phần mở đầu và kết luận, nội dung chính đƣợc trình bày trong luận văn. Chƣơng I: Tổng quan về đề tài. Chƣơng II: Truyền thuyết về Chùa Dâu. Chƣơng III: Lễ hội Chùa Dâu.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. NỘI DUNG CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI 1. Khái quát về vùng văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc 1.1 Khái niệm về vùng văn hóa: Văn hóa là một hiện tƣợng xã hội - lịch sử đƣợc các nhà khoa học nghiên cứu và phân định. Trong quá trình hình thành tồn tại và phát triển của mỗi nền văn hóa của một quốc gia hay một cộng đồng dân tộc thƣờng đƣợc hợp thành bởi các vùng văn hóa với những đặc trƣng, sắc thái riêng, làm thành tích, thống nhất và đa dạng của các nền văn hóa.
Khái niệm vùng văn hóa là đặc trƣng cho bản sắc riêng của từng vùng dƣới sự thống nhất đó cùng cội nguồn tạo ra bản sắc chung. Nó làm nên tính đa dạng cho bức tranh văn hóa dân tộc. Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, nhiều vùng miền, theo các nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa đã chia nƣớc ta có khoảng từ 7 đến 9 vùng văn hóa. Với những đặc trƣng và sắc thái riêng làm thành tính thống nhất, tạo nên sự đa dạng và phong phú của văn hóa Việt Nam.
Việc phân chia vùng văn hóa không căn cứ vào đơn vị hành chính bản đồ mà căn cứ vào quá trình hình thành các vùng không gian văn hóa do những đặc điểm địa lý và điều kiện lịch sử xã hội của mỗi vùng đã hình thành nên các vùng văn hóa. Theo Ngô Đức Thịnh: "Vùng văn hóa là một vùng lãnh thổ có những tƣơng đồng về mặt hoàn cảnh tự nhiên, dân cƣ sinh sống ở đó. Từ lâu đã có mối quan hệ nguồn gốc và lịch sử, có những tƣơng đồng về trình độ phát triển kinh tế - xã hội, giữa họ đã đƣa ra những giao lƣu, ảnh hƣởng văn hóa qua lại nên trong vùng đã hình thành những đặc trƣng chung, thể hiện trong sinh hoạt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của cƣ dân, có thể phân biệt với vùng văn hóa khác” [34, tr85]. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhƣ vậy khái niệm vùng văn hóa, phản ánh sự tƣơng đồng về văn hóa của của cƣ dân các dân tộc cùng sinh sống trong một xã hội, một không gian nhất định.
Cùng với các vùng văn hóa khác, Bắc Ninh - Kinh Bắc đã trở thành một vùng văn hóa đặc biệt, hình thành từ rất sớm, nơi đây còn lƣu giữ đƣợc những nét văn hóa cổ của dân tộc Việt.2: Vùng văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc: Bắc Ninh thuộc vùng văn hóa đồng bằng Bắc Bộ, đây là vùng văn hóa đặc sắc và độc đáo của miền bắc nƣớc ta. Cùng với Bắc Giang, hai vùng đất này hợp thành một tiểu vùng văn hóa đƣợc gọi bằng các khái niệm nhƣ: văn hóa Kinh Bắc hay văn hóa xứ Bắc. Bắc Ninh - Kinh Bắc xƣa là vùng đất phía bắc của kinh thành Thăng Long, Đông Đô, Hà Nội. Ngày nay, là vùng đất trung tâm của châu thổ Sông Hồng.
Bắc Ninh còn là nơi gặp gỡ, giao hội của các mạch giao thông thủy và bộ tạo cho xứ Bắc sớm trở thành trung tâm kinh tế - văn hóa với một vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc và văn hóa Việt Nam. Qua các công trình nghiên cứu khảo cổ học ở Bắc Ninh cho thấy: Đây là địa bàn cƣ trú của ngƣời Việt Cổ đồng thời là bộ phận cốt lõi của quốc gia Văn Lang - Âu Lạc. Ngƣời Việt ban đầu cƣ trú ở vùng Châu thổ cao sau đó dần dần di chuyển xuống vùng châu thổ thấp mà địa bàn cƣ trú ở ven sông Cầu, sông Dâu, Sông Hồng, sông Đuống, sống chủ yếu bằng canh tác nông nghiệp. Những giá trị tinh thần, tƣ tƣởng đƣợc phản ánh qua các huyền thoại: Kinh Dƣơng Vƣơng, Lạc Long Quân và Âu Cơ, Thánh Gióng, An Dƣơng Vƣơng.
Từ mấy nghìn năm trƣớc ngƣời Việt cổ đã cƣ trú và lập làng ở ven sông Cầu, sông Dâu, sông Đuống, sông Tiêu Vƣơng… sống chủ yếu bằng canh tác nông nghiệp kết hợp làm nghề thủ công. Hàng loạt di vật nhƣ trống đồng, dao găm, rìu, giáo, tấm che ngực, mảnh giáp… bằng đồng với những hoa văn độc 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đáo đƣợc tìm thấy ở các di tích Lăng Ngâm, Đại Trạch, Đại Lai… mảnh khuôn đúc trống đồng trong thành cổ Luy Lâu đã chứng tỏ ngƣời xứ Bắc rất tinh xảo trong nghề đúc đồng, chế tác các đồ trang sức, làm gốm… Cũng trên mảnh đất này, những giá trị tinh thần, tƣ tƣởng đƣợc phản ánh qua các huyền thoại: Ông Đùng bà Đùng, ông khổng lồ cắn nát núi hút sạch rừng, băng ngang lũ, về Kinh Dƣơng Vƣơng, Lạc Long Quân, Âu Cơ, Thánh Gióng, An Dƣơng Vƣơng, Mỵ Châu - Trọng Thủy và thành Cổ Loa… Cùng với huyền thoại truyền thuyết là đậm đặc các di tích tiêu biểu nhƣ lăng mộ Kinh Dƣơng Vƣơng, các đền thờ Lạc Long Quân Âu Cơ, đền thờ Phù Đổng Thiên Vƣơng ở Thuận Thành, Từ Sơn, Tiên Du… đều đƣợc lƣu giữ trong lòng, đất lòng ngƣời, vùng quê xứ Bắc – Bắc Ninh. Đây chính là sự minh chứng hùng hồn cho sự phong phú đa dạng và tiêu biểu hơn bất cứ địa phƣơng nào trên mảnh đất Việt ngàn năm văn hiến. Đặc biệt mảnh đất này cũng là trung tâm chống xâm lƣợc và chống đồng hóa, bảo tồn phát triển văn hóa dân tộc.
Khu di tích Luy Lâu rộng hàng trăm hécta với hệ thống các công trình thành lũy, đền chùa, phố xá, chợ, bến, kho tàng, dinh thự, các khu sản xuất gạch ngói, các làng nông nghiệp, làng thợ, làng buôn, khu môn địa… còn là khu di tích thời Bắc thuộc lớn nhất Việt Nam hiện nay. Thủ phủ Luy Lâu (tức Long Biển) là nơi ghi dấu những chiến tích hào hùng chống quân xâm lƣợc phƣơng Bắc. Cho đến ngày nay, hệ thống các đền thờ tƣớng lĩnh ở đây và những lễ hội mừng chiến thắng mùa xuân vẫn đƣợc duy trì và tổ chức hàng năm ở trung tâm Luy Lâu càng khẳng định Bắc Ninh xƣa là trung tâm của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trƣng. Không những thế qua các tài liệu thƣ tịch và di khảo cổ còn cho thấy Luy Lâu đã từng là đô thị lớn , trung tâm thƣơng mại mang tính quốc tế.
Trên đất Giao Chỉ trong suốt thời kỳ dài từ cuối thế kỷ thứ II đến thế kỷ IX-X, Luy 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lâu không nhƣờng vai trò đô thị lớn nhất cho bất cứ nơi nào. Xung quanh Luy Lâu là các làng nông nghiệp, làng thủ công, làng buôn bán phát triển mạnh mẽ. Luy Lâu là một đô thị mang tính buôn bán quốc tế, các hoạt động buôn bán trao đổi hàng hóa ở Luy Lâu thời Bắc thuộc rất nhộn nhịp và sầm uất. Cùng với quá trình giao lƣu, hội nhập và trao đổi kinh tế là quá trình tiếp xúc, hội nhập văn hóa, tín ngƣỡng tôn giáo giữa Việt Nam và các nƣớc trong khu vực mà trung tâm cũng vẫn là Luy Lâu.
Tại đây tƣ tƣởng Nho giáo và văn hóa Hán, Đƣờng đã đƣợc truyền bá liên tục vào nƣớc ta. Bắc Ninh với trung tâm Luy Lâu là nơi đầu tiên có trƣờng dạy chữ và văn hóa Hán ở Việt Nam. Giáo Sƣ sử học Trần Quốc Vƣợng đã nhận xét: Xứ Bắc với đô thị cổ Long Biên Luy Lâu là không gian điển hình đan xen, hỗn dung tiếp xúc, biến đổi hội tụ và kết tinh văn hóa Việt Nam cổ với văn hóa Phật - Ấn. Nam Á và Trung Á, văn hóa Nho Lão (Trung Hoa, Đông Á) để rồi sinh thành bản sắc văn hóa Kinh Việt.
Vùng đất tiêu biểu của nền văn hiến và nhân cách Việt Nam. Ngoài ra Luy Lâu còn là trung tâm Phật giáo lớn và cổ xƣa nhất của ngƣời Việt. Hệ thống di tích, chùa tháp quần tụ đậm đặc ở đây với trung tâm là Chùa Dâu cùng nhiều nguồn di vật, tài liệu nhƣ tƣợng pháp, bia ký, bản khắc Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh và lễ hội Chùa Dâu - lễ hội Phật giáo lớn nhất trong đồng bằng Bắc Bộ với các nghi lễ tắm Phật, rƣớc Tứ Pháp, rƣớc nƣớc đã chứng tỏ Luy Lâu là tổ đình của Phật giáo Việt Nam. Trong các triều đại phong kiến, Bắc Ninh đƣợc gọi là Kinh Bắc mà lịch sử đã để lại những di sản văn hóa truyền thống về mặt vật thể và phi vật thể, có hệ thống thành quách ở thị xã Bắc Ninh, phòng tuyến sông Cầu (Sông Nhƣ Nguyệt) nổi tiếng thời Lý chống giặc ngoại xâm phƣơng Bắc, hệ thống các đền chùa, miếu mạo ở các vùng Từ Sơn, Thị Cầu, Dâu, Keo… và đặc biệt là 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hát dân ca quan họ nổi tiếng cùng các lễ hội mang đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.
Dƣới triều đại nhà Nguyễn và thơi Pháp Thuộc, xứ Kinh Bắc đƣợc đổi tên thành tỉnh Bắc Ninh. Thị xã Bắc Ninh đƣợc tổ chức thành một cứ điểm trọng yếu về quân sự của Bắc Kỳ và là một trung tâm chính trị, kính tế vùng. Năm 1938 các đô thị, thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Hải Dƣơng. Hòa bình lập lại 1954 Bắc Ninh tiếp tục duy trì sự phát triển kinh tế trong suốt quá trình xây dựng CNXH ở Miền Bắc.
Năm 1963 Bắc Ninh đƣợc sát nhập với Bắc Giang và đƣợc gọi là tỉnh Hà Bắc. Mặc dù không còn vị trí tỉnh lỵ nhƣ trƣớc đây, nhƣng thị xã Bắc Ninh vẫn là một trung tâm kinh tế chính trị xã hội quan trọng của Hà Bắc. Đến năm 1996 Hà Bắc đƣợc chia lại thành hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang theo nghị quyết quốc hội khóa IX. Từ đó đến nay Bắc Ninh đã phát triển không ngừng về kinh tế, chính trị và văn hóa xã hội.
Bắc Ninh cũng là vùng quê trù phú, kinh tế phát triển, là vựa lúa của đồng bằng Bắc Bộ. Ít nơi nào có làng nghề nổi tiếng nhƣ tỉnh Bắc Ninh: gốm sứ ( Phù Lãng, Thổ Hà), làng đúc đồng (Đại Bái), rèn sắt (Đa Hội), chạm khắc (Phù Khê, Kim Thiều), sơn mài (Đình Bảng)… Ngƣời Bắc Ninh không chỉ giỏi làm ruộng mà còn khéo tay, tinh xảo, hoạt bát trong giao thƣơng, buôn bán và nhất là thông minh hiếu học. Nghe dân gian truyền về đất này quả là có cơ sở “Một giỏ sinh đồ, một bồ tiến sỹ, một bị trạng nguyên, một thuyền bảng nhãn”. Đây là quê hƣơng của vị trạng nguyên Lê Văn Thịnh - vị trạng nguyên khai khoa mở đầu cho lịch sử khoa cử Việt Nam.