Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRUYỀN THÔNG PHÁT HUY NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC TẠI XÃ NGŨ THÁI, HUYỆN THUẬN THÀNH, TỈNH BẮC NINH 1. Các khái niệm cơ bản 1. Truyền thông Hiện nay, có khá nhiều khái niệm về truyền thông được các nhà nghiên cứu đưa ra. Theo Tạ Ngọc Tấn: “Truyền thông là sự trao đổi thông điệp giữa các thành viên hay các nhóm người trong xã hội nhằm đạt được sự hiểu biết lẫn nhau” [19].
Tác giả Tạ Ngọc Tấn cũng cho rằng truyền thông chính là hoạt động giao tiếp giữa con người với con người. Hoạt động giao tiếp này có vai trò vô cùng quan trọng, như là một điều kiện hàng đầu cho sự tồn tại của loài người với tính chất là một xã hội. Bởi vì nhờ có giao tiếp mà con người thiết lập và duy trì được các mối quan hệ xã hội với nhau, hiểu biết lẫn nhau, trao đổi những kinh nghiệm sống và liên kết, hợp tác với nhau trong lao động sản xuất, chinh phục thiên nhiên, đấu tranh xã hội. Cuốn sách Truyền thông - Lý thuyết và kỹ năng cơ bản do Nguyễn Văn Dững chủ biên cho rằng: “Truyền thông là quá trình trao đổi thông tin, kiến thức, tư tưởng, tình cảm…, chia sẻ kỹ năng năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân/nhóm/cộng đồng/xã hội” [1].
Theo Nguyễn Văn Dững, về thực chất, truyền thông chính là quá trình trao đổi, tương tác thông tin với nhau về các vấn đề của đời sống cá nhân/nhóm/xã hội, từ đó mà mỗi người làm giàu thêm thông tin, kiến thức và gia tăng vốn hiểu biết của mình, làm cơ sở hình thành hoặc thay đổi nhận thức, thái độ, chuyển đổi/thay đổi hành vi cá nhân/nhóm/xã hội đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội. 6 Như vậy, có thể thấy rằng truyền thông (Communication) là quá trình diễn ra sự tương tác và trao đổi thông tin ở nhiều lĩnh vực khác nhau giữa hai hoặc nhiều người với nhau, nhằm mục đích cung cấp thông tin nào đó. Truyền thông là quá trình truyền tải thông tin, ý kiến, tin tức,… giữa hai hoặc nhiều người với nhau nhằm giao tiếp, kết nối, tăng sự hiểu biết và nhận thức. Truyền thông được thực hiện qua nhiều kênh khác nhau, bao gồm truyền thông đại chúng, truyền thông xã hội, truyền thông trực tuyến,.
Đây là công cụ quan trọng trong việc xây dựng hình ảnh thương hiệu, quảng bá sản phẩm/ dịch vụ, tạo dựng tình cảm, uy tín từ khách hàng, đối tác của các doanh nghiệp. Ngoài ra, truyền thông còn có vai trò quan trọng trong việc lan tỏa thông tin về các sự kiện, vấn đề xã hội và chính trị, đóng vai trò giúp người dân có được những thông tin cần thiết để đưa ra quyết định và hành động phù hợp. Văn hóa truyền thông Văn hóa, hiểu một cách bao quát đó là toàn bộ những sáng tạo của loài người, bao gồm cả những sáng tạo mang tính vật chất và những sáng tạo mang tinh tinh thần nhằm để đáp ứng nhu cầu và đòi hỏi của sự sinh tồn. Từ cách tiếp cận đó có thể thấy truyền thông cũng chính là những sáng tạo của con người trong lĩnh vực truyền đạt, trao đổi thông tin.
Tác giả Nguyễn Đức Hạnh trong bài “Một số vấn đề xung quanh khái niệm Văn hóa truyền thông” cho rằng: “Toàn bộ quá trình xuất hiện và biến đổi của hiện tượng truyền thông trong đời sống nhân loại cùng sự xác lập những mối tương tác của nó đối với các hiện tượng xã hội khác được gọi là Văn hóa truyền thông”. [5] Văn hóa truyền thông là vận dụng những kiến thức cơ bản và chuyên sâu về văn hóa, về truyền thông để sáng tạo ý tưởng, thiết kế sản phẩm truyền thông, phân tích, đánh giá các hoạt động truyền thông, quảng bá văn hoá. Xã hội hiện đại là xã hội bùng nổ truyền thông, cho nên rất cần có kiến thức văn hóa truyền thông để con người làm chủ được những thành quả văn minh của nhân loại. Cùng với sự phát triển của xã hội, những kiến thức về văn 7 hóa truyền thông cũng trở nên phong phú và ngày càng phức tạp, khó nắm bắt.
Những kiến thức và nhận thức về văn hóa truyền thông được trang bị sẽ giúp cho con người chủ động và trở nên tích cực trong môi trường sống của mình. Nghệ thuật múa rối nước Theo PGS. Bùi Xuân Đính: “Rối nước là loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống độc đáo, một sáng tạo đặc biệt của người Việt, sử dụng kết hợp nghệ thuật điêu khắc và ca hát (chủ yếu là chèo); việc biểu diễn được thực hiện trong môi trước sân khấu nước” [3] Các tác giả Nguyễn Như Ý và Chu Huy trong Từ điển Văn hóa, phong tục cổ truyền Việt Nam cho rằng múa rối nước là: “Rối lấy mặt nước làm sân khấu biểu diễn, một nghệ thuật độc đáo của Việt Nam. Máy rối nước có hai loại: Máy sào và máy dây.
Máy sào đưa quân đi lại, còn máy dây dùng cho trò có đông nhân vật như múa sư tử, đánh võ”. [22] Như vậy, múa rối nước là loại hình nghệ thuật biểu diễn bằng con rối trong môi trước nước. Múa rối nước là một thể loại của loại hình sân khấu Việt Nam, được sinh ra từ nền văn hóa nông nghiệp lúa nước của nông dân vùng châu thổ sông Hồng, nó mang đậm tính văn hóa phương Đông và Đông Nam Á. Tiến trình phát triển của Múa rối nước là một quá trình liên tục, chưa bao giờ đứt đoạn.
Nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam đều đồng ý rằng, múa rối nước ra đời vào khoảng thế kỷ X, với nhiều bằng chứng tích còn lại cho đến ngày nay. Trong giai đoạn 1000 năm Bắc thuộc, sân khấu tạo hình của người Việt vẫn còn thô sơ do bị các thế lực phương Bắc đàn áp, khiến cho các bộ môn nghệ thuật tạo hình bị hạn chế. Thời điểm này, chỉ có dòng văn học dân gian mới có thể sống sót được, nhờ vào phương thức truyền miệng đặc trưng đã bảo vệ dòng văn học này khỏi sự trấn áp của người phương Bắc. Còn đối với nghệ thuật múa rối nước, phải cho đến khi Việt Nam bước sang giai đoạn 8 hình thành nhà nước độc lập, nghề múa rối nước mới có cơ hội phát triển.
Với nghệ thuật sân khấu cổ điển, điều thu hút khán giả ngồi bên dưới chính là sự tương tác, kết nối và đồng cảm giữa khán giả với nhân vật đang biểu diễn. Tuy nhiên, với nhân vật chính là con rối nước, nghệ thuật múa rối nước là môn nghệ thuật biểu diễn gián tiếp không cần đến diễn viên: con rối nước sẽ cử động nhờ vào những nghệ nhân trực tiếp lội dưới nước, điều khiển bằng máy sào và máy dây. Tiền đề và cơ sở pháp lý của việc truyền thông phát huy nghệ thuật múa rối nước. Tiền đề Giá trị văn hóa và lịch sử: Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo của Việt Nam, mang đậm dấu ấn văn hóa lúa nước và tinh hoa của dân tộc.
Việc truyền thông phát huy nghệ thuật múa rối nước góp phần bảo tồn và gìn giữ những giá trị văn hóa quý báu này cho thế hệ mai sau. Múa rối nước được xem là một “quốc túy” của Việt Nam, thu hút du khách quốc tế bởi sự độc đáo và tinh tế. Việc truyền thông hiệu quả góp phần quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam đến bạn bè quốc tế, thúc đẩy du lịch và giao lưu văn hóa. Múa rối nước không chỉ là một loại hình giải trí mà còn mang giá trị giáo dục cao.
Các vở diễn múa rối nước thường thể hiện những bài học đạo đức, những giá trị truyền thống tốt đẹp, góp phần giáo dục và định hướng thẩm mỹ cho thế hệ trẻ. Ngành du lịch đóng góp quan trọng vào nền kinh tế của Việt Nam. Múa rối nước là một sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách quốc tế, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế. Nội dung các vở diễn múa rối nước thường phản ánh đời sống sinh hoạt, lao động và sản xuất của người dân Việt Nam, thể hiện qua các hình ảnh quen thuộc như: con trâu, con cò, cây lúa, mái đình,.Các vở diễn múa rối nước thường thể hiện những bài học đạo đức, những giá trị truyền thống tốt đẹp như: lòng hiếu thảo, sự trung thực, lòng dũng cảm,.Múa rối nước là sự 9 kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, ánh sáng, múa rối và diễn xuất của nghệ sĩ, tạo nên một sân khấu nghệ thuật độc đáo và đầy sức hấp dẫn.
Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật gắn liền với cộng đồng, thường được biểu diễn trong các dịp lễ hội, đình đám,. Nhu cầu tiếp cận và thưởng thức: Nghệ thuật múa rối nước là một loại hình nghệ thuật truyền thống độc đáo của Việt Nam, thu hút du khách trong và ngoài nước bởi sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, ánh sáng, và những con rối sinh động được điều khiển khéo léo trên mặt nước. Khán giả ngày nay, đặc biệt là giới trẻ, có nhu cầu được tiếp cận với những nội dung đa dạng và phong phú. Múa rối nước cần được đổi mới về nội dung, đề tài, cách thức biểu diễn để đáp ứng thị hiếu của khán giả.
Khán giả hiện đại không chỉ muốn thụ động thưởng thức nghệ thuật mà còn muốn tham gia vào quá trình sáng tạo. Múa rối nước cần có những hình thức tương tác với khán giả, ví dụ như cho phép khán giả tham gia vào các trò chơi, hoặc bình luận trực tiếp về vở diễn. Múa rối nước cần được đầu tư về mặt hình ảnh, âm thanh, ánh sáng để tạo nên những màn trình diễn đẹp mắt, ấn tượng. Việc sử dụng các kỹ thuật công nghệ hiện đại như âm thanh 3D, ánh sáng laser sẽ góp phần nâng cao chất lượng nghệ thuật của múa rối nước.
Khán giả ngày nay có xu hướng tiếp cận nghệ thuật thông qua các kênh truyền thông trực tuyến. Múa rối nước cần được quảng bá trên các mạng xã hội, website, và các nền tảng xem phim trực tuyến để tiếp cận được với nhiều khán giả hơn. Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật có thể giáo dục cho khán giả về văn hóa, lịch sử và truyền thống của Việt Nam. Cần có những chương trình múa rối nước dành cho trẻ em để giúp các em hiểu biết thêm về văn hóa dân tộc.
Sự phát triển của công nghệ truyền thông: Công nghệ truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc truyền bá và phát huy nghệ thuật múa rối nước.