CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ THỂ KÝ, KÝ SỰ NHÂN VẬT VÀ GIỚI THIỆU VỀ NHÀ VĂN, NHÀ BÁO NGUYỄN THỊ NGỌC HẢI 1.Khái lược chung về thể ký 1. Khái niệm ký Ký là một thể loại ra đời khá sớm cùng với nền văn học viết của dân tộc. Bước sang thế kỷ XX đặc biệt là từ sau Cách mạng tháng Tám cùng với bước phát triển mới của nền văn học, thể loại ký nói chung, các tiểu loại của nó như nhật ký, bút ký, ký sự…nói riêng, đều phát triển nhanh chóng tạo nên một mảng văn học có vị trí đặc biệt trong nền văn học hiện đại. Ký văn học là một thể loại cơ động, linh hoạt nhạy bén trong việc phản ánh hiện thực ở thể trực tiếp, ở những nét sinh động và tươi mới nhất.
Tác phẩm ký vừa có khả năng đáp ứng được những yêu cầu bức thiết của thời đại đồng thời vẫn giữ được tiếng nói vang xa sâu sắc của nghệ thuật. Tính tới thời điểm hiện tại khái niệm về ký cũng có nhiều ý kiến khác nhau. Trong văn học tự sự trung đại Việt Nam, ký là loại hình phức tạp nhất. Ban đầu ký là từ để chỉ tất cả các loại văn bản ghi chép về các lĩnh vực đời sống từ nông nghiệp, thương nghiệp, xã hội… Với tính chất như vậy, ký dễ gộp thu vào những tác phẩm văn xuôi nằm trong văn học chức năng hành chính, văn học chức năng văn học chức năng thẩm mỹ.
Dần theo thời gian phát triển của văn học ký trở thành một thể loại văn xuôi nghệ thuật. Các thể ký văn học luôn được mở rộng khả năng sáng tạo cho phù hợp với tính chất phong phú của đối tượng miêu tả. Tùy theo hình thức khác nhau của đối tượng miêu tả, nghệ thuật có cách xử lí và tái hiện riêng cho phù hợp. Ký cũng không gò bó người viết trong một phương thức biểu hiện và một 7 phong cách duy nhất mà mở rộng, thừa nhận nhiều hình thức và nhiều phong cách sáng tạo.
Có lối viết chân thực, tình cảm như nhật ký của Nam Cao tài hoa và giàu cảm xúc thơ như bút ký của Xuân Diệu , duyên dáng và tinh tường trong quan sát và cảm nhận như ký của Tô Hoài, cần cù chắt chiu và trân trọng với hiện thực khách quan như ký của Bùi Hiển, sắc sảo và độc đáo trong cách nhìn ngắm cuộc đời, trong ngôn từ biểu hiện như ký của Nguyễn Tuân… Sách 150 thuật ngữ văn học nêu định nghĩa: “Ký là tên gọi chung của một nhóm thể tài nằm ở phần giao nhau giữa văn học và ngoài văn học (báo chí, ghi chép…), chủ yếu là văn xuôi tự sự. Ký khác với truyện ở chỗ trong tác phẩm ký không có một xung đột thống nhất, phần khai triển của tác phẩm chủ yếu mang tính miêu thuật” [2, tr. Từ điển Văn học (Bộ mới) định nghĩa ký là một “Thể văn tự sự viết về người thật, việc thật, có ý nghĩa thời sự, trung thành với hiện thực ở mức cao” [32, tr. Giáo trình lý luận văn học của Lê Tiến Dũng đã định nghĩa “Ký là một thể loại văn học dùng để ghi lại sự việc, cảm xúc ý nghĩ.198] Còn theo Lý luận văn học do GS.
Hà Minh Đức Chủ biên thì: “Ký không phải là một thể đồng nhất mà bao gồm nhiều hình thức ghi chép, miêu tả và biểu hiện về cuộc sống trong văn xuôi tự sự, phóng sự, bút ký, hồi ký, du ký đến nhật ký, tùy bút, tiểu phẩm văn học, bút ký chính luận’’ [7, tr. Ký về cơ bản khác với truyện dài, truyện ngắn, tiểu thuyết ở chỗ trong tác phẩm ký không có xung đột thống nhất, phần khai triển của tác phẩm chủ yếu mang tính miêu tả, tường thuật. Đề tài và chủ đề cũng khác biệt với truyện, nó thường không phản ánh vấn đề sự hình thành tính ách của cá nhân trong tương quan với hoàn cảnh, mà các vấn đề trạng thái dân sự như chính 8 trị, xã hội và trạng thái tinh thần như phong hóa, đạo đức của chính môi trường xã hội. Những sáng tác thuộc thể loại ký là một bộ phận không thể tách rời của nền văn học trên thế giới nói chung và nền văn học nước nhà nói riêng.
Ký cho phép tái hiện những giai đoạn lịch sử đã qua trong tiến trình phát triển xã hội qua những bình diện mà nó đề cập. Có những tác phẩm chú ý đến việc miêu tả các phong tục thông qua những nét tính cách tiêu biểu, có tác phẩm chú ý miêu tả tính cách xã hội, có tác phẩm mang âm hưởng trữ tình, triết lý. Nhiều tác phẩm ký đậm chất tư liệu, hướng vào việc tái hiện chính xác thực tại với những sự kiện có thực, thường kèm theo sự lí giải, đánh giá tùy theo sự nhảy cảm và cách hiểu của tác giả. Kết cấu của ký cũng rất đa dạng, có thể có mô hình người kể chuyện để tạo sự thống nhất cho các thành phần vốn dị biệt nhau, có thể tạo thành thể loại từ những phần vốn chỉ gắn với nhau bằng một trật tự bề ngoài, lấy đề tài các đoạn miêu tả, hoặc các ý bình luận về các sự việc được miêu tả làm ráp nối sự kiện.
chính vì những tính chất nói trên mà ký có một phạm vi biểu hiện rất rộng lớn trong việc phản ánh, tái hiện cuộc sống cũng như phát huy vai trò sáng tạo của người cầm bút. Vì sự đa dạng phong phú của ký chúng ta có thể thấy rằng ký có một sự đóng góp không nhỏ đối với nền văn học cách mạng nói riêng, nền văn học nước nhà nói chung. Từ các định nghĩa khái quát trên chúng ta thấy ký có nhiều cách hiểu khác nhau. Thế nhưng dù đứng từ góc độ nào các nhà nghiên cứu cũng đều quan tâm đến sự kiện, hoàn cảnh, lịch sử, những biểu hiện của đời sống có thực.
Ký mang tính thời sự, phản ánh chân thực cuộc sống, phơi bày hiện thực xã hội. Quan điểm thể loại là tôn trọng sự thật khách quan của đời sống, không hư cấu. Sự việc, con người trong ký phải thật cụ thể rõ ràng và đạt 9 được tính xác thực cao. Người viết ký phải đảm bảo tính xác thực của hiện thực đời sống được phản ánh trong tác phẩm.
Sự phân loại của các thể ký văn học So với các thể loại văn học khác, sự phân loại trong ký có những phức tạp về mặt cấu tạo cũng như việc xác định ranh giới thể loại. Bên cạnh ký văn học vẫn tồn tại hàng loạt những hình thức thông tấn, ghi chép, miêu tả, kể chuyện hàng ngày trong cuộc sống. Viết về những điển hình xã hội tiêu biểu, một phong trào nông nghiệp, một anh hùng lao động hoặc câu chuyện về một vùng đất, đều phải sử dụng hình thức ghi chép người thật việc thật. Đấy là những tư liệu về cuộc sống được viết ra không nhằm mục đích sáng tác văn học.
Tuy nhiên nếu những ghi chép đó có giá trị văn học thì đều có thể trở thành những tác phẩm văn học. Phẩm chất và giá trị văn học trở thành thước đo và ranh giới để phân loại ký văn học và những hình thức ký của đời sống. Với báo chí cũng có một tình hình tương tự. Trong các thể tài báo chí, ngoài các hình thức tin tức, bình luận, xã luận,… cũng có các thể tài ghi chép tường thuật, phóng sự điều tra.
Những hình thức này có sự giáp ranh hoặc tương đồng với nhiều loại ký tự sự và trữ tình trong văn học. Đặc trưng văn học cũng là cơ sở để phân biệt ký văn học và ký báo chí. Trong ký văn học việc phân loại ra từng tiểu loại cũng đã gặp rất nhiều khó khăn và dễ lẫn lộn. Từ các loại ký tự sự như phóng sự, ký sự, hồi ký, truyện ký…đến các loại ký trữ tình như tùy bút, nhật ký, hoặc ký chính luận như các dạng tiểu phẩm văn học, tạp văn …đặc trưng loại hình của mỗi loại cũng rất khác nhau.
Song từ các hình thức đa dạng đó cũng có thể quy về một mối cơ bản. Thực ra toàn bộ các thể ký đều do sự thâm nhập, kết hợp ở những mức độ khác nhau giữa ba thành phần tự sự, trữ tình và chính luận. Tùy theo tác giả dựa vào thành phần nào là chủ đạo, tính chất của thể ký, do đó cũng có sự thay đổi. Ranh giới giữa các loại ký tự sự, trữ tình và chính luận cũng 10 không phải là tuyệt đối.
Các yếu tố tự sự trữ tình, chính luận không được phân bố theo những quy định có sẵn nào mà thường được vận dụng linh hoạt tùy theo từng tác giả và từng môi trường thâm nhập của từng người viết. Ký tự sự Nghiêng hẳn về việc miêu tả những sự kiện và con người trong đời sống khách quan. Có thể người viết ghi chép hoặc kể về một nhân vật, một phong trào, một chiến dịch, một chuyến đi. Hệ thống sự kiện sẽ làm cơ sở dẫn dắt, làm nên, trên đó có những nhân vật hoạt động có khi nhà văn tập trung miêu tả một tính cách tiêu biểu có cốt truyện, có lai lịch.
Có khi nhà văn quan tâm chủ yếu đến bối cảnh và không khí chung của phong trào, và các nhân vật hoạt động chỉ là để điểm xuyết và chứng minh. Loại ký sự này cũng có thể viết trực tiếp về hiện tại hoặc quá khứ trên cơ sở nắm vững tính xác thực lịch sử như hồi ký, ký sự lịch sử. Trong loại ký tự sự, có lúc hệ thống sự kiện kết thành một cốt truyện ngắn hoặc truyện vừa mà thường được coi là truyện ký. Nhưng cũng có nhiều trường hợp sự kiện không liên kết thành một cốt truyện hoàn chỉnh mà chỉ là một đường dây theo dòng của thời sự như một số ký sự trong văn học.
Nếu các thể ký phải đảm bảo tính xác thực trong miêu tả, thì loại ký tự sự phải tuân thủ một cách nghiêm ngặt nhất quy tắc này. Loại ký tự sự bao gồm các thể chính như: ký sự, phóng sự, hồi ký,… Ký sự chủ yếu ghi lại những diễn biến khách quan của cuộc sống và con người thông qua những sự kiện. Trong ký sự phải tôn trong tiếng nói khách quan của sự kiện. Người viết ký có quyền bình luận, phân tích nhưng chủ yếu vẫn là tiếng nói của bản thân sự sống đang vận động, phát triển.
Tác giả phải biết phát hiện, chọn lọc để làm nổi lên những điển hình xã hội tiêu biểu, những con người và sự việc giàu ý nghĩa xã hội và sức khái quát.