Chương I: Hoàn cảnh kinh tế x ã hội cho sự ra đời của Quốc triều hình luật Chirơno II: N h ữ n g nội (lung tư tưởng N ho giáo trong Quốc triều hinh luật Chương III: Đặc điếm nội dung tư tưởng N ho giáo trong Quốc triều hình luât 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHUONG1 HOÀN CẢNH KINH TÉ XÃ HỘI CHO sụ RA ĐỜI QUÔC TR IẺ U H ÌN H L UẬ T 1. Những nhân tố kinh tế xã hội giai đoạn trước Lê so- 1.1 N hà Tiền Lê Với chiến thắng của Ngô Quyền trên sông Bạch đàng năm 938, đất nước ta bước vào một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên xây dựng va phát triển liên tục cùa các vương triều phong kiến độc lập dân tộc. Tuy nhiên, dưới ngọn cò’ lãnh đạo cùa giai cáp phong kiên dàn tộc, chiến thắng của nhân dân ta mới chì là chiến thăng quân sự, được bat nguồn từ ý chí quật cường, khát khao siành độc lập dân tộc. Giai cấp phong kiến người Việt bat tay vào xây dựns, nhà nước phong kiến độc lập dân tộc trên cở sở của một kết cấu kinh tế - xã hội còn non yếu và rời rạc.
Cơ sở hạ tầng xã hội còn nhiều hạn chế để có thể đóng vai trò là bệ đỡ vật chất cho thượng tầng kiến trúc của một nhà nước phong kiến truna, ương tập quyền đủ mạnh. Xem xét từ mối quan hệ giữa hạ tầng cơ sở và thượng tầng kiến trúc trong một chình thể hình thái kinh tế - xã hội, có thể nói rằng, lịch sử của các triều đại Ngô (939 - 967), Đinh (968 - 980), Lê sơ (980 - 1009) là lịch sử đấu tranh cùa hai xu hướng đối iập: phân cắt và thống nhất, li tâm phân quyên và hướng tâm tập quyền về chính trị. Hệ quả tất yếu của quá trình lịch sử đó là từng bước hình thành ngày càng rõ ràng quan hệ kinh tế địa chủ - tiểu nông, bệ đỡ kinh tế - giai cấp đích thực cùa thượng tầna kiến trúc phong kiên, cùa nhà nước phong kiến trung ương tập quyền dân tộc. Sừ cũ chép lại, sau chiến thắng sônơ Bạch Đằng, năm 939 Ngô Quyên xưng vương đóns đô ở c ổ Loa “thừa quốc thống” (ý nói kế tục sự nghiệp của Hùnơ vương và An Dương vươna), nhưng nền thông nhất của quôc gia - dân tộc vẫn luôn bị đe doạ bởi âm mưu cát cứ của các thế lực quân sự địa phương.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngay sau khi ông mât (944), đàt nước rơi và cảnh nội chiến liên miên giữa các “vương” (Dương Binh virơnu - Dươno Tam Kha, N«ô Nam Tấn vuơns - Noô Xương Văn, Ngô Thiên Sách vương - Nơỏ Xương Ngập), mà thực chất là sự thôn tính lần nhau giữa các thế lực quý tộc địa chủ - quân sự ờ các khu vực trọng yếu cùa đất nước. Kết quả khách quan của thời kỳ “loạn mười hai sử quân” là đã hinh thành nên mười hai thế lực đại địa chủ - quân sự chiếm cứ mười hai vùng kinh tế phì nhiêu của châu thổ sông Hồne, sông Mã, trài rộng từ Thanh Hoá đèn Băc Giang. Trong các vùng kiểm soát của các sứ quân, đã manh nha hình thành kiểu quan hệ kinh tế phong kiến đặc trưng là quan hệ địa chủ - tá điên, dù chấc chan nó chưa đạt được như kiểu quan hệ kinh tế trong các lãnh địa của các lãnh chúa phong kiến châu Âu. Bằng sức mạnh quân sự, năm 970, Đinh Bộ Lĩnh đã dẹp được loạn mười hai sứ quân, chẩm dứt được cục diện cát cứ, thống nhất đất nước.
Dưới hai triều đại Đinh (968 - 980) và Tiền Lê (980 - 1009), dù đều xưng đế hiệu, cho xây cung điện, mời Hồng Hiến là người Hán làm quốc sư với ý định thiết kế xây dựng mô hình nhà nước phong kiến phòng theo nhà Tống cùa Trung quốc nhưng tài liệu lịch sử cho thấy, trên thực tế, cả hai triều đại vẫn chủ yếu dựa vào bạo lực quân sự để duy trì sự ĩhống nhất quốc gia, điều hành đất nước, nguy cơ cát cứ, đổ vỡ nền thống nhất đất nước vẫn đang tiềm ẩn. Đinh Tiên Hoàng cho đặt vạc dầu, cũi hổ ở giữa triều đình để hù doạ và trừng phạt những kẻ chổng đối, dùng quan hệ hôn nhân và quan tước để ràng buộc mua chuộc các sứ quân về hàng và các hào trườno địa phươna. Đó là phong cách hành xử của một thủ lĩnh quân sự hơn là của một vị hoàns đê, của một thê chê phong kiến thuần thục. Dưới triều Tiền Lê, xu hướng tập quyên hoá được tăng cường thêm một bước.
Sau khi hoàn thành thang lợi vẻ vang cuộc kháns chiên bảo vệ tổ quốc và cuộc chiên tranh mở rộn 2 biên giới phía nam (phạt Tôns bình Chiêm), Lê Hoàn thực hiện một loạt các chính sách kinh tế, hành chính 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và quân sự nhăm củng cô khôi thổn" nhất quốc gia - dàn tôc và tăno cườnơ quyên lực, sự ảnh hưởng của nhà nước trung ương với các đia phươno. Như cho xây dựng cung điện ở kinh dô Hoa Lư với quy mô lớn, đúc tiền riêng hiệu Thiên Phúc, đặt chức Thái sư đê mưu bàn quốc chính, đật chức Tổng quản để nắm giữ dân chính và quân chính, đặt chức Thái uý để chì huy quân đội. Năm 1002, Lê Hoàn sứa lại các khu vực hành chính trong cả nước, đổi thập đạo dưới thời Đinh làm lộ, phủ, châu, v ề kinh tế, ông đặc biệt chú ý đến các công trình nạo vét kênh ngòi, đào đắp các hệ thống mới, tạo thành một hệ thống tưới tiêu và giao thông liên hoàn giừa các vùng trong cà nước. Sử sách ghi chép: năm 938 đào con kênh từ vùng Đồng c ổ (Yên Định) đến sông Bà Hoà (Tĩnh Gia, Thanh Hoá), năm 1003 vét vét kênh Đa Cái và nối kênh sắt với sông Lam (Nghệ An, Hà Tĩnh), năm 1009 đào sông ờ châu Di (Thanh Hoá) và vét sông Đuống thông với sông Thái Bình.
Ket quả của những công trình thuỷ lợi này, một mặt có tác dụng thuv lợi tưới tiêu nâng cao năng suất kinh tế nôno nghiệp, mặt khác cũng mở mang giao thông đường thuỷ phục vụ đắc lực cho mục đích quân sự hành chính, v ề binh chế, năm 988 Lê Hoàn đặt ngạch thân binh, biên chế lại quân thường trực cùa trung ương, tăng cường kiểm soát và khống chế đối với các thế lực ở biên giới. Cùng năm ấy Lê Hoàn bẳt đầu định pháp lệnh. Thành tựu của những chính sách thiết thực và tích cực trên đây đã tạo nên sức mạnh toàn diện của đât nước, đủ sức đối phó với kẻ thù xâm lược bên ngoài cũng như nhiều mối uy hiếp của các thế lực cát cứ trong nước, đảm bảo nền độc lập dân tộc và thong nhất đất nước. Chính nhờ có thực lực vê kinh tê và quân sự, năm 996, do có vài vụ rấc rối xảy ra vùng giáp trấn Như Hông (thuộc Quảng Đôno, Trung Quốc) mà vua tôi Tống ngờ do nhà Tiền Lê eây ra, sai sứ giả sang cật vấn, vua Lê Đại Hành đã trả lời thẳng: “Việc cướp trấn Như Hồng là do bọn giặc biên ơ cõi ngoài, Hoàno đê có biêt đó không phải là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quân cùa Giao Châu không? Nếu Giao Chàu có làm phản thi đầu tiên đánh vào Phiên Ngung, rồi đánh lèn Mân Việt, há chỉ có trấn Như Hồnc mà thôi ir?” [50,72], Xu hướng trung ương tập quyền ngày càng thắng thế, hệ quả tất yếu dẫn tới là chế độ sở hữu nhà nước về ruộng đất từng bước được xác lập, tuy nhiên nó vần phải nhân nhượng nhìrng yếu tố phân tán, bao dung những hiện tượng tự trị do lịch sử đê lại.
Đó là nguyên nhân dẫn đến hiện tượng phân phong không triệt để ở Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIV, như chế độ thực phong thực ấp dưới triều Lý hoặc điền trang thái ấp dưới thời Trần. Cơ cấu xã hội dưới triều Tiền Lê, trên nhừno nét lớn gồm ba tầng lớp xã hội: 1, Tầng lớp thống trị, bao gồm quý tộc, quan lại và các “thổ tù”, “hào trưởng”, “lệnh tộc”. 2, Tầng lớp nông dân công xã, trong đó bao gồm cả một số thợ thủ côno, người buôn bán nhỏ chưa hoàn toàn tách ra khỏi nông nghiệp. Đây là lực lượng đông đảo nhất, là lực lượng sản xuất chủ yếu cùa xã hội.
3, Tầne lớp nô tỳ, chủ yếu là phục dịch trong eia đình (thực chất là chế độ "nô lệ oia đình" khá phô biên ở Phương Đông) và không có vị trí đáng kê trong sản xuất. Hiện nay chúng ta chưa có đủ tài liệu để có thể khẳng định chắc chắn trong tầng lớp thống trị lúc ấy đã có những chủ sở hữu ruộng đât lớn và thực hiện bóc lột theo quan hệ sản xuât phong kiến hay chưa. Nêu ta hiêu địa tô, theo định nghĩa của c. Mác, là "sự thực hiện về mặt kinh tế quyền sở hữu ruộng đất" thì rõ ràng ở giai đoạn cuối Đinh đầu Lê quyền sở hữu ruộng đât của nhà nước còn rất mờ nhạt.
Việc phân phong ruộng đất cho các quý tộc quan lại, những người có công hay nhữnơ thổ hào, chỉ thuần túy là việc tái thừa nhận quyền sờ hữu vôn có của họ, hoặc xác lập quyên sỏ' hữu trên danh nghĩa cùa nhà nước. Tât nhiên, cùng với xu hướng phát triẽn tât yêu của chê 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com độ trung ương tập quyền, chè độ sờ hữu nhà nước về ruộng đất cũng từn« bước được khăng định và nâns cao ờ các vươna triều Lý - Trần sau nàv. Xét vê cơ sở kinh tẻ xã hội, nhà nước tập quyền lúc bấy giờ được xây dựng trên nên tàng công xã nông thôn, một hình thái cộng cư được hình thành trên cơ sở sự tan rã của công xã nguyên thủy, đã tồn tại khá bền vững lâu dài trong các nước thuộc phạm trù "phương thức sản xuất châu Á". Nông dân công xã là lực lượng sản xuất chù yếu của xã hội, đồng thời mỗi công xã là một đơn vị thực hiện nghĩa vụ nộp tô thuế, cấp phu dịch và binh lính cho nhà nước.
Tuyệt đại đa sô ruộng đàt trong toàn quốc thuộc quvền sờ hữu cùa công xã. Nhà nước thu tô thuế không phải dựa trên cơ sờ diện tích và loại ruộng đất mà là thu bình quân theo các công xã. Như vậy, nhà nước thu tô thuế như một sự nhận "công nạp" (C. Mác) chứ không phải là với tư cách của chủ sờ hữu ruộng đất thực hiện thu địa tô của tá điền theo ý nghĩa đầy đủ của nó.