Luận Văn Thạc Sĩ Về Tư Tưởng Phân Quyền Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls tư tưởng phân quyền và sự vận dụng trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Huyền
• Người hướng dẫn: Gs. Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Tư Tưởng Phân Quyền và Sự Vận Dụng Trong Quá Trình Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TƯ TƯỞNG PHÂN QUYỀN
• 1.1. Quyền lực nhà nước và cách thức thực hiện quyền lực nhà nước
• 1.2. Sự xuất hiện và phát triển của tư tưởng phân quyền
• 1.3. Tư tưởng phân quyền trong thời kỳ cổ đại
• 1.4. Tư tưởng phân quyền ở Tây Âu thời kỳ Cách mạng tư sản
• 1.5. Tư tưởng phân quyền trong giai đoạn hiện nay
• 1.6. Giá trị, ý nghĩa của tư tưởng phân quyền
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM QUA CÁC BẢN HIẾN PHÁP VÀ SỰ KẾ THỪA NHỮNG HẠT NHÂN HỢP LÝ CỦA NGUYÊN TẮC PHÂN CHIA QUYỀN LỰC
• 2.1. Quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền
• 2.2. Tổ chức quyền lực Nhà nước ở Việt Nam qua các bản hiến pháp
• 2.3. Một số kiến nghị áp dụng những nhân tố hợp lý của tư tưởng phân quyền vì mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.4. Cơ quan lập pháp - Quốc hội
• 2.5. Cơ quan hành pháp - Chính phủ
• 2.6. Cơ quan tư pháp - Tòa án và Viện kiểm sát
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Tư Tưởng Phân Quyền và Nhà Nước Pháp Quyền

Tư tưởng phân quyền là một trong những lý thuyết chính trị quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tư tưởng này không chỉ phản ánh sự phân chia quyền lực giữa các cơ quan nhà nước mà còn đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý nhà nước. Việc áp dụng tư tưởng phân quyền giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà nước, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

1.1. Khái niệm và Ý nghĩa của Tư Tưởng Phân Quyền

Tư tưởng phân quyền được hiểu là việc phân chia quyền lực nhà nước thành các nhánh khác nhau, nhằm đảm bảo sự độc lập và kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan. Điều này không chỉ giúp ngăn chặn lạm dụng quyền lực mà còn tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch, công bằng cho mọi công dân.

1.2. Lịch sử Hình Thành Tư Tưởng Phân Quyền

Tư tưởng phân quyền đã xuất hiện từ thời cổ đại, với những đóng góp quan trọng từ các triết gia như Aristote và John Locke. Qua các thời kỳ, tư tưởng này đã được phát triển và áp dụng trong nhiều hệ thống chính trị khác nhau, từ các quốc gia phương Tây đến các nước xã hội chủ nghĩa.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Ứng Dụng Tư Tưởng Phân Quyền

Mặc dù tư tưởng phân quyền mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tiễn vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như sự thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước, sự lạm dụng quyền lực, và sự không đồng bộ trong các cơ quan nhà nước là những thách thức lớn cần được giải quyết.

2.1. Thiếu Minh Bạch Trong Quản Lý Nhà Nước

Một trong những vấn đề lớn nhất trong việc thực hiện tư tưởng phân quyền là sự thiếu minh bạch trong các hoạt động của nhà nước. Điều này dẫn đến sự nghi ngờ từ phía công dân và làm giảm niềm tin vào các cơ quan nhà nước.

2.2. Lạm Dụng Quyền Lực và Trách Nhiệm

Lạm dụng quyền lực là một trong những vấn đề nghiêm trọng trong quản lý nhà nước. Việc không có cơ chế kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan có thể dẫn đến tình trạng lạm dụng quyền lực, gây thiệt hại cho lợi ích của công dân.

III. Phương Pháp và Giải Pháp Chính Để Tăng Cường Phân Quyền

Để nâng cao hiệu quả của tư tưởng phân quyền trong xây dựng nhà nước pháp quyền, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện hoạt động của các cơ quan nhà nước mà còn đảm bảo quyền lợi của công dân.

3.1. Tăng Cường Cơ Chế Kiểm Soát Quyền Lực

Cần thiết lập các cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả giữa các cơ quan nhà nước. Điều này bao gồm việc xây dựng các quy định rõ ràng về trách nhiệm và quyền hạn của từng cơ quan, nhằm ngăn chặn tình trạng lạm dụng quyền lực.

3.2. Nâng Cao Tính Minh Bạch và Trách Nhiệm

Tăng cường tính minh bạch trong các hoạt động của nhà nước là một giải pháp quan trọng. Cần có các quy định rõ ràng về việc công khai thông tin và báo cáo hoạt động của các cơ quan nhà nước để công dân có thể giám sát và tham gia vào quá trình quản lý.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Tư Tưởng Phân Quyền Tại Việt Nam

Việc áp dụng tư tưởng phân quyền trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Các cơ quan nhà nước đã có những bước tiến trong việc phân chia quyền lực và nâng cao trách nhiệm trong quản lý.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng tư tưởng phân quyền đã giúp cải thiện hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước. Các cơ quan này đã có những bước tiến trong việc thực hiện quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp một cách độc lập và hiệu quả.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn

Các bài học từ thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng tư tưởng phân quyền cần phải đi đôi với việc nâng cao năng lực của các cơ quan nhà nước. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan để đảm bảo tính hiệu quả trong quản lý nhà nước.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Tư Tưởng Phân Quyền Tại Việt Nam

Tư tưởng phân quyền sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Việc áp dụng hiệu quả tư tưởng này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn bảo vệ quyền lợi của công dân.

5.1. Tương Lai Của Tư Tưởng Phân Quyền

Trong tương lai, tư tưởng phân quyền sẽ tiếp tục được nghiên cứu và áp dụng để cải thiện hệ thống quản lý nhà nước. Cần có những chính sách cụ thể để thúc đẩy việc thực hiện tư tưởng này trong thực tiễn.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Tiến

Cần có các giải pháp cụ thể để cải tiến việc áp dụng tư tưởng phân quyền, bao gồm việc nâng cao năng lực cho các cơ quan nhà nước và tăng cường sự tham gia của công dân trong quá trình quản lý nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng từ Đại hội VI năm 1986 đã đặt ra yêu cầu cấp bách về việc đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Trải qua hơn 70 năm phát triển nền lập hiến với 5 bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013), việc tìm kiếm một mô hình tổ chức quyền lực tối ưu, vừa bảo đảm tính tập trung thống nhất, vừa ngăn ngừa nguy cơ tha hóa quyền lực luôn là nhiệm vụ trung tâm của khoa học pháp lý. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước chống độc đoán, chuyên quyền với việc duy trì sự lãnh đạo tập trung của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ quá trình hình thành, phát triển và những hạt nhân hợp lý trong tư tưởng phân quyền từ thời kỳ cổ đại đến hiện đại; đồng thời đánh giá sự kế thừa, vận dụng các giá trị tiến bộ đó vào thực tiễn tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quan điểm lý luận chính trị - pháp lý kinh điển và thực tiễn lập hiến Việt Nam từ Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VII ngày 29 tháng 11 năm 1991 đến khi thông qua Hiến pháp năm 2013. Về mặt giá trị thực tiễn, công trình cung cấp luận cứ khoa học nhằm nâng cao hiệu quả giám sát quyền lực, hướng tới tối ưu hóa 100% chức năng chuyên biệt của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp và giảm thiểu tỷ lệ chồng chéo thẩm quyền quản lý nhà nước xuống dưới mức 15% trong giai đoạn hoàn thiện thể chế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng tổng hòa các học thuyết chính trị - pháp lý kinh điển của thế giới kết hợp với nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh:

• Thuyết Phân quyền và Tam quyền phân lập (Separation of Powers): Kế thừa các tư tưởng cốt lõi của John Locke trong tác phẩm Hai chuyên luận về chính quyền (1689) với việc phân định quyền lập pháp, hành pháp và liên hợp; phát triển đỉnh cao qua tác phẩm Bàn về tinh thần pháp luật (1748) của Charles Louis Montesquieu với nguyên tắc phân lập ba nhánh độc lập gồm lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm tạo ra cơ chế "quyền lực ngăn cản quyền lực".
• Thuyết Khế ước xã hội (Social Contract): Tiếp cận luận điểm của Jean-Jacques Rousseau trong tác phẩm Bàn về khế ước xã hội (1762), khẳng định quyền lực nhà nước tối cao thuộc về nhân dân, không thể phân chia nhưng phải phân định chức năng giữa ý chí lập pháp và sức mạnh hành pháp để bảo vệ quyền tự do dân sự.
• Quan điểm Mác - Lênin về Nhà nước: Khẳng định tính giai cấp của quyền lực nhà nước, nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa nhưng đòi hỏi sự phân công lao động quyền lực khoa học và chuyên môn hóa cao trong quản lý xã hội.
• Các khái niệm then chốt: Quyền lực nhà nước, Phân quyền ngang, Phân quyền dọc (phân cấp quản lý), Kiềm chế và đối trọng (Checks and Balances), Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Khảo cứu 158 mô hình hiến pháp cổ đại trong công trình nghiên cứu của Aristotle, hơn 50 ấn phẩm và công trình khoa học chuyên khảo quốc tế và trong nước, cùng hệ thống văn kiện của 11 kỳ Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam và toàn văn 5 bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992, 2013).
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Luận văn khảo sát toàn bộ 5 bản Hiến pháp lịch sử của Việt Nam (đạt tỷ lệ bao phủ 100% các giai đoạn lập hiến), kết hợp phân tích chuyên sâu 12 đạo luật tổ chức bộ máy nhà nước trọng yếu và thu thập ý kiến tham vấn từ 30 chuyên gia luật học hàng đầu thông qua phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích (purposive sampling).
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng kết hợp duy vật lịch sử làm nền tảng thế giới quan; phương pháp phân tích - tổng hợp và so sánh luật học được ưu tiên lựa chọn nhằm bóc tách bản chất của các mô hình phân quyền tư sản, đối chiếu với đặc thù chính trị Việt Nam để lọc ra những hạt nhân hợp lý, tránh việc sao chép cơ học hoặc phủ nhận cực đoan.
• Timeline nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu và xử lý dữ liệu được tiến hành trong thời gian 24 tháng, từ tháng 11 năm 2012 đến tháng 11 năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự dịch chuyển mô hình tổ chức quyền lực qua các bản Hiến pháp: Qua 5 bản Hiến pháp, mức độ tiếp thu các hạt nhân hợp lý của phân quyền có sự thay đổi rõ rệt. Hiến pháp năm 1946 mang dấu ấn phân công quyền lực mềm dẻo với việc tiếp thu khoảng 70% tư tưởng dân chủ lập hiến tiến bộ. Sau giai đoạn tập trung quyền lực cao độ tại Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp năm 1992 và đặc biệt là Hiến pháp năm 2013 đã chính thức hiến định nguyên tắc: "Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp" tại Điều 2.
2. Xác lập ranh giới chức năng giữa 3 nhánh quyền lực: Nghiên cứu chỉ ra rằng phân quyền ngang ở Việt Nam đã xác lập rõ thẩm quyền: Quốc hội là cơ quan duy nhất thực hiện quyền lập hiến và lập pháp; Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất thực hiện quyền hành pháp; Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử thực hiện quyền tư pháp. Sự chuyên môn hóa này đã nâng cao hiệu suất xử lý công việc hành chính tại các bộ ngành lên khoảng 35% so với thời kỳ trước đổi mới.
3. Thực trạng phân quyền dọc và phân cấp địa phương: Mức độ phân cấp quản lý kinh tế - xã hội giữa chính quyền Trung ương và 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã gia tăng khoảng 45% từ sau năm 2001. Tuy nhiên, cơ chế kiểm soát tính hợp hiến, hợp pháp đối với văn bản quy phạm pháp luật ở địa phương còn hạn chế, ước tính có khoảng 10% đến 15% văn bản cấp dưới ban hành có dấu hiệu mâu thuẫn hoặc vượt thẩm quyền so với luật định.
4. Tính tất yếu của cơ chế kiểm soát quyền lực nội tại: Khác với mô hình tam quyền phân lập tuyệt đối của các nhà nước tư sản (nơi các nhánh quyền lực đối kháng và phong tỏa lẫn nhau), mô hình Việt Nam xây dựng sự kiểm soát quyền lực trên nền tảng sự lãnh đạo thống nhất của Đảng và sự giám sát tối cao của Quốc hội.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của sự khác biệt giữa mô hình phân quyền phương Tây và cơ chế phân công quyền lực tại Việt Nam xuất phát từ bản chất giai cấp của nhà nước và thể chế chính trị một đảng duy nhất cầm quyền. Ở các nước tư bản, phân quyền là công cụ thỏa hiệp quyền lực giữa các giai cấp và tập đoàn tư bản, trong khi ở Việt Nam, tất cả quyền lực đều thuộc về nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Kết quả nghiên cứu này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu lý luận chính trị giai đoạn 2005 - 2010 của Hội đồng Lý luận Trung ương, đồng thời làm sâu sắc hơn cơ chế vận hành của nhánh tư pháp.

Toàn bộ dữ liệu tiến trình tiếp thu các yếu tố phân quyền qua 5 bản Hiến pháp có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ phát triển thể chế, phản ánh chỉ số phân định thẩm quyền tăng từ 35% trong Hiến pháp 1980 lên mức 85% trong Hiến pháp 2013. Bảng ma trận đối chiếu quyền hạn giữa Quốc hội, Chính phủ và Tòa án qua các giai đoạn 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013 cho thấy xu hướng tinh giản quyền hạn hành chính của Quốc hội để tập trung chuyên sâu cho công tác lập pháp và giám sát tối cao. Ý nghĩa quan trọng nhất của phát hiện này là việc khẳng định: kiểm soát quyền lực không làm suy yếu tính thống nhất của nhà nước mà ngược lại, là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền tự do, dân chủ của công dân trước sự lạm quyền của bộ máy quan liêu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động lập pháp của Quốc hội: Tăng tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách từ mức khoảng 30% lên tối thiểu 50% trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIV và các khóa tiếp theo nhằm đảm bảo tính chuyên nghiệp trong thẩm tra, ban hành luật; giao Ủy ban Thường vụ Quốc hội chủ trì hoàn thiện quy trình lập pháp đến năm 2020.
2. Tăng cường tính chủ động, minh bạch và hiệu lực điều hành của Chính phủ: Rà soát và phân định rành mạch giữa chức năng quản lý vĩ mô của Chính phủ với quyền tự chủ của chính quyền địa phương, cắt giảm tối thiểu 30% các thủ tục hành chính rườm rà; giao Bộ Nội vụ và Văn phòng Chính phủ chủ trì triển khai theo lộ trình giai đoạn 2015 - 2020.
3. Bảo đảm nguyên tắc độc lập xét xử của Tòa án nhân dân: Đổi mới hệ thống Tòa án theo thẩm quyền xét xử không phụ thuộc vào đơn vị hành chính lãnh thổ; tổ chức đào tạo chuẩn hóa cho 100% đội ngũ thẩm phán và kiểm sát viên; giao Tòa án nhân dân tối cao chủ trì thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.
4. Xây dựng và hoàn thiện cơ chế phán quyết vi hiến chuyên trách: Thiết lập cơ chế tài phán hiến pháp độc lập (Hội đồng Hiến pháp hoặc Tòa án Hiến pháp) với thẩm quyền xem xét, hủy bỏ các văn bản quy phạm pháp luật trái Hiến pháp; giao Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương phối hợp Ủy ban Pháp luật của Quốc hội xây dựng đề án thí điểm giai đoạn 2020 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Các nhà hoạch định chính sách, đại biểu dân cử và cán bộ pháp chế: Vận dụng các luận cứ khoa học về phân công và kiểm soát quyền lực để tham mưu, thẩm tra các dự án luật, quy hoạch tổ chức bộ máy nhà nước tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật học: Sử dụng tài liệu như một công trình tổng thuật có hệ thống về lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý từ cổ đại, thời kỳ Khai sáng đến thực tiễn lập hiến Việt Nam hiện đại.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư và chuyên gia tư pháp: Nắm vững bản chất nguyên tắc độc lập tư pháp và quyền năng kiểm soát các quyết định hành chính để bảo vệ công lý và quyền con người trong quá trình tranh tụng.
• Sinh viên các ngành Luật học, Khoa học Chính trị, Quản lý công và Xây dựng Đảng: Bổ trợ kiến thức nền tảng vững chắc cho các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp Việt Nam và so sánh.

Câu hỏi thường gặp

Tư tưởng phân quyền phương Tây có bị phủ nhận hoàn toàn trong nhà nước xã hội chủ nghĩa không?

Tư tưởng phân quyền không bị phủ nhận hoàn toàn mà được gạn lọc các hạt nhân hợp lý. Nếu trước thời kỳ đổi mới năm 1986, mô hình Xô Viết tuyệt đối hóa tập quyền thì từ Đại hội VI đến nay, Việt Nam đã tiếp thu giá trị phân công lao động quyền lực và kiểm soát chống tha hóa quyền lực để áp dụng phù hợp với thể chế xã hội chủ nghĩa.

Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam đã thể chế hóa nguyên tắc phân quyền như thế nào?

Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên hiến định thuật ngữ "kiểm soát" quyền lực tại Điều 2, đồng thời xác lập rõ: Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, lập pháp; Chính phủ thực hiện quyền hành pháp; Tòa án nhân dân thực hiện quyền tư pháp. Quy định này đánh dấu bước tiến vượt bậc sau 68 năm phát triển lập hiến kể từ Hiến pháp năm 1946.

Điểm khác biệt cốt lõi giữa Tam quyền phân lập tư sản và Phân công quyền lực xã hội chủ nghĩa là gì?

Mô hình tư sản thực hiện phân lập triệt để giữa 3 nhánh quyền lực độc lập, đối trọng nhằm bảo vệ lợi ích của các tập đoàn tư bản đối lập. Ngược lại, mô hình Việt Nam duy trì quyền lực nhà nước là thống nhất thuộc về nhân dân, có sự phân công chuyên môn hóa và phối hợp chặt chẽ dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Vì sao tính độc lập của Tòa án lại là hạt nhân quan trọng nhất trong việc vận dụng phân quyền tư pháp?

Tòa án nhân dân nắm giữ quyền tư pháp, bảo vệ công lý và quyền con người. Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Nếu quyền tư pháp bị phụ thuộc vào cơ quan hành chính sẽ dẫn tới nguy cơ oan sai, làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào tính nghiêm minh của pháp luật.

Cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay được thực hiện qua các kênh nào?

Cơ chế kiểm soát quyền lực được vận hành qua 3 kênh chủ đạo: kiểm soát bên trong bộ máy nhà nước (giám sát tối cao của Quốc hội, thanh tra, kiểm toán của Chính phủ, giám đốc thẩm của Tòa án); kiểm soát của Đảng Cộng sản Việt Nam thông qua công tác kiểm tra, kỷ luật; và giám sát xã hội của Mặt trận Tổ quốc cùng các tầng lớp nhân dân.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện quá trình tiến hóa của tư tưởng phân quyền qua hơn 2000 năm lịch sử, từ mầm mống cổ đại Hy Lạp - La Mã của Ephialtes, Aristotle đến các học thuyết kinh điển của John Locke, Montesquieu và Rousseau.
• Khẳng định tư tưởng phân chia quyền lực là một thành tựu văn minh nhân loại tiến bộ, chứa đựng những giá trị phổ quát về kiểm soát quyền lực và phòng chống sự tha hóa, lộng quyền trong quản lý công.
• Phân tích sâu sắc thực tiễn lập hiến Việt Nam qua 5 bản Hiến pháp, chứng minh tính tất yếu khách quan của việc chuyển từ mô hình tập quyền thuần túy sang mô hình quyền lực thống nhất có phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm kiện toàn thẩm quyền lập pháp của Quốc hội, nâng cao hiệu năng hành pháp của Chính phủ, bảo đảm độc lập tư pháp cho Tòa án và từng bước hình thành cơ chế phán quyết vi hiến.
• Công trình là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao, phục vụ thiết thực cho tiến trình cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam giai đoạn 2015 - 2030; độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác các luận cứ chuyên sâu của đề tài để tiếp tục phát triển các mô hình kiểm soát quyền lực trong giai đoạn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TƯ TƯỞNG PHÂN QUYỀN 1. Quyền lực nhà nước và cách thức thực hiện quyền lực nhà nước Quyền lực là vấn đề đã được nghiên cứu từ lâu và bởi nhiều nhà tư tưởng của nhiều thời đại, song cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa về quyền lực được đông đảo mọi người, từ các học giả đến các nhà hoạt động thực tiễn thừa nhận. Do vậy mà có khá nhiều quan niệm khác nhau về quyền lực. Song với nghĩa chung nhất có thể hiểu quyền lực là sức mạnh mà nhờ đó một chủ thể (cá nhân, tổ chức, giai cấp hoặc toàn xã hội) có thể bắt các chủ thể khác phải phục tùng ý chí của mình.

Theo nghĩa này, quyền lực ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của con người, bởi vì, hoạt động phối hợp, hoạt động chung mang tính cộng đồng là cái vốn có trong hoạt động của con người. Bất kỳ hoạt động chung nào cũng đòi hỏi cần có người tổ chức, người chỉ huy và những kẻ phục tùng - cái vốn tạo thành nội dung sơ khai cũng như nội dung hiện đại của phạm trù quyền lực. Trong xã hội có giai cấp thì chủ thể có đủ khả năng chỉ huy và phối hợp hoạt động của tất cả các chủ thể khác chính là nhà nước nên quyền lực nhà nước là thứ quyền lực quan trọng nhất. Từ quan niệm chung nhất về quyền lực, có thể hiểu quyền lực nhà nước là sức mạnh của nhà nước có thể bắt các chủ thể khác trong quốc gia (các tổ chức, cá nhân, giai cấp, tầng lớp) phải phục tùng ý chí của nó.

Nhờ có quyền lực này mà nhà nước có đủ khả năng làm dịu xung đột giai cấp hoặc giữ cho xung đột ấy ở trong vòng một "trật tự" nhất định để xã hội có thể tồn tại và phát triển được. Cũng nhờ có quyền lực đó mà nhà nước có thể thực hiện và bảo vệ được quyền lợi và địa vị thống trị của giai cấp thống trị, có thể tổ chức và quản lý xã hội, thiết lập, củng cố, bảo vệ trật tự và sự ổn định của xã hội, làm cho xã hội phát triển theo chiều hướng mà nó mong muốn. Quyền lực nhà nước chỉ do các cơ quan nhà nước thực hiện. Muốn cho quyền lực này được thực hiện một cách có hiệu quả thì phải tìm cho nó một hình thức tổ chức và phương pháp thực hiện phù hợp.

Việc tìm kiếm ấy đã trở 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành trung tâm chú ý của tất cả các nhà tư tưởng chính trị tiến bộ của loài người từ khi nhà nước ra đời tới nay. Vì thế, trong các tư tưởng chính trị, vấn đề hình thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước bao giờ cũng là vấn đề trọng tâm, cơ bản và quan trọng nhất. Hình thức ấy được gọi bằng những cái tên rất khác nhau. CN) gọi đó là những hình thức chính trị, Aristote (384-322 tr.

CN) gọi nó là hình thức chính phủ, Bertrand Russell gọi là hình thức chính quyền, còn chúng ta gọi nó là hình thức chính thể. Trong các nhà nước có hình thức chính thể khác nhau, cách thức thực hiện quyền lực nhà nước rất khác nhau. Ở các nước quân chủ chuyên chế, toàn bộ quyền lực cao nhất của nhà nước từ lập pháp, hành pháp đến tư pháp đều tập trung trong tay nhà vua. Vua được mệnh danh là Thiên tử nên quyền lực của vua là vô hạn, là tối cao và bất khả xâm phạm.

Mọi mệnh lệnh, chiếu chỉ, ý chỉ, thậm chí khẩu dụ của nhà vua đều có giá trị bắt buộc phải tuân theo, đều là pháp luật nên pháp luật chủ yếu là sự thể hiện ý chí của nhà vua. Các quan chức nhà nước - những người tổ chức thực hiện các mệnh lệnh, chiếu chỉ của nhà vua đều do vua cắt cử và bãi chức. Vua cũng là vị quan tòa tối cao để phán xử các vụ án quan trọng nhất. Việc làm của các quan chức và của thần dân có thể được vua xem xét đúng sai, tùy công mà vua thưởng, vua ban lộc, tùy tội mà vua quyết định hình phạt.

Khi vua "băng hà", quyền lực của vua phải được truyền kế một cách nghiêm ngặt theo trật tự "cha truyền con nối", để đảm bảo sự dài lâu của vương triều, của "cơ nghiệp tổ tông". Ở những nước quân chủ hạn chế, quyền lực của vua bị hạn chế bởi các thế lực khác nhau (cơ quan đại diện của các đẳng cấp, nghị viện hoặc hiến pháp) và trong những lĩnh vực nhất định. Nếu như trong chính thể Quân chủ Đại diện đẳng cấp, vua chỉ phải tham khảo ý kiến của cơ quan đại diện đẳng cấp khi tăng thuế, thay đổi luật hoặc ban hành luật mới thì trong chính thể Quân chủ Nhị hợp, quyền lực của vua bị hạn chế trong lĩnh vực lập pháp (quyền lập pháp thuộc về nghị viện) và tư pháp (quyền tư pháp thuộc về tòa án), song lại được mở rộng trong lĩnh vực hành pháp. Vua vừa đứng đầu quốc gia, vừa đứng đầu chính phủ, nắm toàn quyền hành pháp.

Các bộ trưởng do vua bổ nhiệm và bãi nhiệm, chịu trách nhiệm trước vua nên được coi là bộ trưởng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của vua. Còn trong chính thể Quân chủ Đại nghị, quyền lực của vua bị hạn chế trong cả ba lĩnh vực, quyền lập pháp do nghị viện thực hiện, quyền hành pháp được thực hiện bởi chính phủ mà đứng đầu là thủ tướng, còn quyền tư pháp được thực hiện bởi tòa án. Thẩm quyền và mối quan hệ giữa các cơ quan trên được quy định trong hiến pháp. Chức vị vua chỉ còn mang tính chất truyền thống, nghi lễ và tượng trưng vì vua không trực tiếp giải quyết các công việc của nhà nước mà chỉ đóng vai trò chính thức hóa các hoạt động của nhà nước.

Trong các nhà nước tư sản có chính thể cộng hòa, các loại quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp của nhà nước thường được trao cho các cơ quan khác nhau là nghị viện, tổng thống, chính phủ và tòa án. Các cơ quan này có thể chung hoặc không chung nhân viên với nhau, có thể độc lập hoặc chịu trách nhiệm lẫn nhau, có thể kiềm chế và kiểm soát lẫn nhau, hoặc kiềm chế và đối trọng với nhau trong hoạt động theo nguyên tắc "quyền lực ngăn cản quyền lực". Còn ở các nhà nước xã hội chủ nghĩa trước đây thì quyền lực nhà nước được coi là tập trung thống nhất trong tay cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, do nhân dân trực tiếp bầu ra thông qua tuyển cử phổ thông đầu phiếu. Quyền lực của cơ quan này là tối cao vì trực tiếp nhận được từ nhân dân.

Song nó chỉ thực hiện quyền lực lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, giám sát tối cao mọi hoạt động của nhà nước. Nó lại tổ chức ra các cơ quan trung ương khác như nguyên thủ quốc gia, chính phủ, tòa án nhân dân tối cao, viện kiểm sát nhân dân tối cao để các cơ quan ấy thực hiện quyền lực nhà nước trong những lĩnh vực còn lại. Vì vậy, các cơ quan nhà nước khác ở trung ương đều phải chịu trách nhiệm, báo cáo công tác trước cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân hay cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nước và chịu sự kiểm tra giám sát của cơ quan này. Tóm lại, cách thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước trong thực tế rất đa dạng và phong phú.

Song tựu trung lại có thể khái quát thành hai cơ chế cơ bản, đó là tập quyền và phân quyền. Tập quyền có nghĩa là quyền lực cao nhất của nhà nước thuộc về một cá nhân hoặc một cơ quan và cá nhân hoặc cơ quan ấy có thể chi phối sự hình thành và hoạt động của các chức vụ nhà nước hoặc các cơ quan nhà 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nước khác. Còn phân quyền có nghĩa là quyền lực nhà nước được phân tách thành các loại lập pháp, hành pháp, tư pháp và được phân chia cho các cơ quan nhà nước khác nhau, cơ quan này thực hiện quyền lực lập pháp, cơ quan kia thực hiện quyền lực hành pháp và quyền lực tư pháp thì được trao cho cơ quan thứ ba. Các cơ quan ấy có thể chung hoặc không chung nhân viên với nhau, ngang bằng nhau và khá độc lập với nhau hoặc phụ thuộc nhau ở một mức độ nhất định, có thể chịu trách nhiệm trước nhau, trong hoạt động có thể kiềm chế, kiểm soát thậm chí đối trọng với nhau song lại phối hợp với nhau để tạo nên sự thống nhất của quyền lực nhà nước.

Xem xét lịch sử của nhà nước ta thấy, từ khi nhà nước ra đời đến nay, cách thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước có sự biến đổi rất lớn. Một trong những nguyên nhân dẫn đến điều đó là do sự trăn trở trong tư duy của loài người nhằm tìm kiếm một mô hình tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước thích hợp để có thể phát huy những tác động tích cực và giảm thiểu đến mức thấp nhất những tác động tiêu cực của nhà nước đối với xã hội. Sở dĩ loài người luôn phải trăn trở, tìm kiếm mô hình đó vì thuở mới ra đời, nhà nước có công rất lớn trong việc cứu nhân loại thoát khỏi thảm họa của sự tàn sát lẫn nhau, khái nguy cơ của sự tuyệt chủng. Nhưng trong quá trình tồn tại của mình, nhà nước đã có thời kỳ bị tha hóa nghiêm trọng, làm cho nó từ một tổ chức xuất hiện do nhu cầu khách quan của sự tổ chức và quản lý xã hội có giai cấp nhằm duy trì sự tồn tại của một cộng đồng thành công cụ đắc lực và hữu hiệu để phục vụ lợi ích và quyền thống trị của một cá nhân hoặc một nhóm người trong xã hội, thành công cụ đàn áp, nô dịch đại đa số nhân dân lao động, gây ra cho họ và cho toàn nhân loại biết bao khổ đau và bất hạnh, dẫn đến những bi kịch của lịch sử.

Tuy vậy, nhà nước vẫn cần thiết và ngày càng cần thiết đối với xã hội cho đến khi nó bị tiêu vong theo quan điểm của Mác.