Chương 1 NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG TƯ TƯỞNG NGOẠI GIAO HỒ CHÍ MINH 1. Khái quát chung về tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh 1. 1 Khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh Khi đề cập đến khái niệm tư tưởng không nên hiểu chỉ là một tập hợp giản đơn những ý tưởng, những suy nghĩ cụ thể trong những hoàn cảnh cụ thể của một con người cụ thể, mà chúng ta muốn nói đến một hàm nghĩa lớn, một hệ thống quan điểm, lý luận mang giá trị như một học thuyết được xây dựng trên một thế giới quan và phương pháp luận nhất định, đại biểu cho ý chí, 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguyện vọng của một giai cấp, một dân tộc, phù hợp với nhu cầu tiến hóa của thực tiễn nhất định, trở lại chỉ đạo và cải tạo thực tiễn đó. Về khái niệm Tư tưởng Hồ Chí Minh cũng cần được hiểu như vậy.
Đúng như Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII trước Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX viết: “Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác- Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu văn hóa nhân loại”[15, tr. 2 Khái niệm tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh Trước khi đi đến khái niệm thế nào là “tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh” chúng ta cần tìm hiểu thêm một số khái niệm mang tính công cụ có liên quan trong việc xác định nội hàm và ngoại diên của khái niệm “tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh”. Khái niệm “Ngoại giao”: Có rất nhiều cách hiểu, cách định nghĩa khác nhau về khái niệm ngoại giao, ở đây chúng ta tìm hiểu một số quan điểm được nhiều người cho là xác đáng nhất. Trước hết có quan điểm cho rằng: Ngoại là ngoài, giao là giao tiếp; vậy giao tiếp với ( hoặc ra) nước ngoài gọi là đối ngoại hay ngoại giao để thể hiện mình trong mắt họ có oai hay không? để người ta có tôn trọng mình hay không.
Chính là công tác ngoại giao đó. Giữ được nước hay mất nước vấn đề ngoại giao quan trọng lắm. Ngoại giao giỏi thì họ tôn trọng mình, giúp đỡ mình còn không là ngược lại. Ý kiến khác lại cho rằng: Ngoại giao là một nghệ thuật tiến hành trong việc đàm phán, dàn xếp, thương lượng giữa những người đại diện cho một nhóm hay một quốc gia.
Thuật ngữ này thông thường đề cập đến ngoại giao quốc tế, việc chỉ đạo, thực hiện các mối quan hệ quốc tế thông qua sự can 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thiệp hay hoà giải của các nhà ngoại giao liên quan đến các vấn đề như kinh tế, thương mại, văn hoá, du lịch, chiến tranh và kiến tạo nền hòa bình. Các hiệp ước quốc tế thường được đàm phán bởi các nhà ngoại giao trước tiên để đi đến việc xác nhận chính thức bởi các chính trị gia của các nước. Về mặt xã hội, ngoại giao là việc sử dụng tài xử trí, ứng biến để giành được sự thuận lợi. Nó là một công cụ tạo ra cách diễn đạt các tuyên bố một cách không đối đầu, hay là một cách cư xử lịch thiệp.
Theo Từ điển Tiếng Việt, nhà xuất bản Đà Nẵng, năm 2000, “ngoại giao là thuật ngữ chỉ sự giao thiệp với nước ngoài để bảo vệ quyền lợi quốc gia mình và góp phần vào việc giải quyết những vấn đề quốc tế chung. Chỉ sự giao thiệp với bên ngoài, người ngoài”. Ở đây chúng tôi đề cập đến một số khái niệm có liên quan đến khái niệm ngoại giao. “Công tác ngoại giao”: là thuật ngữ dùng để chỉ việc cần phải làm để thực hiện chính sách đối ngoại.
Công tác ngoại giao là phương tiện để thực hiện chính sách đối ngoại. Nó bao gồm: vận động ngoại giao, thăm viếng, đàm phán, kí kết hiệp định, hiệp ước…Công tác ngoại giao phải luôn luôn nhằm mục tiêu thực hiện chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước và chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước phải đặt lợi ích dân tộc chân chính lên hàng đầu.5] “Hoạt động ngoại giao”: Là thuật ngữ để chỉ việc làm cụ thể của các vị lãnh đạo, các chính khách, các nhà ngoại giao chuyên nghiệp để thực hiện công tác ngoại giao. 7] “Quan hệ quốc tế”: Là thuật ngữ để chỉ một dạng đặc thù của quan hệ xã hội. Quan hệ quốc tế bao gồm quan hệ trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội: kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học giữa các quốc gia-dân tộc và các tổ chức chính trị xã hội khác nhau và các cá nhân cụ thể.
6] “Hợp tác quốc tế” là mối quan hệ qua lại giữa các quốc gia bao gồm nhiều lĩnh vực, các công việc, những vấn đề cụ thể, được tiến hành theo 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những nguyên tắc đã thống nhất trên cơ sở giúp đỡ lẫn nhau, đồng thuận về mục đích và lợi ích.11] “Chính sách đối ngoại”: Là thuật ngữ chỉ toàn bộ phương hướng, mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung, và phương pháp hoạt động của mọi quốc gia trong quan hệ quốc tế tức là quan hệ với các nước khác, các chủ thể khác nhằm tạo điều kiện bên ngoài để bảo vệ độc lập dân tộc, chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia, xây dựng và phát triển đất nước, nâng cao vị thế của quốc gia trên trường quốc tế; đồng thời góp phần vào giải quyết những vấn đề quốc tế chung, những vấn đề toàn cầu. Nội dung của chính sách đối ngoại bao gồm: + Các vấn đề liên quan đến bảo vệ độc lập, chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia, có ý nghĩa an ninh quốc gia + Các vấn đề có liên quan đến xây dựng và và phát triển quốc gia + Các vấn đề có liên quan đến vị thế của quốc gia trên trường quốc tế, có nghĩa là địa vị, uy tín, vai trò của quốc gia trong cộng đồng quốc tế, trong quan hệ với các nước khác trên thế giới.8] Có thể nói, từ những khái niệm trên các chính khách, các chính trị gia, các nhà nghiên cứu và tác giả luận văn, đều chưa đưa ra được một khái niệm nào khác hoàn chỉnh hơn so với khái niệm trong công trình nghiên cứu của nguyên Bộ Trưởng Bộ Ngoại Giao Nguyễn Dy Niên, đó là: “Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh là hệ thống những nguyên lý, quan điểm, quan niệm về các vấn đề thế giới và thời đại, về đường lối quốc tế, chiến lược, sách lược, chính sách đối ngoại và hoạt động ngoại giao Việt Nam thời kỳ hiện đại. Tư tưởng này còn thể hiện trong hoạt động đối ngoại thực tiễn của Hồ Chí Minh và của Đảng, Nhà nước Việt Nam”. Những nội dung chủ yếu trong tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh 1.
Cơ sở hình thành tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh a. Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vị trí địa lý tự nhiên của mỗi nước ảnh hưởng lớn đến sự hình thành quốc gia- dân tộc của nước đó. Đồng thời nó cũng hình thành nên cách sinh hoạt và ứng xử của con người với môi trường tự nhiên và con người với môi trường xã hội. Hình thành nên loại hình kinh tế đặc trưng của quốc gia và lịch sử văn hóa của dân tộc cũng như trách nhiệm và quyền lợi chung của tất cả các thành viên của cộng đồng dân tộc.
Ngay từ thời kỳ nhà nước Văn Lang, ý thức cộng đồng dân tộc của cha ông ta đã nảy nở. Sự tích con Rồng cháu Tiên, sự tích về bọc trăm trứng nhằm khẳng định một tổ tiên chung, một nguồn gốc chung, đó cũng là bằng chứng hùng hồn nhất về ý thức cộng đồng dân tộc, đó cũng là biểu hiện của tinh thần yêu nước nồng nàn: “Bầu ơi thương lấy bí cùng Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn” Vì vậy: “Không thể nói yêu đất nước mà lại không yêu con người, yêu đồng bào với những truyền thống lịch sử hào hùng. Ngược lại, không thể nói yêu con người, đồng bào, dân tộc Việt Nam lại không yêu non sông đất nước. Yêu nước Việt Nam cũng có nghĩa là yêu non sông, đất nước, yêu dân tộc, con người, nhân dân Việt Nam, yêu đồng bào, yêu quê hương, quốc gia, Tổ quốc, yêu những truyền thống văn hóa hào hùng của dân tộc”.
11] Chủ nghĩa yêu nước cũng biểu hiện ở các cuộc chiến âm ỉ nhưng cũng quyết liệt của nhân dân ta chống lại chính sách đồng hóa của ngoại bang. Chính vì đó, dân tộc ta tránh được sự đồng hóa qua hơn 1000 năm Bắc thuộc. Chủ nghĩa yêu nước còn thể hiện rất rõ ở bài thơ Thần của Lý Thường Kiệt: “Sông núi nước Nam vua Nam ở Rành rành đã định ở sách trời Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời” 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đến thời Trần, đất nước phải liên tiếp chống lại các cuộc tiến công mạnh mẽ như vũ bão của quân xâm lược Nguyên Mông thì tinh thần yêu nước được thể hiện rõ trong hào khí Đông A, ý chí quyết tâm đánh giặc của toàn dân tộc được thể hiện ở các bô lão trong hội nghị Diên Hồng, với tiếng vang “Đánh” như khích lệ tinh thần quả cảm của cả một dân tộc anh hùng. Đó là tinh thần khảng khái, quyết tâm chống giặc không chịu đầu hàng của Quốc công tiết chế Trần Quốc Tuấn khi trả lời nhà vua Trần Nhân Tông: “Nếu bệ hạ muốn hàng, trước hết hãy chém đầu thần đi đã” và sự đồng lòng của các tướng sĩ khi thích vào cánh tay hai chữ “Thát sát”.
Đặc biệt tinh thần đó được thể hiện rỏ nét và sâu đậm trong “Hịch tướng sĩ”. Đến thời nhà Lê thì tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, và khẳng định độc lập và chủ quyền quốc gia được thể hiện rõ trong “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi: Như nước Việt ta từ trước, Vốn xưng nền văn hiến đã lâu, Sơn hà cương vực đã chia, Phong tục Bắc Nam cũng khác. Từ Đinh, Lê, Lý, Trần, gây nền độc lập, Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên, hùng cứ một phương Dẫu cường nhược có lúc khác nhau, Song hào kiệt đời nào cũng có. Đến triều đại Tây Sơn tinh thần yêu nước đó được thể hiện rõ qua tờ chiếu lên ngôi của vua Quang Trung: “Trẩm có cả thiên hạ, sẽ cùng dắt díu dân trên con đường lớn, đặt vào đài xuân”.