Luận án tiến sĩ về tư tưởng triết học khoa học của Francis Bacon trong tác phẩm 'Công cụ mới'

Luận án tiến sĩ phân tích triết học tư tưởng triết học về khoa học của francis bacon trong tác phẩm công cụ mới, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức

• Tác giả: Phạm Thanh Tùng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đỗ Minh Hợp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng & Chủ nghĩa duy vật lịch sử
• Đề tài: Tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon trong tác phẩm 'Công cụ mới'
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐỀ TÀI
• 1.1. Tài liệu nghiên cứu về các điều kiện và tiền đề cho sự ra đời tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon trong tác phẩm “Công cụ mới”
• 1.2. Tài liệu về các điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa
• 1.3. Tài liệu về những tiền đề lý luận
• 1.4. Tài liệu về thân thế của F. Bacon và khái lược về tác phẩm “Công cụ mới”
• 1.5. Tài liệu nghiên cứu về tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon trong “Công cụ mới”
• 1.5.1. Quan niệm của F.Bacon về mục đích cơ bản của khoa học
• 1.5.2. Quan niệm của F.Bacon về bản chất của nhận thức khoa học
• 1.5.3. Quan niệm của F.Bacon về triết học kinh viện
• 1.5.4. Quan niệm của F.Bacon về con đường nhận thức khoa học
• 1.6. Tài liệu về những giá trị và hạn chế của tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon
• 1.7. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI, VĂN HÓA VÀ CÁC TIỀN ĐỀ CHO SỰ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC CỦA F.BACON TRONG TÁC PHẨM “CÔNG CỤ MỚI”
• 2.1. Những điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa
• 2.2. Thân thế, sự nghiệp của F. Bacon và tác phẩm công cụ mới
• 2.3. Khái niệm “triết học về khoa học”
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC TRONG TÁC PHẨM “CÔNG CỤ MỚI”
• 3.1. Bacon chống lại chủ nghĩa chủ quan trong nhận thức
• 3.2. Bacon phê phán tính chất tư biện của triết học kinh viện
• 3.3. Bacon phê phán chủ nghĩa giáo điều
• 3.4. Bộ phận xây dựng
• 3.5. Bacon khẳng định sự cần thiết phải có một phương pháp
• 3.6. Cơ sở bản thể của nhận thức khoa học
• 3.7. Bản chất của nhận thức khoa học
• 3.8. Con đường nhận thức khoa học
• 3.9. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG TỪ TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC CỦA F.BACON TRONG TÁC PHẨM “CÔNG CỤ MỚI”
• 4.1. Giá trị và hạn chế của tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon trong tác phẩm “Công cụ mới”
• 4.2. Tác động của tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon trong “Công cụ mới” đến lịch sử khoa học và triết học phương Tây sau ông
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Francis Bacon và tác phẩm Công cụ mới

Francis Bacon là một trong những nhà triết học có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử triết học phương Tây, đặc biệt trong lĩnh vực triết học khoa học. Tác phẩm 'Công cụ mới' của ông không chỉ là một cột mốc quan trọng trong sự phát triển của khoa học hiện đại, mà còn là một tài liệu lý luận sâu sắc về phương pháp nghiên cứu khoa học. Bacon đã phê phán triết học kinh viện và đề xuất một phương pháp nghiên cứu khoa học dựa trên thực nghiệm và quan sát. Ông nhấn mạnh rằng khoa học cần phải được xây dựng trên nền tảng của tư duy phê phán và thực nghiệm thay vì dựa vào các lý thuyết trừu tượng. Tác phẩm này đã mở ra một hướng đi mới cho khoa học và triết học, khẳng định vai trò của khoa học trong việc cải thiện đời sống con người.

1.1. Tầm quan trọng của Công cụ mới

'Công cụ mới' không chỉ đơn thuần là một tác phẩm triết học mà còn là một cẩm nang cho các nhà khoa học trong việc áp dụng phương pháp thực nghiệm. Bacon đã chỉ ra rằng, để đạt được tri thức khoa học, cần phải có một phương pháp nghiên cứu rõ ràng và có hệ thống. Ông đã phát triển khái niệm tư duy phân biện, nhấn mạnh rằng việc phân tích và tổng hợp thông tin là rất quan trọng trong quá trình nghiên cứu khoa học. Tác phẩm này đã ảnh hưởng sâu sắc đến các nhà khoa học và triết gia sau này, đặc biệt là trong việc hình thành phương pháp khoa học hiện đại.

II. Tư tưởng triết học khoa học của Francis Bacon

Tư tưởng triết học của Bacon tập trung vào việc xây dựng một triết lý khoa học dựa trên thực nghiệm và nghiên cứu. Ông đã chỉ ra rằng, khoa học không chỉ là một tập hợp các kiến thức mà còn là một quá trình khám phá và phát triển. Bacon đã phê phán chủ nghĩa giáo điều và tư biện trong triết học, cho rằng chúng cản trở sự phát triển của khoa học. Ông khuyến khích việc áp dụng phương pháp thực nghiệm để thu thập dữ liệu và rút ra kết luận. Tư tưởng này đã đặt nền tảng cho khoa học hiện đại, khẳng định rằng khoa học cần phải được xây dựng trên cơ sở của thực tiễn và kinh nghiệm.

2.1. Phê phán triết học kinh viện

Bacon đã chỉ trích triết học kinh viện vì sự phụ thuộc vào các lý thuyết trừu tượng và thiếu sự liên kết với thực tế. Ông cho rằng, triết học cần phải được cải cách để phù hợp với khoa học thực nghiệm. Ông đã nhấn mạnh rằng, việc áp dụng phương pháp thực nghiệm là cần thiết để phát triển tri thức khoa học. Tư tưởng này đã mở ra một hướng đi mới cho khoa học, khuyến khích các nhà khoa học tìm kiếm tri thức thông qua nghiên cứu thực tiễn.

III. Giá trị và hạn chế của tư tưởng Bacon

Tư tưởng triết học của Bacon có giá trị lớn trong việc định hình khoa học hiện đại. Ông đã đặt ra những nguyên tắc cơ bản cho phương pháp nghiên cứu khoa học, nhấn mạnh tầm quan trọng của thực nghiệm và quan sát. Tuy nhiên, tư tưởng của ông cũng có những hạn chế. Bacon chưa hoàn toàn phát triển các khái niệm về khoa học xã hội và nhân văn, điều này đã dẫn đến một số thiếu sót trong việc áp dụng phương pháp thực nghiệm vào các lĩnh vực này. Dù vậy, những đóng góp của ông vẫn được coi là nền tảng cho sự phát triển của khoa học và triết học sau này.

3.1. Tác động đến lịch sử khoa học

Tư tưởng của Bacon đã có tác động sâu sắc đến lịch sử khoa học và triết học phương Tây. Ông được coi là người khởi xướng chủ nghĩa duy vật và khoa học thực nghiệm. Những nguyên tắc mà ông đề xuất đã trở thành nền tảng cho các nhà khoa học sau này, từ Newton đến các nhà khoa học hiện đại. Tác phẩm 'Công cụ mới' đã mở ra một kỷ nguyên mới cho khoa học, khẳng định vai trò của khoa học trong việc cải thiện đời sống con người và phát triển xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Triết học với đề tài "Tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon trong tác phẩm Công cụ mới" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Phạm Thanh Tùng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đỗ Minh Hợp, tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2015). Luận án thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, mã số 62 22 80 05.

Tính cấp thiết của đề tài được luận án xác định xuất phát từ bản chất của khoa học như một hiện tượng lịch sử văn hóa ra đời ở thời kỳ cận hiện đại Tây Âu, đánh dấu bước chuyển sang xã hội công nghiệp và làm biến đổi các cơ sở bản thể của đời sống xã hội lẫn đời sống cá nhân. Triết học, với chức năng phản tư thế giới quan và nhân sinh quan, có nhiệm vụ làm sáng tỏ bản chất, mục đích và con đường phát triển của khoa học. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế tri thức, việc nghiên cứu các cơ sở triết học về khoa học có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trực tiếp. Về khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng di sản triết học của Francis Bacon nói chung và tư tưởng triết học về khoa học của ông trong tác phẩm Công cụ mới (Novum Organum) nói riêng chưa từng được nghiên cứu một cách chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống trong giới học thuật tại Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ các nội dung cơ bản của tư tưởng triết học về khoa học trong tác phẩm Công cụ mới của Francis Bacon. Để thực hiện mục đích này, tác giả giải quyết ba nhiệm vụ cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Thứ nhất, trình bày, phân tích các điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa và tiền đề lý luận hình thành tư tưởng triết học về khoa học trong tác phẩm Công cụ mới của Francis Bacon.
2. Thứ hai, phân tích làm rõ các nội dung cơ bản của tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon trong tác phẩm Công cụ mới.
3. Thứ ba, chỉ ra những giá trị, hạn chế và tác động của tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon trong tác phẩm Công cụ mới đối với lịch sử triết học và khoa học phương Tây giai đoạn sau.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tư tưởng triết học về khoa học được Francis Bacon trình bày trong tác phẩm Công cụ mới. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào văn bản tác phẩm Công cụ mới, một số tác phẩm khác có liên quan của Francis Bacon và các công trình của những nhà triết học khác bàn luận về tư tưởng của ông, đặt trong bối cảnh lịch sử tư tưởng phương Tây thời kỳ cận hiện đại (thế kỷ XVI - XVII) cùng các giai đoạn tiếp nhận sau đó.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành phân loại và tổng hợp tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài theo ba nhóm nội dung chính:

Nhóm tài liệu về điều kiện lịch sử và tiền đề lý luận:

• Các nghiên cứu của C. Mác và Ph. Ăngghen trong các tác phẩm kinh điển (Gia đình thần thánh, Sự khốn cùng của triết học, Biện chứng của tự nhiên, Chống Đuy-rinh) chỉ rõ các biến đổi kinh tế - xã hội nước Anh thế kỷ XIV - XV, việc xóa bỏ chế độ nông nô, phong trào khoanh chiếm đất, cuộc đấu tranh chống tôn giáo và phong trào Phục hưng đã tạo tiền đề hình thành lập trường duy vật của Bacon.
• Giáo trình và chuyên khảo trong nước: Nguyễn Hữu Vui (chủ biên, 2007) trong Lịch sử triết học; Trần Văn Phòng (2003) trong Lịch sử triết học phương Tây trước Mác; Đỗ Minh Hợp (2014) trong Lịch sử triết học phương Tây (Tập 2); Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Thanh, Nguyễn Anh Tuấn (2006, 2008) phân tích bối cảnh văn hóa duy lý cận hiện đại; Phạm Minh Lăng (2001) trong Những chủ đề cơ bản của triết học phương Tây; Nguyễn Thị Hồng Diệp (2012) trong luận văn thạc sĩ về nhận thức luận của Bacon; Nguyễn Ước (2009); Phương Kỳ Sơn (2001); Nguyễn Tiến Dũng (2006); Nguyễn Hùng Hậu (2010).
• Các nghiên cứu nước ngoài: Will Durant (2009) trong Câu chuyện triết học; P. Taranov (2000, bản dịch của Đỗ Minh Hợp) trong 106 nhà thông thái; Lê Tôn Nghiêm (2000) trong Lịch sử triết học Tây phương.

Nhóm tài liệu về nội dung tư tưởng triết học về khoa học của Bacon:

• Về mục đích khoa học: Bernard Morichère (2010, bản dịch của Phan Quang Định), Đỗ Minh Hợp (2014), Phạm Minh Lăng (2001) nêu rõ quan niệm khoa học phụng sự đời sống con người và chinh phục tự nhiên.
• Về bản chất nhận thức khoa học: C. Mác (1994) nhấn mạnh nhận thức về tính biến đổi của vật chất; Trần Đức Thảo (1995) trong Lịch sử tư tưởng trước Mác; Lê Thanh Sinh (2001) và Nguyễn Thị Hồng Diệp (2012) phân tích nhận thức quy luật khách quan từ cảm tính đến lý tính.
• Về phê phán triết học kinh viện: Doãn Chính và Đinh Ngọc Thạch (2003, 2008) trong Triết học Trung cổ Tây Âu; Trần Văn Phòng (2003); Lê Thanh Sinh (2001) chỉ rõ sự phê phán của Bacon đối với tính tư biện và việc triết học phục tùng thần học.
• Về con đường nhận thức và phương pháp quy nạp: Trần Văn Phòng (2003, 2011); Lê Thị Huyền (2010); Hà Thiên Sơn (1996, 2012); Nguyễn Huy Hoàng (2002); Samuel Enoch Stumpf (2004); Bryan Magee (2006); Richard Tarnas (2008).

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết: Hầu hết các công trình đã công bố chỉ dừng lại ở mức giới thiệu khái quát thân thế, sự nghiệp hoặc phân tích một số khía cạnh nhận thức luận riêng lẻ. Chưa có công trình nào tại Việt Nam đi sâu nghiên cứu có hệ thống, toàn diện tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon trong tác phẩm Công cụ mới, đặc biệt là việc làm rõ mối liên hệ giữa hai bộ phận cấu thành (bộ phận phê phán và bộ phận xây dựng), cùng sự tác động của tư tưởng này đến lịch sử triết học và khoa học phương Tây.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án dựa trên hệ thống quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin về triết học và khoa học (đặc biệt là các nhận định của C. Mác và Ph. Ăngghen về Francis Bacon và sự phát triển của khoa học thực nghiệm), cùng với quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò quốc sách hàng đầu của khoa học và công nghệ. Khung phân tích trung tâm của luận án là khái niệm "triết học về khoa học", được xác định như một lĩnh vực tri thức phản tư về cơ sở bản thể, bản chất nhận thức, phương pháp luận và chức năng xã hội của khoa học trong lịch sử văn hóa.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, luận án sử dụng hướng tiếp cận định tính, đặc trưng cho nghiên cứu lịch sử triết học và phân tích văn bản. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân tích từng nội dung, khái niệm, luận điểm trong văn bản Công cụ mới và tổng hợp thành bức tranh toàn diện về hệ thống tư tưởng của Bacon.
• Phương pháp logic và lịch sử: Đặt tư tưởng của Bacon vào tiến trình lịch sử văn hóa Tây Âu thời cận hiện đại để làm rõ tính tất yếu và giá trị thời đại của tư tưởng đó.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu quan điểm của Bacon với triết học kinh viện, với tác phẩm Organon của Aristotle, cũng như với các trào lưu triết học trước và sau ông.
• Phương pháp quy nạp và diễn dịch: Rút ra các kết luận lý luận từ dữ liệu lịch sử tư tưởng cụ thể và kiểm chứng tính nhất quán của hệ thống khái niệm.
• Phương pháp hệ thống hóa: Phân định rõ ràng các cấu trúc nội dung từ tiền đề, thực trạng đến giá trị và hạn chế.

Nguồn tư liệu sử dụng trong luận án gồm văn bản tác phẩm Công cụ mới của Francis Bacon (các bản dịch tiếng Việt và bản tiếng Anh); các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin; các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam; cùng hệ thống sách chuyên khảo, giáo trình, luận văn và bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành Triết học, Giáo dục lý luận trong nước và quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có dung lượng 154 trang (ngoài phần phụ lục danh mục công trình và tài liệu tham khảo), kết cấu gồm phần Mở đầu, Kết luận và 4 chương chính với 11 tiết nội dung.

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo ba nhóm vấn đề: điều kiện và tiền đề lịch sử; nội dung tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon trong Công cụ mới; các đánh giá về giá trị, hạn chế và tác động lịch sử. Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây đã ghi nhận vai trò của Bacon nhưng chưa phân tích chuyên sâu các nhân tố thúc đẩy, chưa khảo cứu thỏa đáng các tiền đề triết học và chưa phân tích có hệ thống cấu trúc nội dung tác phẩm Công cụ mới. Từ đó, chương 1 xác lập bốn định hướng nội dung mà luận án tập trung giải quyết.

Chương 2. Những điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa và các tiền đề cho sự ra đời tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon trong tác phẩm "Công cụ mới"

Chương 2 phân tích bối cảnh lịch sử hình thành tư tưởng của Bacon thông qua bốn nhân tố điều kiện cơ bản và hai nhóm tiền đề lý luận:

• Bốn nhân tố kinh tế - xã hội và văn hóa:
  1. Quá trình hình thành quan hệ sản xuất tư sản mới tại Anh, đòi hỏi giải phóng sức lao động và ứng dụng kỹ thuật vào sản xuất.
  2. Phong trào Cải cách giáo hội và phong trào Phục hưng, thúc đẩy thái độ thế tục, tự do tư tưởng và giải phóng nhận thức khỏi giáo điều tôn giáo.
  3. Quá trình hình thành khoa học như một thiết chế xã hội gắn liền với sự phân ngành khoa học và kỹ thuật cơ khí.
  4. Lập trường giai cấp tư sản tiến bộ của Francis Bacon khi hoạt động trong bộ máy nhà nước, nỗ lực đề xuất các giải pháp thúc đẩy sản xuất thông qua khoa học.
• Các tiền đề lý luận:
  1. Tiền đề khoa học tự nhiên: Sự ra đời của thuyết nhật tâm của N. Copernicus, các quan sát thiên văn của G. Bruno, cơ học của G. Galilei và các nghiên cứu của Leonardo da Vinci.
  2. Tiền đề triết học: Sự kế thừa có chọn lọc các mầm mống duy vật và kinh nghiệm từ triết học kinh viện hậu kỳ (Roger Bacon, William of Ockham), triết học tự nhiên thời Phục hưng; đồng thời phê phán trực tiếp hệ thống logic học tư biện trong Organon của Aristotle.
• Thân thế, sự nghiệp và tác phẩm: Khái lược cuộc đời Bacon (1561 - 1626) từ hoạt động chính trị đến các công trình trước tác; xác định Công cụ mới là phần thứ hai trong đại dự án Đại phục hồi các khoa học (Instauratio Magna) nhằm tái lập nền tảng nhận thức cho con người; xác lập nội hàm của khái niệm "triết học về khoa học".

Chương 3. Những nội dung cơ bản của tư tưởng triết học về khoa học trong tác phẩm "Công cụ mới"

Chương 3 trình bày hai bộ phận cấu thành cơ bản của tư tưởng triết học về khoa học của Bacon: bộ phận phê phán và bộ phận xây dựng.

Bộ phận cấu thành	Nội dung phân tích trong luận án
Bộ phận phê phán	- Phê phán chủ nghĩa chủ quan trong nhận thức: Vạch rõ các thiên kiến cá nhân và thói quen áp đặt ý muốn chủ quan lên sự vật. - Phê phán tính chất tư biện của triết học kinh viện: Bác bỏ phương pháp tam đoạn luận thuần túy hình thức, lối suy diễn khái niệm sáo rỗng trong bốn bức tường, xa rời thực tiễn. - Phê phán chủ nghĩa giáo điều: Bác bỏ sự phục tùng mù quáng uy quyền của giáo hội và các học thuyết cổ xưa. - Học thuyết về 4 ngẫu tượng (idola): Vạch rõ các trở ngại cản trở trí tuệ gồm: Ngẫu tượng tộc loại (bản tính loài người), Ngẫu tượng hang động (cá tính và giáo dục riêng), Ngẫu tượng chợ búa (sự sai lệch của ngôn ngữ trong giao tiếp), Ngẫu tượng rạp hát (các hệ thống triết học giáo điều và phương pháp chứng minh sai).
Bộ phận xây dựng	- Khẳng định sự cần thiết của phương pháp mới: Phương pháp nhận thức mới đóng vai trò như công cụ hỗ trợ lý tính, chuẩn hóa năng lực tư duy của con người. - Cơ sở bản thể của nhận thức: Thừa nhận thế giới vật chất vận động khách quan; bản chất sự vật biến đổi nhưng quy luật vận động là bất biến. - Bản chất nhận thức khoa học: Quá trình phản ánh quy luật khách quan đi từ cảm tính đến lý tính; khẳng định nguyên lý "muốn thống trị tự nhiên phải tuân theo tự nhiên". - Con đường nhận thức khoa học: Đưa ra hình ảnh so sánh ba phương pháp (con nhện - tư biện; con kiến - tích lũy tài liệu thô; con ong - thu thập và xử lý tài liệu bằng lý tính); bảo vệ phương pháp quy nạp loại trừ (sử dụng các bảng hiện diện, bảng vắng mặt, bảng mức độ để tìm ra quy luật).

Chương 4. Giá trị, hạn chế và những tác động tư tưởng triết học về khoa học của F.Bacon trong tác phẩm "Công cụ mới"

Chương 4 đánh giá toàn diện di sản tư tưởng của Bacon trên ba phương diện:

• Giá trị tư tưởng: Khởi xướng học thuyết thanh tẩy lý tính để giải phóng nhận thức khỏi các ngẫu tượng; đánh giá triết học tự nhiên là cội nguồn của các khoa học; xác định mục đích thực tiễn của khoa học là tạo ra các phát minh đem lại phúc lợi cho con người và nâng cao phẩm giá con người.
• Hạn chế tư tưởng: Do bối cảnh lịch sử quy định, tư tưởng của Bacon mang tính chất duy cảm cực đoan (cho rằng cảm tính không mắc sai lầm); đưa phương pháp siêu hình từ khoa học tự nhiên vào triết học; đánh giá chưa thỏa đáng vai trò của toán học và phương pháp diễn dịch; còn có những nhượng bộ mang tính hình thức đối với thần học.
• Tác động lịch sử: Luận án chỉ ra tư tưởng của Bacon là cơ sở thúc đẩy sự thành lập Hội Khoa học Hoàng gia London và các viện hàn lâm châu Âu; ảnh hưởng trực tiếp đến chủ nghĩa duy vật Anh (T. Hobbes, J. Locke), triết học Khai sáng Pháp (công trình Bách khoa toàn thư của Diderot và D'Alembert), triết học cổ điển Đức (I. Kant, L. Feuerbach); đồng thời là tiền đề lý luận quan trọng được C. Mác và Ph. Ăngghen kế thừa, đánh giá như "ông tổ của chủ nghĩa duy vật Anh và toàn bộ khoa học thực nghiệm hiện đại".

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án nêu rõ ba đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Là công trình khoa học đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu chuyên biệt, toàn diện và có hệ thống về tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon trong tác phẩm Công cụ mới.
2. Nghiên cứu và làm sáng tỏ một cách có hệ thống cấu trúc tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon, chỉ rõ mối quan hệ biện chứng giữa bộ phận phê phán (phê phán chủ nghĩa chủ quan, triết học kinh viện, chủ nghĩa giáo điều, học thuyết về bốn ngẫu tượng) và bộ phận xây dựng (phương pháp quy nạp loại trừ, cơ sở bản thể, bản chất và con đường nhận thức khoa học).
3. Trên cơ sở phân tích khách quan các giá trị và hạn chế lịch sử, luận án làm rõ những tác động sâu sắc của tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon đối với sự phát triển của triết học và khoa học phương Tây các thế kỷ tiếp theo.

Về mặt giải pháp và kiến nghị, luận án đề xuất việc vận dụng các giá trị phương pháp luận của Bacon vào thực tiễn: sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuyên đề triết học và triết học về khoa học; rút ra bài học cảnh tỉnh nhằm khắc phục bệnh giáo điều, bệnh tư biện sáo rỗng và chủ nghĩa chủ quan trong nhận thức; đồng thời khẳng định việc phát triển khoa học - công nghệ gắn với thực tiễn sản xuất là nền tảng tất yếu để phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, tác giả luận án tự nhận định rằng do những hạn chế về điều kiện tư liệu, ngôn ngữ và khuôn khổ dung lượng của một luận án tiến sĩ, công trình chưa thể khai thác hết tất cả các phương diện phong phú trong toàn bộ di sản triết học của Francis Bacon.

Về hướng nghiên cứu tiếp, luận án chỉ ra các vấn đề cần tiếp tục đào sâu trong các công trình sau này:

• Khảo cứu tư tưởng của Francis Bacon về mô hình tổ chức của nhà nước đối với hoạt động nghiên cứu khoa học.
• Làm rõ quan niệm của Francis Bacon về sứ mệnh xã hội và chuẩn mực đạo đức của nhà khoa học.
• Nghiên cứu sự kế thừa, phát triển và biến đổi của các nguyên lý triết học Bacon trong các trào lưu triết học về khoa học đương đại và nền kinh tế tri thức.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các nhóm đối tượng và nội dung cụ thể:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Triết học, Lịch sử triết học, Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Có thể sử dụng luận án làm tài liệu học tập, nghiên cứu và biên soạn bài giảng cho học phần Lịch sử triết học phương Tây cận đại và chuyên đề "Triết học về khoa học".
• Các nhà nghiên cứu phương pháp luận khoa học và xã hội học tri thức: Tham khảo Chương 3 với hệ thống phân tích chi tiết về học thuyết bốn ngẫu tượng và phương pháp quy nạp mới (phương pháp con ong và quy nạp loại trừ).
• Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách khoa học - công nghệ, giáo dục: Tham khảo Chương 2 và Chương 4 để nắm bắt cơ sở lịch sử về sự hình thành khoa học như một thiết chế xã hội và mối quan hệ giữa thể chế nhà nước với việc thúc đẩy phát minh, ứng dụng khoa học vào phát triển kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác phẩm Công cụ mới giữ vị trí nào trong toàn bộ dự án triết học của Francis Bacon?
Trong dự án triết học đồ sộ mang tên Đại phục hồi các khoa học (Instauratio Magna), tác phẩm Công cụ mới (Novum Organum) được Bacon xác định là phần thứ hai. Tác phẩm có nhiệm vụ luận chứng các cơ sở tối hậu của nhận thức, trang bị một công cụ tư duy mới cho lý tính nhằm thay thế phương pháp luận trong tác phẩm Organon của Aristotle, từ đó mở đường cho con người nhận thức tự nhiên và xây dựng xã hội dựa trên khoa học.

2. Bốn loại ngẫu tượng (idola) mà Francis Bacon chỉ ra trong Công cụ mới là gì?
Luận án trình bày bốn loại ngẫu tượng cản trở trí tuệ con người đạt tới chân lý gồm:

• Ngẫu tượng tộc loại (loài): Bắt nguồn từ chính bản tính của loài người, là thói quen áp đặt bản chất chủ quan của con người lên bản chất của sự vật.
• Ngẫu tượng hang động: Bắt nguồn từ tính chủ quan của từng cá nhân do bẩm sinh, giáo dục và thói quen riêng biệt tạo thành.
• Ngẫu tượng chợ búa (đám đông): Sinh ra do việc giao tiếp xã hội và việc sử dụng sai lệch, lạm dụng danh từ, ngôn ngữ.
• Ngẫu tượng rạp hát (sân khấu): Xuất hiện do việc tiếp thu mù quáng các học thuyết triết học giáo điều, bịa đặt và các quy tắc chứng minh sai lầm trong lịch sử.

3. Francis Bacon so sánh các phương pháp nhận thức khoa học qua những hình ảnh ẩn dụ nào?
Bacon phân chia nhận thức thành ba phương pháp:

• Phương pháp con nhện: Đại diện cho chủ nghĩa duy lý tư biện, chỉ dựa vào một số ít bằng chứng rồi tự giăng tơ rút từ bụng mình ra để xây dựng hệ thống lý thuyết, do đó tri thức không đáng tin cậy.
• Phương pháp con kiến: Đại diện cho chủ nghĩa duy cảm thô thiển, chỉ biết thu thập và mô tả dữ liệu thực nghiệm rời rạc mà không biết phân tích, khái quát để rút ra bản chất sự vật.
• Phương pháp con ong: Kết hợp ưu điểm của hai phương pháp trên, vừa đi tìm kiếm thu thập nguyên liệu từ hoa (kinh nghiệm thực tiễn), vừa tự mình chuyển hóa và xử lý nguyên liệu đó bằng năng lực của mình (lý tính), đại diện cho phương pháp quy nạp loại trừ chân chính.

4. Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đánh giá như thế nào về vị trí của Francis Bacon?
C. Mác và Ph. Ăngghen khẳng định Francis Bacon là "ông tổ của chủ nghĩa duy vật Anh và của toàn bộ khoa học thực nghiệm hiện đại". Mác đánh giá cao quan niệm của Bacon về bản chất nhận thức khi nhận thấy trong thế giới chỉ có sự trừu tượng hóa về vận động là bất biến, các sự vật luôn biến đổi. Đồng thời, Ăngghen cũng chỉ ra hạn chế của Bacon là đã dịch chuyển phương pháp siêu hình từ khoa học tự nhiên sang triết học.

5. Luận án chỉ ra những hạn chế cơ bản nào trong tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon?
Luận án chỉ ra các hạn chế lịch sử gồm: quan điểm duy cảm cực đoan khi tuyệt đối hóa vai trò của cảm tính; xem nhẹ vai trò của toán học và phương pháp diễn dịch; đưa phương pháp tư duy siêu hình vào triết học; và vẫn còn những nhượng bộ mang tính hình thức đối với các quan niệm thần học đương thời.

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Thanh Tùng là công trình nghiên cứu toàn diện và có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam về tư tưởng triết học về khoa học của Francis Bacon qua tác phẩm Công cụ mới. Công trình đã làm rõ các điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa và tiền đề lý luận dẫn tới sự hình thành tư tưởng của Bacon, đồng thời phân tích sâu sắc cấu trúc hai bộ phận phê phán và xây dựng trong phương pháp luận nhận thức khoa học. Thông qua việc chỉ ra các giá trị, hạn chế và tác động lịch sử của tác phẩm, luận án khẳng định ý nghĩa của việc tiếp thu di sản triết học Bacon nhằm khắc phục bệnh giáo điều, tư biện và thúc đẩy phát triển khoa học - công nghệ phục vụ thực tiễn xã hội hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu một phong trào khoa học mới, tên này xuất phát từ tên một bộ sách cũ của Aristotle là “Công cụ” (Organon). Nhưng về nội dung và hình thức, nó chống lại quan điểm của Aristotle, đề cao chủ nghĩa duy nghiệm.Bacon cho rằng, lý tính hình thức xuyên tạc sự thật, chỉ có kinh nghiệm cho ta biết đúng về sự vật [xem: 63, tr. Cuốn “Triết học phương Tây trước Mác: những vấn đề cơ bản” của Lê Thanh Sinh đã chỉ ra quan niệm của F.Bacon về bản chất của nhận thức khoa học, - đó chính là việc nhận thức các quy luật của thế giới tự nhiên, việc nhận thức đó theo một quá trình từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp [xem: 57, tr. Trong Luận văn thạc sĩ “Học thuyết của F.

Bacon về nhận thức”, đề cập tới quan niệm của F.Bacon về bản chất của nhận thức khoa học, Nguyễn Thị Hồng Diệp cho rang, F.Bacon coi cơ sở của nhận thức là trực giác cảm tính cùng với việc xử lý chúng một cách hợp lý sau đó thành biểu tượng và khái niệm, là “liên minh giữa cảm tính và lý tính thể hiện ở việc đi từ những ấn tượng đơn nhất đến các nguyên tắc và các tiên đề, quá trình nhận thức là việc phát hiện ra các quy luật đang tôn tại trong tự nhiên” [7, tr. Như vậy, các công trình nghiên cứu nêu trên đã nêu bật quan niệm của F.Bacon về bản chất của nhận thức khoa học là quan niệm duy cảm duy vật. Nhận thức có đối tượng của mình chính là các quy luật khách quan của giới tự 20 nhiên. Nhận thức luôn phải xuất phát từ kinh nghiệm cảm tính như sự phản ánh của giới tự nhiên.

Các nhận xét này là xác đáng. Tuy nhiên, chúng mới chỉ dừng lại ở cấp độ khái quát, chưa được phân tích cụ thể và toàn diện. Tác giả của luận án đặt ra nhiệm vụ làm sáng tỏ toàn diện và sâu sắc quan niệm của F.Bacon về ban chất của nhận thức. Quan niệm của F.Bacon về triết học kinh viện Trong cuốn triết học Trung cô Tây Âu của Doãn Chính — Dinh Ngoc Thạch, các tác giả đã chỉ ra thái độ của F.Bacon khi phê phán gay gắt triết học kinh viện, các nhà triết học kinh viện thực sự chỉ ngồi trong bốn bức tường và rút ra những kết luận mơ hé từ những suy luận không có tính xác thực.

Không biết đánh giá ý nghĩa của kinh nghiệm đối với việc nhận thức giới tự nhiên, các nhà triết học kinh viện trông cậy vào giải pháp tư biện, vào sức mạnh của “lý tính thuần túy” mà, theo F.Bacon, cé đạt tới cái chung nhất dé an bài ở đó. Tính chất tư biện của triết học kinh viện thể hiện không chỉ ở việc phân tích tùy tiện những khái niệm trừu tượng hiện có mà trước hết còn ở việc hình thành tùy tiện bản thân các khái niệm trừu tượng. Việc hình thành đúng chúng đòi hỏi phải có sự hiện diện của lý tính và dữ liệu kinh nghiệm. Trong cuốn Lịch sử triết học Phương Tây trước Mác của Trần Văn Phòng, tác giả cũng đã phân tích quan niệm của F.Bacon đối với căn bệnh của triết học kinh viện, đó là sự sáo rong, tư biện, sự suy diễn vô căn cứ.

Bản thân chính sự vô căn cứ và suy diễn ấy, nó khiến cho con người không thé nhận thức được chân lý, khiến cho triết học trở thành đầy tớ của thần học của tôn giáo [xem: 54, tr. Tác giả lê Thanh Sinh trong cuốn (Triết học phương Tây trước Mác, những vấn đề cơ bản) cũng đã rút ra những quan điểm cơ bản của F.Bacon về sự hạn chế của triết học kinh viện. Sự mù quáng trong nhận thức, sự sùng bái đến mức u mê của các nhà triết học kinh viện đối với nhà thờ và tôn giáo đã làm cho nhận thức của con người bị tê liệt, không có sự sáng tạo. 21 Có thé nhận thấy, quan niệm của F.Bacon về triết học kinh viện cũng đã có một số công trình đề cập đến, thế nhưng bước đầu các tác giả mới chỉ tái hiện hoặc giới thiệu quan niệm cơ bản của F.bacon về triết học kinh viện, thế nhưng đi sâu phân tích một cách có hệ thống quan niệm của F.Bacon về chủ nghĩa chủ quan trong nhận thức, hay phê phán chủ nghĩa giáo điều hoặc tính chất tư biện của triết học kinh viện trong tác phẩm công cụ mới thì hoàn toàn chưa có công trình nào.

Mặc dù vậy những công trình trên cũng có những đóng góp quan trọng đối với quá trình phân tích các quan điểm của F.Bacon về triết học kinh viện mà tác giả luận án trình bày trong nội dung luận án. Quan niệm của F.Bacon vé con đường nhận thức khoa học Trong cuốn “Lịch sử triết học phương Tây trước Mác”, tác giả Trần Văn Phòng đã phân tích rất sâu sắc quan niệm của F.Bacon về con đường nhận thức khoa học, theo đó thì để đạt được nhận thức chân lý, con người cần phải loại bỏ những trở ngại trên con đường nhận thức của mình - đó chính là các ảo ảnh, hay là các ngẫu tượng, chính các ngẫu tượng này đã cản trở nhận thức của con người, làm cho nhận thức ấy không thể đạt đến chân lý. Do vậy, trước khi nhận thức, cần phải loại bỏ các ảo ảnh hay ngẫu tượng cản trở nhận thức của con người. Bên cạnh đó, xuất phát từ việc chỉ ra quan niệm của F.Bacon về các trở ngại trên con đường nhận thức chân lý, tác giả Trần Văn Phòng đã có sự so sánh các phương pháp nhận thức ( con nhện, con kiến, con ong) và chỉ ra ưu, nhược điểm của từng phương pháp nhận thức.

Về những trở ngại trên con đường nhận thức khoa học, các tac giả của cuốn “Lịch sử triết học” (do Nguyễn Hữu Vui chủ biên) đã có nhận định xác đáng về mục đích của học thuyết về ngẫu tượng (idola) của F.Bacon là “chi ra những sai lầm nghiêm trọng không thé tránh khỏi của con người trong nhận thức” [xem: 75, tr. Theo các tác giả, các trở ngại này mang tính cô hữu, bắt nguồn từ chính bản chất của trí tuệ con người. Tiếp theo, các tác giả trình 22 bày khái quát sự phân loại ngẫu tượng của F. Đó là (1) ngẫu tượng loài có nguyên nhân là việc loài người lẫn lộn bản chất trí tuệ của mình với bản chất khách quan của sự vật, việc khắc phục nó đòi hỏi phải hoàn thiện phương tiện nhận thức; (2) ngẫu tượng hang động có nguyên nhân của mình là chủ quan tính của mỗi người trong nhận thức, việc khắc phục nó đòi hỏi phải hoàn thiện nhân cách con người; (3) ngẫu tượng đám đông (ảo tưởng chợ búa) có nguyên nhân của mình là việc phục tùng mù quáng các quan điểm hiện có hay bị rơi vào cạm bẫy của ngôn ngữ; (4) ngẫu tượng rạp hát có nguyên nhân của mình là ảnh hưởng của các học thuyết thống trị.

Đánh giá khái quát học thuyết về ngẫu tượng của F.Bacon, các tác giả cho răng, “trong việc xác định bản chất và nguyên nhân của các ngẫu tượng, F.Bacon còn mang tính trực quan. Chủ yếu ông chỉ nhận thấy khía cạnh nhận thức của vấn đề, vì vậy chưa đưa ra được các biện pháp khắc phục ngẫu tượng một cách hợp lý” [xem: 75, tr. Tiếp theo, các tác giả chỉ ra răng, F.Bacon nhận thấy “tam đoạn luận của Aristotle dưới hình thức luận giải của triết học kinh viện mang nặng tính tư biện và máy móc, qua đó trở thành một trở ngại trên con đường nhận thức của con người” [xem: 75, tr. Trong cuốn “Đại cương lịch sử triết học phương Tây”, tập thể tác giả Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Thanh, Nguyễn Anh Tuấn cho răng, việc chỉ ra bốn ngẫu tượng nhằm thanh tay ý thức là nhiệm vụ thứ nhất.

Tiếp theo, các tác giả trình bày khái quát bốn ngẫu tượng và nguyên nhân xuất hiện của chúng. Cụ thể, đó là: (1) ngẫu tượng tộc loại có cơ sở ở chính bản tính con người, chúng bắt nguồn từ bản thân loài người, là thói quen áp đặt bản chất của mình cho bản chất của các sự vật; (2) ngẫu tượng hang động xuất hiện từ những thiên hướng cá nhân, từ giáo dục và những thói quen; (3) ngẫu tượng chợ búa sinh ra do sử dụng sai các danh từ và các tên gọi; (4) ngẫu tượng rạp hát công khai được chuyên tải và lĩnh hội từ các lý luận bịa đặt và các quy tắc chứng minh 23 sai lầm (ba hình thức tư duy sai: ngụy biện, duy nghiệm và mê tín di đoan). Các tác giả cũng nhấn mạnh rang, với F.Bacon thì mục đích chung của học thuyết về ngẫu tượng được quy định bởi vai trò giáo dục xã hội của nó [xem: 20, tr. Các tác giả của cuốn Lịch sử triết học ( Nguyễn Hùng Hậu chủ biên) đã trình bày cô đọng tư tưởng của F.Bacon về phương pháp nhận thức khoa học.

Theo các tác giả, trước hết F.Bacon đưa ra đánh giá về hai phương pháp nhận thức phổ biến là “phương pháp con nhện”, khi các tiền đề và kết luận về bản chất của sự vật được rút ra từ số ít băng chứng, do vậy tri thức nhận được không đáng tin cậy, và “phương pháp con kiến”, khi nhà nghiên cứu hoàn toàn tập trung vào việc mô tả, thu thập dữ liệu về sự vật mà lại không biết cách rút ra kết luận về bản chất của sự vật.Bacon xây dựng “phương pháp con ong” nhằm khắc phục hạn chế của hai phương pháp nêu trên như các lập trường duy lý và duy cảm cực đoan và phát huy các ưu điểm của chúng.Bacon thực chất đã bảo vệ phương pháp quy nạp loại trừ như phương pháp tối ưu [xem: 16, tr. Trong tập 2 cuốn “Lịch sử triết học phương Tây” gồm 3 tập, tác giả Đỗ Minh Hợp đã khái quát học thuyết của F.Bacon về phương pháp. Theo tác giả, học thuyết này có nội dung là các yêu cầu về phương pháp: (1) phân chia giới tự nhiên, nghiên cứu tách biệt những vật thể và quá trình cụ thể của nó, cũng như là mô tả và phân tích riêng biệt bộ mặt của tự nhiên vật chất và quy luật của nó; (2) phân chia không phải là mục đích tự thân, mà là phương tiện để tách biệt cái đơn giản nhất; (3) phát hiện ra các quy luật của tự nhiên và của các lĩnh vực của nó; (4) làm sáng tỏ vấn đề chuyên từ kinh nghiệm sang sử dụng lý tính và loại bỏ mối nguy hiểm bắt nguồn từ tính đa dạng và thường biến của kinh nghiệm, bắc chiếc cầu nối liền nội dung kinh nghiệm với nội dung lý thuyết [xem: 26, tr. 24 Như vậy, đối với quan niệm của F.