Chương 1 ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC BHAGAVAD GITA 1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ, CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI VỚI SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA BHAGAVAD GITA 1. Điều kiện tự nhiên Ấn Độ là một bán đảo rộng lớn ở phía nam Châu Á. Với diện tích khoảng 3,3 triệu kilômét vuông như hiện nay, Ấn Độ là quốc gia có diện tích lớn thứ bảy trên thế giới.
Đó là một đất nước có điều kiện tự nhiên, địa lý đa dạng nhưng cũng rất khắc nghiệt: một bán đảo rộng lớn được bao bọc bởi dãy núi Himalaya ở phái bắc và những đại dương mênh mông ở phía nam. Phía đông là vịnh Bengal, phía tây giáp Afghanistan và biển Ả Rập. Phía bắc Ấn Độ giáp Trung Quốc, Nepan, Butan. Thời cổ trung đại, Nepal cũng thuộc Ấn Độ.
Trước năm 1947, Ấn Độ còn bao gồm cả Pakiastan và Bangladesh hiện nay. Dãy núi Himalaya quanh năm phủ tuyết trắng kéo dài hơn hai ngàn kilômét với đỉnh cao nhất trên tám ngàn mét, là đỉnh núi cao nhất thế giới như bức tường ngăn cách bán đảo này với châu lục nên Ấn Độ được coi như một “tiểu lục địa”. Himalaya theo tiếng Phạn (Sanskrit) nghĩa là “xứ sở của tuyết”. Từ xa xưa đến nay, đây là nơi khổ luyện của các đạo sĩ muốn xa lánh sự đời để chiêm nghiệm trong thế giới tâm linh huyền bí.
Bốn phần năm diện tích Himalaya là rừng rậm và có nhiều thú rừng, người Ấn Độ tin rằng nơi đây còn là nơi trú ngụ của nhiều thần linh và những bậc thánh triết. “Tiểu lục địa” Ấn Độ bị chia cắt bởi dãy núi Vindhya, tách miền bắc ra khỏi miền nam. Nửa phía bắc là hai đồng bằng rộng lớn, do sông Ganga (sông Hằng) tạo nên ở phía đông bắc và sông Indus (sông Ấn) tạo nên ở phía tây bắc (hiện 9 nay vùng này thuộc Pakistan). Nửa phía nam là cao nguyên Deccan với núi cao nóng bức, khô khan và rừng rậm.
Sự chia cắt về mặt địa lý này lý giải sự khác biệt giữa miền bắc và miền nam về nhiều mặt, trong đó có những nét đặc trưng về mặt văn hóa, ngôn ngữ. Dãy Himalaya là nguồn ba con sống chính của Ấn Độ: sông Ấn, sông Hằng và sông Brahmaputra. Sông Brahmaputra chảy qua qua các hẻm sâu của các dãy núi phía đông bắc trước khi lượn khúc giữa núi non và đồng bằng rồi đổ vào vịnh Bengal. Cả hai con sông Ấn và sông Hằng đã bồi đắp thành hai đồng bằng màu mỡ và hình thành nơi đây cái nôi của văn minh Ấn Độ.
Sông Ấn được người bản địa gọi là Sindhu. Con sông này được chia là năm nhánh nên đồng bằng lưu vực sông Ấn được gọi là vùng Punjab (vùng năm sông). Tên nước Ấn Độ là gọi theo tên con sông này. Khi người Ba Tư tiếp xúc với xứ Ấn Độ, do vấn đề phát âm, họ gọi tên nước Ấn Độ là Hindu – Hindustan, ám chỉ những người dân sống ở miền bắc thuộc lưu vực sông Indus, về sau dùng để chỉ chung Ấn Độ.
Người Hy Lạp gọi tên sông Ấn là Indus, và tên nước hiện nay là India, nhưng người Ấn Độ lấy tên một nhân vật trong truyền thuyết của họ mà họ tin là thủy tổ của mình để đặt tên nước: Bharat. Sông Hằng được người Ấn Độ coi là con sông linh thiêng nhất. Sông Hằng cũng bắt nguồn từ Himalaya và chảy ngang qua phía bắc Ấn Độ. Trong tư duy thần thoại Ấn Độ, sông Hằng là người con gái của Himalaya; là con sông ở trên trời, nhờ thần Shiva kéo nó chảy qua đầu tóc của mình rồi chảy ngang qua trần gian và tiếp tục đổ xuống âm phủ.
Vì chảy qua cả ba thế giới nên nó còn được gọi là Tripathaga. Vì thế, đối với người Ấn Độ, nước sông Hằng có sức thanh tẩy nhiệm màu. Từ xa xưa người Ấn Độ đã đến khúc sông Hằng ở thành phố Benares để cử hành nghi lễ mang tính chất tôn giáo. Ai đến và tắm nước sông Hằng sẽ được thanh tẩy mọi tội lỗi, được bình an, và khi chết, nếu được chết bên bờ sông Hằng thì đó chính là diễm phúc của cuộc đời.
10 Do đó, sông Hằng còn được coi như người mẹ của Ấn Độ, luôn có lòng bao dung, nhân từ đối với con cái mình. Với dòng nước chứa đầy phù sa, sông Hằng cũng là cái nôi của nền nông nghiệp lúa nước cổ xưa và cũng là nơi phát sinh ra các tiểu quốc chiếm hữu nô lệ đầu tiên của bán đảo Ấn Độ cổ. Hình tượng của sông Hằng được nhân cách hóa như một người đàn bà mang một bình nước đứng trên lưng con cá sấu. Jawaharlal Nehru viết: Và dòng sông Hằng, trước hết là con sông của Ấn Độ, con sông đã nắm giữ trái tim của Ấn Độ và thu hút hàng bao nhiêu triệu người đến đôi bờ của nó từ buổi bình minh của lịch sử.
Câu chuyện dòng sông Hằng, từ ngọn nguồn của nó đến biển cả, từ thời xưa đến thời nay, là câu chuyện của nền văn minh và văn hóa Ấn Độ, của sự hưng suy của các triều đại, của những thành phố lớn, kiêu hãnh, của cuộc phiêu lưu của con người và sự tìm tòi của trí tuệ từng làm bận bịu các nhà tư tưởng Ấn Độ, của sự phong phú và hoàn mỹ của cuộc sống, cũng như sự từ chối và bác bỏ của nó, những thăng trầm, tăng trưởng và tàn lụi, cuộc sống và cái chết. Cao nguyên Deccan cũng là một nét đặc biệt của Ấn Độ. Deccan là một cao nguyên lớn tại Ấn Độ và chiếm phần lớn miền nam Ấn Độ. Cao nguyên đạt cao độ một trăm mét ở phía bắc, tăng lên đến hơn một kilômét ở phía nam, tạo thành một tam giác nổi lên giống như đường bờ biển phía dưới của tiểu lục địa Ấn Độ.
Cao nguyên Deccan nằm ở phía nam của đồng bằng Ấn – Hằng. Do bị chắn bởi dãy núi Ghat, ngăn hơi ẩm của gió mùa tây nam đến cao nguyên nên Deccan nhận được lượng mưa rất ít. Tất cả các sông của cao nguyên Deccan đều phụ thuộc vào lượng mưa và trở nên khô hạn vào mùa hè. Phía đông cao nguyên Deccan có cao độ thấp và kéo dài về phía bờ biển đông nam Ấn Độ.
Rừng của cao nguyên cũng tương đối khô hạn. Cao nguyên Deccan được coi như nhà bảo tàng tự nhiên cổ xưa 11 nhất Ấn Độ. Tại đây, người ta tìm thấy những bộ lạc gần như nguyên thủy, những thổ ngữ rất xưa, nên người ta cho rằng người Ấn Độ bản địa lâu đời nhất đã từng sống ở đây. Khí hậu của Ấn Độ rất khắc nghiệt, có khi nóng như thiêu đốt và có khi lạnh như bắc cực, tùy thuộc vào khu vực và các mùa trong năm.
Thời tiết Ấn Độ được chia làm ba mùa chính: mùa đông, mùa hè và mùa mưa nhưng cũng có thể chia thành sáu mùa trong năm: mùa hè, mùa thu, mùa đông, mùa xuân, gió mùa mùa hè và gió mùa mùa đông (Srinivasa, R. Thông thường, phía bắc Ấn Độ lạnh hơn, khu vực trung tâm nóng và khô, phía nam có khí hậu nhiệt đới. Ở miền bắc Ấn dãy Himalaya quanh năm tuyết phủ, gió lạnh gặp hơi nước tạo thành những đám sương mù dày đặc bao phủ cả bầu trời. Vào mùa hè, một phần băng trên dãy Himalaya tan chảy tạo thành những cơn thác lũ đổ xuống chân núi.
Vùng tây bắc, lưu vực sông Ấn, khí hậu khô nóng tạo nên sa mạc Thar, mỗi chiều rộng 600 kilômét. Lưu vực sông Ấn rất hiếm mưa và chịu tác động trực tiếp của sa mạc Thar, hằng năm phủ một lớp cát dày trên hai bờ trung lưu sông Ấn. Trong khi đó vùng đông bắc, lưu vực sông Hằng lại có tác động của gió mùa, có mưa nên hình thành với những cánh đồng phì nhiêu xanh tốt. Khu vực miền trung và miền nam thì nắng nóng như thiếu đốt, đất đai khô cằn.
Lượng mưa cũng khác nhau theo từng khu vực. Nạn hạn hán thường xảy ra nhiều khu vực dẫn đến đói kém. Với một nền kinh tế chủ yếu dựa trên nông nghiệp, người Ấn Độ cổ thường cầu xin thần Varana (thần mưa) để giúp cho họ tránh khỏi những trận lũ lụt và ban cho họ có nước để sinh hoạt và trồng trọt. Sự đa dạng về khi hậu giúp cho Ấn Độ có nguồn thực vật phong phú và được liệt vào quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất thế giới, cả về số loài và số lượng cá thể.
Số loài động thực vật ở tiểu lục địa Ấn Độ chỉ đứng thứ hai trên thế giới sau toàn Châu Phi, và có nhiều loài chỉ có mặt tại đây. 12 Khu vực xung quanh dãy Himalaya được bao bọc bởi các cây thông và tùng, trong khi ở phía đông có những khu rừng tre um tùm. Có thể nói, điều kiện tự nhiên của Ấn Độ rất đặc biệt, đó là một bán đảo rộng lớn với những con sông, những vùng đồng bằng trù phú, nhưng cũng có những cao nguyên nóng bức, sa mạc khô cằn, lại có núi cao hùng vĩ và những cánh rừng già bí hiểm. Đó là một thứ thiên nhiên vừa đóng kín vừa cởi mở, vừa là một tiểu lục địa thống nhất, cách biệt với bên ngoài, vừa chia cắt và khác nhau bên trong, vừa hùng vĩ vừa cực kỳ đa dạng (Lương Ninh, Đinh Ngọc Bảo, Đặng Quang Minh, Nguyễn Gia Phu & Nghiêm Đình Vỳ, 2012, tr.
Will Durant nhận xét: Đó đây, ít nhất là trên một phần năm đất đai, còn những khu rừng hoang của thời khai thiên lập địa, đầy cọp, báo, chó sói và rắn. phía cuối bán đảo, miền Deccan, khí hậu nóng và khô, đôi khi nhờ gió biển mà mát được một chút. Nhưng từ Dehli tới Ceylan, đặc điểm của khí hậu Ấn Độ là nóng, một sức nóng làm cho cơ thể ta suy nhược, con người mau già và ảnh hưởng lớn tới tôn giáo, triết học của thổ dân. Chỉ có một cách chống với sức nóng đó là ngồi yên, không ham muốn gì hết.
Mùa hè, gió mùa thổi, mưa đổ xuống, không khí mát mẻ được một chút, đất đai trồng trọt được, nhưng khi nó ngừng thổi thì Ấn Độ lại chịu cái nạn đói và chỉ mơ tưởng cảnh Niết Bàn (2006, tr. Có thể nói, chính điều kiện tự nhiên đa dạng nhưng rất khắc nghiệt ấy của Ấn Độ đã tạo nên và tác động thường xuyên, lâu dài đến đời sống vật chất và tinh thần, đến phong tục tập quán và tâm lý tín ngưỡng, tôn giáo của người Ấn Độ.