguyễn Hải Hà, Hoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Trường Lịch, Huy Liên (Nxb Giáo dục, 2006); "Đại cương lịch sử triết học phương Tây hiện đại cuối thế kỷ XIX nửa đầu thế kỷ XX" của Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Anh Tuấn, Nguyễn Thanh (Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2008); bài viết "Dostoievski - sự nghiệp và di sản" của Phạm Vĩnh Cư (Tạp chí Văn học nước ngoài, số 6, 2001); "Triết học hiện sinh" của Trần Thái Đỉnh (Nxb Thời mới, 1967; tái bản Nxb Tri thức, 2008).

Thứ hai, hướng nghiên cứu về nội dung tư tưởng tự do và tự do tinh thần:

  • Về lý luận tự do nói chung, tác giả tham chiếu: J.S.Mill với "Bàn về tự do" (1859, bản tiếng Việt Nxb Tri thức, 2005); I.Berlin với "Bốn tiểu luận về tự do" (Nxb Tri thức, 2015) và "Tất định luận và tự do lựa chọn" (Nxb Tri thức, 2015); Ludwig von Mises với "Chủ nghĩa tự do truyền thống" (1927, bản tiếng Việt Nxb Tri thức, 2015); định nghĩa tinh thần trong "Từ điển triết học" (Nxb Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1975 và 1986); Matsushita Konosuke với "Mạn đàm nhân sinh" (Nxb Hà Nội, 2008); J.-P.Sartre với "Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản" (1946, bản tiếng Việt Nxb Tri thức, 2015).
  • Về quan niệm tự do tinh thần của F.Dostoievski: N.Berdyaev trong "Con người trong thế giới tinh thần" (Nxb Tri thức, 2015) coi tự do tinh thần là tự do lựa chọn gắn với bản diện cá nhân; tập sách "Sáng tác của Dostoievski - những tiếp cận từ nhiều phía" (1998) với các bài của Mizannishkova, Irving Howe, M.Khrapchenko, D.Granin, André Gide; Georges Steiner với "Tolstoi hay Dostoievski" (1959); D.Merezhkovsky với bài "L.Tolstoi và Dostoievski". Tại Việt Nam, nhóm tác giả Đỗ Minh Hợp và Vũ Mạnh Toàn trong "Triết học phương Tây hiện đại qua một số tác phẩm tiêu biểu" (Nxb Khoa học xã hội, 2014) chỉ ra tự do mang tính bản năng, tự phát, là nguồn gốc của cả cái thiện lẫn cái ác; Nguyễn Tuân với bài "Đốt-xtôi" (1982); Mai Thị Hạnh Lê với các bài báo trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam (số 8/2015, số 6/2018) và Tạp chí Triết học (số 4/2018).

Thứ ba, hướng nghiên cứu về giá trị tư tưởng của F.Dostoievski:

  • Được phân tích qua các công trình của Soloviev, Berdyaev, Shestov, Chizhevski ("Bóng hay là hình"), Jean-Paul Sartre, Nguyễn Hữu Hiệu (lời giới thiệu tác phẩm "Đầu xanh tuổi trẻ", Nxb Nguồn sáng, 1964), cùng các công trình tham khảo nền tảng của Nguyễn Văn Huyên (2000), Phạm Văn Đức và Đặng Hữu Toàn (2007), P.Teilhard de Chardin (2014).
Nhóm nghiên cứu Tác giả tiêu biểu Tác phẩm / Công trình ghi nhận trong văn bản Năm xuất bản / công bố
Yếu tố lịch sử, xã hội và tiểu sử L.Grossman Đôxtôiepski - Cuộc đời và sự nghiệp 2007 (Nxb Văn hóa)
Yếu tố triết học tôn giáo N.Berdyaev Triết học của tự do; Thế giới quan của Dostoevsky 1911, 1923 (tiếng Việt: 2015, 2017)
Tư tưởng văn học và hiện thực Nguyễn Kim Đính và nhóm tác giả Lịch sử văn học Nga 2006 (Nxb Giáo dục)
Triết học hiện sinh phương Tây Đỗ Minh Hợp, Vũ Mạnh Toàn Triết học phương Tây hiện đại qua một số tác phẩm tiêu biểu 2014 (Nxb Khoa học xã hội)
Nghiên cứu chuyên đề tự do tinh thần Mai Thị Hạnh Lê Quan điểm của F.Dostoievski về tự do tinh thần 2015 (Tạp chí KHXH Việt Nam)
Di sản và nhân cách F.Dostoievski Phạm Vĩnh Cư Dostoievski - sự nghiệp và di sản 2001 (Tạp chí Văn học nước ngoài)

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định giải quyết:

  1. Các công trình trước đây chưa phân tích và chưa hệ thống hóa đầy đủ các điều kiện kinh tế - xã hội, tiền đề tư tưởng lý luận và nhân tố chủ quan tác động đến sự hình thành tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski.
  2. Các công trình chưa phân tích có hệ thống bản chất tự do tinh thần trong sự vận động qua hai giai đoạn cuộc đời của F.Dostoievski; chưa làm rõ sự thay đổi nội hàm khái niệm tự do; chưa đối sánh để làm rõ tình trạng nô lệ tinh thần; chưa khái quát tính chất giai cấp và tính chất tôn giáo riêng biệt trong tư tưởng tự do tinh thần của ông.
  3. Chưa hệ thống hóa các giá trị của tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski đối với xã hội đương đại từ góc độ triết học thuần túy, do phần lớn các nghiên cứu tại Việt Nam trước đó tập trung vào phương diện văn học, thi pháp hoặc tiếp cận khái lược trong dòng triết học hiện sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về đời sống tinh thần của con người, về văn hóa. Đồng thời, luận án kế thừa thành quả lý luận từ các công trình nghiên cứu triết học về F.Dostoievski trên thế giới.

Khái niệm công cụ cốt lõi được sử dụng gồm khái niệm tinh thần (theo "Từ điển triết học", Nxb Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1986: nghĩa hẹp là tư duy, nghĩa rộng là ý thức; tinh thần là chức năng của vật chất có tổ chức cao, phản ánh tồn tại xã hội), khái niệm tự do, tự do tinh thần, tự do lựa chọn, bản diện cá nhân, tình trạng nô lệ tinh thần, sự tha hóa và dự phóng hiện sinh.

Phương pháp luận chung: Luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

  • Phương pháp liên ngành (văn - sử - triết): Kết hợp nghiên cứu tư tưởng triết học ẩn chứa trong các hình tượng văn học của một tác giả lịch sử cụ thể.
  • Phương pháp văn học: Phân tích văn bản các tác phẩm tiêu biểu (tiểu thuyết, bút ký, truyện vừa), mổ xẻ hình tượng nhân vật để rút ra tư tưởng triết học.
  • Phương pháp lịch sử: Đặt tác phẩm và tư tưởng vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể của nước Nga thế kỷ XIX và tiến trình văn học sử đương thời.
  • Phương pháp triết học: Bao gồm hệ thống các thao tác cụ thể:
    • Phương pháp lịch sử và logic: Khái quát sự vận động tư tưởng theo tiến trình khách quan và tính quy luật nội tại.
    • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Làm rõ từng khía cạnh trong suy nghĩ, hành vi của nhân vật để tổng hợp thành các kết luận triết học.
    • Phương pháp so sánh: Đối chiếu quan điểm của F.Dostoievski với các nhà tư tưởng tiền bối và đương thời như Ch.Fourier, V.Belinski, I.Kant, F.Nietzsche, L.Tolstoy.
    • Phương pháp khái quát hóa: Đúc kết các nội dung đặc thù và giá trị thời đại của tư tưởng tự do tinh thần.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

  • Văn bản 6 tác phẩm văn học chính: "Bút ký dưới hầm", "Lũ người quỷ ám", "Anh em nhà Caramazov", "Đầu xanh tuổi trẻ", "Gã khờ", "Con bạc", kết hợp tham chiếu các tác phẩm khác như "Những kẻ tủi nhục", "Những đêm trắng", "Là bóng hay là hình" ("Con người hai mặt"), bản thảo dự kiến "Một tiểu thuyết về Petrashshevski".
  • Nguồn tài liệu lịch sử, tiểu sử: Biên bản thẩm vấn Dostoievski tại cơ quan điều tra sau vụ án Petrashshevski năm 1849; thư từ cá nhân (tiêu biểu là thư gửi bà Fonvizina năm 1854); hồi ký Soloviev (1881); tư liệu gia đình và dòng họ Dostoievski.
  • Nguồn tài liệu chuyên khảo lý luận triết học, từ điển chuyên ngành và các bài tạp chí khoa học chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được kết cấu thành 4 chương với 16 tiết (ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo). Dưới đây là nội dung chi tiết theo các chương và các phần nội dung tương ứng với nhiệm vụ nghiên cứu:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra đối với luận án

Chương này điểm luận toàn diện tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài. Luận án chia các công trình thành ba nhóm lớn: các công trình về điều kiện và nhân tố hình thành tư tưởng; các công trình về nội dung tư tưởng tự do tinh thần; các công trình đánh giá giá trị và ảnh hưởng của F.Dostoievski. Qua việc phân tích các ấn phẩm của V.Soloviev, L.Grossman, N.Berdyaev, J.S.Mill, I.Berlin, J.-P.Sartre, Đỗ Minh Hợp, Phạm Vĩnh Cư, Mai Thị Hạnh Lê, chương 1 khẳng định phần lớn nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận F.Dostoievski ở khía cạnh văn học, chính trị hoặc tôn giáo thuần túy. Chương này xác định rõ 3 khoảng trống khoa học còn tồn tại và xác lập 3 định hướng nghiên cứu tiếp theo để hoàn thiện đề tài.

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski

Nội dung này làm rõ ba nhóm nhân tố tác động trực tiếp đến sự hình thành tư tưởng của tác giả:

  1. Bối cảnh lịch sử - xã hội và văn học Nga thế kỷ XIX: Nước Nga thế kỷ XIX trải qua sự chuyển dịch phương thức sản xuất phong kiến sang mầm mống tư bản chủ nghĩa, làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giai cấp giữa địa chủ và nông nô, tư sản và vô sản. Chính sách cai trị của chế độ Sa hoàng mang tính chất hai mặt: vừa cải cách vừa trấn áp khốc liệt (từ vụ đàn áp cuộc nổi dậy của sĩ quan quý tộc năm 1825 thời Nikolai I đến chính sách hà khắc cấm báo chí, hạn chế đại học thời Alexander III sau vụ ám sát Sa hoàng năm 1881). Cuộc cải cách nông nô năm 1861 dưới thời Alexander II mang vẻ ngoài tiến bộ nhưng bản chất là áp đặt, chuyên chế, không mang lại lợi ích thực sự cho quần chúng. F.Dostoievski phê phán không gian hành chính ngột ngạt của Peterburg tác động tiêu cực đến tâm hồn con người. Trong văn học, ông chịu ảnh hưởng từ lòng nhân đạo của N.Gogol ("tất cả chúng tôi đều từ 'Chiếc áo khoác' mà ra"), nhưng chuyển trọng tâm từ người nghèo sang sự giằng xé nội tâm của thanh niên trí thức. Cuối thập niên 1840, sự gặp gỡ với nhà phê bình V.Belinski đã định hướng F.Dostoievski vào văn học hiện thực phản ánh nỗi đau khổ xã hội.
  2. Tiền đề lý luận:
  • Chủ nghĩa xã hội không tưởng: F.Dostoievski tiếp cận học thuyết của R.Owen, Saint-Simon và đặc biệt là Ch.Fourier. Mùa xuân năm 1846, M.Petrashshevski tiếp cận F.Dostoievski; từ mùa xuân 1847, ông tham gia các buổi họp thứ Sáu của nhóm Petrashshevski thảo luận về luật nông nô, cải cách báo chí và học thuyết Fourier. Trong bản cung khai tại cơ quan điều tra năm 1849, F.Dostoievski ca ngợi tính chất ôn hòa và tình yêu nhân loại của hệ thống Fourier. Tuy nhiên, ông từ chối bạo lực vũ trang. Chủ nghĩa xã hội không tưởng chỉ giúp ông hình thành khái niệm tự do công dân, chưa đủ xây dựng hoàn chỉnh quan niệm tự do tinh thần.
  • Kitô giáo và Chính thống giáo Nga: Du nhập từ Bizantin năm 862 và phát triển độc lập từ thế kỷ XV (với Đan viện Soloki và tín ngưỡng tôn kính Đức Mẹ Đồng trinh gắn với nguồn cội Slave cổ). F.Dostoievski sinh ra trong gia đình gắn bó mật thiết với nhà thờ (ông nội là linh mục tại Podolskaya, chú là thầy dòng, các cô lấy cha đạo, bà ngoại làm nghề in nhà thờ, cha làm bác sĩ bệnh viện tế bần). Sau biến cố thoát án tử hình năm 1849 và thời gian lưu đày khổ sai tại Siberia, F.Dostoievski chuyển biến lập trường tư tưởng sang Kitô giáo. Trong bức thư gửi bà Fonvizina năm 1854, ông thừa nhận mình là "con đẻ của sự không tin và hồ nghi", nhưng khẳng định không có gì hoàn hảo hơn Đức Kitô. Ông xây dựng quan điểm: Chúa chỉ đón nhận những con người tự do; sự cứu độ không thể thực hiện bằng bạo lực và cưỡng chế.
  1. Nhân tố chủ quan: Căn bệnh động kinh, những năm tháng chịu án khổ sai tại Siberia, sự giằng xé nội tâm, đam mê cờ bạc và tình cảm với người thư ký Anna đã tạo nên chiều sâu suy tưởng hiện sinh trong các trang viết của ông.

Nội dung chủ yếu của tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski

Nội dung này phân tích các luận điểm triết học trung tâm trong các tác phẩm văn học tiêu biểu:

  • Quan niệm triết học về tự do tinh thần: Tự do tinh thần là tự do lựa chọn của cá thể hiện sinh, tách biệt với tự do công dân thuần túy hay các quy tắc của xã hội bầy đàn. Ý thức con người mang tính trực giác, không bị đóng khung trong duy lý cơ giới.
  • Tự do tinh thần là thể phức hợp của sự giằng xé: Tự do nội tâm con người là cội nguồn của cả cái thiện lẫn cái ác. Tự do tuyệt đối nếu biến thành nổi loạn cá nhân chủ nghĩa cực đoan sẽ dẫn tới tội ác, sự tha hóa, chuyên quyền và hủy diệt đạo đức. Sự phân đôi nhân cách được khắc họa rõ nét qua các hình tượng nhân vật: Glyadkin ("Là bóng hay là hình") bị giằng xé giữa một nửa hèn mọn, ích kỷ và một nửa liêm sỉ, tự trọng; Myshkin ("Gã khờ"); Ivan, Alyosha, Mita ("Anh em nhà Caramazov"); Raskolnikov ("Tội ác và trừng phạt").
  • Sự lựa chọn giá trị và con đường đạt tới tự do tinh thần: Phê phán lối sống duy lý vị kỷ của nền văn minh tư sản và các thể chế áp đặt. Con đường giải thoát tinh thần chân chính không phải bằng bạo lực chính trị hay cưỡng bách tư tưởng, mà bằng sự thức tỉnh lương tâm, gánh vác trách nhiệm khổ đau và vươn tới tình yêu thương bác ái theo tinh thần Kitô giáo.

Giá trị và hạn chế của tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski

  • Luận án đánh giá các giá trị cơ bản: Đóng góp vào việc phát triển nhận thức triết học về bản chất người và tự do hiện sinh; giá trị hiện thực phê phán chống lại trật tự chuyên chế Sa hoàng và thói vô liêm sỉ của nền văn minh tư sản; giá trị nhân văn sâu sắc hướng tới giải phóng con người khỏi nô lệ tinh thần; đặt nền tảng cho mỹ học phức điệu đa thanh và chủ nghĩa hiện sinh thế kỷ XX.
  • Những hạn chế được chỉ ra: Thế giới quan của F.Dostoievski rơi vào bế tắc và khủng hoảng sau thập niên 1860; ông trượt sang lập trường duy tâm tôn giáo, phủ nhận quy luật đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội, tuyệt đối hóa vai trò của tôn giáo và nuôi dưỡng ảo tưởng dùng cái đẹp, tình thương thụ động để cải tạo xã hội.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt khoa học được luận án tự xác định:

  1. Phân tích và làm rõ hệ thống các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski, bao gồm bối cảnh lịch sử - xã hội Nga thế kỷ XIX, các tiền đề tư tưởng lý luận (chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp, triết học Khai sáng Anh, Kitô giáo Nga) và các nhân tố chủ quan trong cuộc đời tác giả.
  2. Phân tích và khái quát các nội dung chủ yếu của tư tưởng tự do tinh thần từ góc độ triết học: xác lập quan niệm triết học về tự do tinh thần, chỉ ra tự do tinh thần là một thể phức hợp của sự giằng xé nội tâm giữa cái thiện và cái ác, phân tích tư tưởng về sự lựa chọn giá trị và con đường đạt tới tự do tinh thần.
  3. Rút ra các giá trị cơ bản của tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski đối với nhận thức về tự do, đối với sự tiến bộ xã hội Nga và nghệ thuật; đồng thời chỉ ra một cách khách quan những hạn chế về mặt thế giới quan của tư tưởng này.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn:

  • Ý nghĩa lý luận: Làm phong phú nhận thức triết học về di sản của một nhà tư tưởng lớn của nước Nga thế kỷ XIX; đi sâu vào bản chất triết học của tự do tinh thần qua hình tượng nghệ thuật; bổ sung nhận thức về con đường phát triển đời sống tinh thần Nga và gợi mở phương pháp luận cho việc nghiên cứu đời sống tinh thần trong giai đoạn mới.
  • Ý nghĩa thực tiễn: Luận án là tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy, học tập chuyên ngành triết học, văn học và văn hóa tại các trường đại học, viện nghiên cứu.

Về mặt kiến nghị: Luận án gợi mở việc tiếp thu có chọn lọc các giá trị nhân văn trong triết học nhân loại trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin; nâng cao nhận thức đúng đắn về tự do tinh thần nhằm định hướng xây dựng hệ giá trị con người và văn hóa dân tộc; chủ động đấu tranh chống lại các luận điệu xuyên tạc, lợi dụng vấn đề tự do tinh thần để chống phá khối đại đoàn kết xã hội.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế:

  • Luận án chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski từ góc độ triết học, không bao quát toàn diện các góc độ thi pháp học, văn học sử hay các trắc nghiệm tâm lý học thực nghiệm.
  • Nguồn tư liệu khảo sát tập trung chủ yếu vào 6 tác phẩm văn học tiêu biểu cùng các tư liệu tiểu sử, chưa thể khảo sát toàn bộ di sản trước tác đồ sộ gồm hàng chục tác phẩm, nhật ký và bài báo của tác giả.
  • Bản thân tư tưởng của F.Dostoievski chứa đựng mâu thuẫn phức tạp giữa khát vọng tự do với lập trường duy tâm tôn giáo, gây khó khăn cho việc quy chuẩn thành một hệ thống lý luận thuần nhất.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski với các trào lưu triết học hiện sinh phương Tây thế kỷ XX (như quan điểm của J.-P.Sartre, A.Camus, S.Kierkegaard, F.Nietzsche).
  • Triển khai nghiên cứu liên ngành giữa triết học tinh thần với tâm lý học lâm sàng và giáo dục học trong việc giải quyết các xung đột nhân cách con người hiện đại.
  • Nghiên cứu sâu hơn về sự biến đổi của đời sống tinh thần xã hội Nga trong các giai đoạn lịch sử tiếp nối từ góc nhìn phương pháp luận triết học.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

  • Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Triết học (đặc biệt là Lịch sử triết học, Triết học văn hóa, Triết học phương Tây hiện đại), phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy và nghiên cứu về chủ nghĩa hiện sinh và triết học Nga.
  • Các nhà nghiên cứu văn học Nga, lý luận văn học và văn học so sánh cần tìm hiểu nền tảng triết học ẩn sâu trong các tác phẩm văn chương kinh điển thế kỷ XIX.
  • Cán bộ nghiên cứu, hoạch định chính sách văn hóa và công tác tư tưởng trong việc nhận diện bản chất của tự do tinh thần, xây dựng đời sống tinh thần lành mạnh, bảo vệ nền tảng tư tưởng xã hội chủ nghĩa.

Các phần đáng tham khảo nhất của luận án gồm: Chương 1 tổng quan tài liệu với hệ thống thư mục nghiên cứu phong phú về F.Dostoievski ở Nga và Việt Nam; khung phương pháp luận liên ngành văn - sử - triết; và phần phân tích sự chuyển biến tư tưởng qua hai giai đoạn gắn với các cứ liệu lịch sử và tôn giáo.

Câu hỏi thường gặp

  1. Luận án phân chia sự chuyển biến tư tưởng tự do của F.Dostoievski qua những mốc thời gian nào? Luận án phân chia tư tưởng của F.Dostoievski thành hai giai đoạn chính với ranh giới là thập niên 1860. Trước những năm 1860 (tiêu biểu giai đoạn 1846-1849 khi tham gia nhóm Petrashshevski), ông chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội không tưởng Ch.Fourier, hướng tới tự do công dân, tự do thể xác và cải thiện đời sống vật chất cho người nghèo. Sau biến cố bị kết án tử hình hụt năm 1849 và thời gian thụ án khổ sai ở Siberia, thế giới quan của ông thay đổi căn bản từ thập niên 1860 trở đi: ông chuyển sang đề cao tự do tinh thần Kitô giáo, nhấn mạnh sự thức tỉnh nội tâm, lòng bác ái và sự cứu rỗi phi bạo lực.

  2. Những tác phẩm văn học nào được lựa chọn làm phạm vi khảo sát chính trong luận án? Luận án lựa chọn khảo sát 6 tác phẩm văn chương tiêu biểu thể hiện tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski gồm: truyện vừa "Bút ký dưới hầm" (trích trong tập "Trái tim yếu mềm") và 5 tiểu thuyết: "Lũ người quỷ ám", "Anh em nhà Caramazov", "Đầu xanh tuổi trẻ", "Gã khờ", "Con bạc". Ngoài ra, luận án có liên hệ đối sánh với "Những đêm trắng", "Những kẻ tủi nhục" và truyện ngắn "Là bóng hay là hình".

  3. Những yếu tố lý luận nào ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski? Luận án xác định ba yếu tố lý luận chủ yếu: Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp (đặc biệt là tư tưởng của Ch.Fourier mà F.Dostoievski tiếp thu qua nhóm Petrashshevski); triết học Khai sáng Anh thế kỷ XVII - XVIII; và hệ tư tưởng Kitô giáo, trực tiếp là Chính thống giáo Nga với truyền thống tôn sùng đức tin, lòng bác ái và sự hòa giải nội tâm.

  4. Vì sao F.Dostoievski từ bỏ chủ nghĩa xã hội không tưởng để chuyển sang lập trường Kitô giáo? Theo luận án, sự chuyển biến này xuất phát từ hai nguyên nhân: thực tiễn quan sát xã hội Tây Âu sau các cuộc cách mạng tư sản cho thấy lý tưởng tự do bình đẳng bị phản bội, các đảng phái theo đuổi mục tiêu vị kỷ; và biến cố cuộc đời (trải nghiệm cận kề cái chết trước họng súng hành quyết năm 1849 cùng những năm tháng tù đày ở Siberia) khiến ông nhận ra sự bất lực của các học thuyết duy lý cơ giới, từ đó tìm kiếm sự cứu rỗi tinh thần trong đạo đức tôn giáo và đức tin Kitô giáo của quần chúng nhân dân Nga.

  5. Luận án chỉ ra những hạn chế nào trong tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski? Luận án chỉ rõ hạn chế căn bản của F.Dostoievski là rơi vào lập trường duy tâm tôn giáo sau những năm 1860. Ông hoài nghi và phủ nhận con đường đấu tranh giai cấp, cách mạng xã hội của những người dân chủ; tuyệt đối hóa sự cứu rỗi nội tâm cá nhân và kỳ vọng dùng tình thương tôn giáo, cái đẹp phi thực tế để giải quyết các mâu thuẫn xã hội gay gắt của nước Nga đương thời.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tư tưởng tự do tinh thần của F.Dostoievski và giá trị của nó" là công trình nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ triết học về di sản tư tưởng của đại văn hào Nga thế kỷ XIX. Bằng phương pháp luận duy vật biện chứng và phương pháp liên ngành văn - sử - triết, tác giả đã làm rõ các tiền đề lịch sử - xã hội, lý luận và nhân tố chủ quan dẫn tới sự chuyển biến tư tưởng qua hai giai đoạn của F.Dostoievski. Luận án đã khái quát thành công bản chất tự do tinh thần như một thể phức hợp của sự giằng xé nội tâm, khẳng định giá trị nhân văn và hiện thực phê phán, đồng thời chỉ ra một cách khách quan những giới hạn lịch sử trong thế giới quan duy tâm tôn giáo của ông. Kết quả nghiên cứu cung cấp nguồn dữ liệu khoa học có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác nghiên cứu lý luận triết học, văn hóa học và định hướng xây dựng đời sống tinh thần trong giai đoạn hiện nay.