đặt vấn đề này dưới một góc độ toàn diện và có phần mới mẻ hơn. ó là dựa trên việc thất b i trong quá trình chuyển đổi bộ máy quân sự sang dân sự, đặc biệt rõ nét dưới thời Nguyễn Phúc Khoát. Sự thất b i này phát xuất từ nguyên nhân chủ quan từ cuộc tranh giành ảnh hưởng “bắt đầu nhen nhúm trong triều đình” giữa các viên chức quân sự và dân sự trong giai đo n mà sự biến chuyển về kinh tế và dân số ngày càng bộc lộ nhiều lỗ hổng. Chính từ đó, cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn đã bùng nổ và đưa đất nước rẽ sang một bước ngoặt mới.
Và với tất cả sự biện giải lịch sử đầy tính khoa học được Li Tana truyền tải qua Xứ Đàng Trong, công trình này “đã cho chúng ta một cái nhìn tổng quát hơn và cũng có sức thuyết phục hơn” về một giai đo n đầy biến động nhưng cũng ẩn chứa rất nhiều điều thú vị cần được khai phá trong lịch sử Việt Nam. Một lo t sách tái xuất bản của sử gia Nguyễn Duy Chính về thời kỳ này như Lê mạt s ký (NXB Khoa học Xã hội, 2016), ghi chép về những biến cố chính trị cuối nhà Lê, Việt Thanh chiến dịch (NXB Văn hoá Văn nghệ, 2016), Thanh Việt nghị hoà (NXB Văn hoá Văn nghệ, 2015), Giở ại nghi án ịch sử “Giả vương nhập cận” (NXB Văn hoá Văn nghệ, 2016), Núi xanh nay vẫn đó (NXB Văn hoá Văn nghệ, 2016) cung cấp những sử liệu mới về cuộc chiến tranh nổ ra giữa quân đội i Việt và Trung Quốc thế kỷ XVIII, mối quan hệ ngo i giao giữa nhà Tây Sơn và Thanh triều sau khi hoà bình được tái thiết và những bất ổn nội t i trong triều Tây Sơn đi đến sự sụp đổ nhanh chóng sau khi Quang Trung mất. Những nghiên cứu này dựa trên một phương pháp tiếp cận khách quan, dựa vào các tư liệu đáng tin cậy từ nhiều nguồn: sử trong nước, sử nhà Thanh, những ghi chép đương thời của các nhà truyền giáo,… nên đã tái hiện được bức tranh tương đối xác thật về tương quan giữa các thế lực kinh tế, chính trị, quân sự lúc bấy giờ. Tác giả đã rất tránh việc nhận định lịch sử dựa trên một ý thức hệ hoặc nhãn quan hẹp, không nhìn nhận Tây Sơn 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đơn thuần là thế lực không chính thống, hoặc chỉ là đ i diện cho một giai cấp mới tiến bộ trong xã hội đứng lên nắm quyền và đi cùng lợi ích dân tộc như nhiều cuốn giáo khoa lịch sử nhận xét khá gượng ép.
Trong Núi xanh nay vẫn đó, Nguyễn Duy Chính khẳng định, cuộc khởi nghĩa Tây Sơn và triều đ i Tây Sơn là những bước đi tất yếu của lịch sử dân tộc, trong bối cảnh phân tranh mà không thế lực nào chính nghĩa hơn thế lực nào, thì bên nào có khả năng tổ chức tốt về quân sự và kinh tế để phục vụ cho chiến tranh, bên đó sẽ thắng lợi. Và xuất phát từ vấn đề củng cố quyền lực chính trị, việc phải thực hiện các nghĩa vụ với dân tộc (dẹp các thế lực chống đối còn sót l i, thống nhất đất nước; đánh đuổi ngo i xâm) là công việc mà nhà Tây Sơn bắt buộc phải thực hiện để có thể lên nắm quyền lực một cách thuận lợi và giữ được tính chính đáng cho việc nắm quyền bính của mình. Sức m nh quân lực đã giúp họ thực hiện sứ mệnh thống nhất đất nước vẻ vang, và vị thế ngo i giao so với nhà Thanh được nâng cao lên một bực, chưa bao giờ Trung Quốc phải nể vì và hậu đãi với i Việt như thời kỳ Quang Trung. Thế nhưng, để có thể tồn t i và phát triển lâu dài như triều Lê đã tồn t i 300 năm, trong đó có 200 năm được điều hành bởi nhà Trịnh, l i cần có bề dày văn hoá, kinh nghiệm quản lý được tích tụ thông qua guồng máy nhà nước được điều hành bởi các trí thức - Nho sĩ, những điều không phải là sở trường của giới võ lực xuất thân áo vải cờ đào.
Sức m nh quân sự phải dừng chân trước nhu cầu thống nhất, ổn định và phát triển; cũng giống như ý thức hệ Nho giáo đòi hỏi trung hiếu sẽ phải bất lực trước các vấn đề chia rẽ cần được giải quyết bằng sức m nh quân sự. Nhà Tây Sơn nhanh chóng phải đối diện với một lo t vấn đề ngay sau khi Quang Trung - nhân vật văn võ toàn tài và có lẽ là người có đầu óc thực tế và thông minh nhất, nhận ra được sức m nh của tầng lớp trí thức - đột ngột qua đời. Việc phân chia quyền lực và lợi lộc sau chiến tranh của các võ tướng rồi trở thành công thần, sự áp chế giữa võ thần với văn quan cộng với điều kiện Quang Toản còn quá nhỏ, khiến cho triều đ i Tây Sơn chưa kịp bén rễ các chính sách ổn định xã hội trong dân chúng, đã nhanh chóng bị lung lay quyền 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lực, t o điều kiện cho một thế lực có nhiều lịch duyệt chính trị ngo i giao hơn, nhiều bôn ba chinh chiến hơn, với tầm hiểu biết rộng lớn hơn, và đặc biệt, có xuất thân “chính danh” hơn tiếp quản toàn bộ thành quả sự thống nhất mà nhà Tây Sơn mở đường, đó là Nguyễn Ánh và nhà Nguyễn. T Chí i Trường (2012), Lịch sử nội chiến ở Việt nam từ 1771-1802, cuốn sách là sự mô tả một cách tường tận, chi tiết về những sự kiện, nhân vật, vùng đất, thế lực,… trong cuộc phân tranh Nam Bắc nửa cuối thế kỷ XVIII.
Nhưng cuốn sách không dừng ở mô tả các nhân vật, sự kiện xảy ra trong cuộc chiến tranh Nam Bắc thời kỳ này, mà còn cố gắng thông qua các dữ kiện lịch sử, chỉ ra được sự vận động và những bước chuyển mình khá dữ dội của dân tộc trên mảnh đất Việt. Tác giả nhận định, cuộc nội chiến 1771-1802 “chỉ là nối tiếp của lịch sử phân tranh của i Việt… manh nha từ sau triều đ i huy hoàng của Lê Thánh Tông, bộc phát khi Trần Cao nổi lo n dẫn đến việc M c ăng Dung cướp ngôi để Nguyễn Kim, Trịnh Kiểm mưu đồ chống l i ở Thanh Hoá” [50, tr. Ngoài ra, đối với triều đ i Tây Sơn, những thành công và thất b i của nó cũng được tác giả đưa ra những phát hiện có giá trị nhất định đối với đề tài: “Sự nồng nhiệt, lòng hăng say của Tây Sơn có tính chất rừng rú thật đặc biệt. Khi phát triển ra, họ sẽ đem tính chất này truyền thụ cho những người mới kết hợp.
Nhưng thảm ho của Tây Sơn đã bắt đầu ngay từ bản chất của tập thể họ đ i diện” [50, tr.38] để Nguyễn Ánh, khi phát hiện ra những thiếu sót đó của nhà Tây Sơn, đã hoàn thiện công cuộc thống nhất sơn hà của Tây Sơn bằng những chính sách vừa phát triển thương nghiệp vừa không để có mâu thuẫn giữa thương nghiệp và nông nghiệp, t o nên sự dồi dào sinh lực cho sự nhất thống. Nên cuộc “chiến tranh 32 năm chỉ là cái gút để tóm thâu kết quả của mấy trăm năm gầm gừ phân tranh, mấy trăm năm biến đổi dần dà trong xã hội i Việt” [50, tr. Tác phẩm đã nhìn xuyên qua những biến cố lịch sử dày đặc trong 32 năm nội chiến cuối thế kỷ XVIII đó, những logic vận động nội t i của xã hội Việt Nam. Sự nhất thống chưa hoàn hảo của thời nhà Lê bị phá vỡ, chia rẽ thành các thế lực cát cứ lớn m nh riêng, tương tác với nhau qua cuộc phân tranh 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không thể tránh khỏi để tái thiết một nền thống nhất mới, sự vận động đi đến thống nhất này được thúc đẩy nhanh hơn bởi sự du nhập của vũ khí và khoa học Tây phương.
Những người nông dân được tập hợp, tổ chức l i và huấn luyện một cách kỷ luật, thiện chiến dưới sự lãnh đ o của các “thổ hào” Bình ịnh đã giải quyết được thế bất phân thắng b i giữa hai thế lực quý tộc ngang sức trong cuộc nội chiến kéo dài hàng chục năm không dứt. Cuối cùng thì bài toán nhất thống l i được giải đáp phần lớn bởi một sức m nh mới, với những chiến thắng như chẻ tre đáng ng c nhiên trước cả những viện binh hùng hậu và hiện đ i nhất thời đó mà các thế lực quý tộc cũ lôi kéo đến là Trung Quốc, Xiêm La, Pháp và Bồ ào Nha. Chiến tranh xét sâu xa hơn, là cuộc đọ sức của sức m nh kinh tế và quân sự. Cuốn sách của Nguyễn Thanh Nhã (2013), Bức tranh kinh tế Việt Nam thế kỷ XVII và XVIII là một tác phẩm cung cấp những tư liệu rất giá trị về sự vận hành của nền kinh tế i Việt trong hai thế kỷ nhằm phục vụ cho guồng máy chiến tranh.
Những mầm mống của nền kinh tế hàng hoá phục vụ chiến tranh đi cùng sự xuất hiện của đồng tiền, sự quá tải của nền nông nghiệp thời chiến, phục vụ phân tranh đã dẫn đến những khủng hoảng tất yếu về mặt xã hội mỗi khi thiên tai, địch ho kéo đến. Nhà nước khi chuyển sức chú ý vào chiến tranh và hưởng l c, thì các công việc thuộc xương sống của nền kinh tế phong kiến do nhà nước quản lý như đê điều, thuỷ lợi và đất đai bị buông lỏng, khiến n n cướp và chiếm đất diễn ra trầm trọng và thuế khoá ngày càng đè nặng lên người nông dân để tận thu cho chiến tranh. Người nông dân và nền kinh tế nông nghiệp, khi bị vắt kiệt, sẽ không còn sức dự phòng cho những biến cố bất ngờ mỗi lần xảy ra thiên tai, địch ho. Mâu thuẫn trên khi phát triển đến cùng cực, không thể hoá giải thì khủng hoảng kinh tế tất yếu phải xảy ra.
Khủng hoảng kinh tế dẫn thân từ khủng hoảng chính trị, tất yếu đưa đến khủng hoảng xã hội. Cuốn sách đúng như tên gọi, đã khắc ho tương đối đầy đủ bức tranh kinh tế Việt Nam trong hai thế kỷ, những tư liệu mà cuốn sách cung cấp là những căn cứ quan trọng để Luận án sử dụng cho các phân tích, nhận định về thế kỷ XVIII nói chung và Ngô Thì Nhậm nói riêng. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Cuốn sách của Lê Thành Khôi (2014), Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX mô tả l i những diễn biến lịch sử diễn biến của dân tộc Việt Nam từ địa tự nhiên đến địa lịch sử và chính trị xã hội.