Chương 1: Khái Hưng và truyện ngắn Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX Chương 2: Truyền thống và cách tân trong truyện ngắn Khái Hưng từ phương diện nội dung Chương 3: Truyền thống và cách tân trong truyện ngắn Khái Hưng từ phương diện nghệ thuật. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: KHÁI HƢNG VÀ TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX 1. Khái quát về truyện ngắn Việt Nam hiện đại trƣớc 1945 Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ. Hình thức nhỏ và ngắn là dấu hiệu đầu tiên để người đọc nhận diện truyện ngắn.
Dung lượng truyện ngắn kéo dài từ vài chục chữ đến khoảng 20. Nếu tính theo số trang, dung lượng của một truyện ngắn thường co giãn khoảng từ 3 đến 50 trang. Dưới con số 3 trang, người ta gọi là “truyện ngắn mini”, “truyện ngắn trong lòng bàn tay”; trên con số 50 trang, người ta gọi là truyện vừa; trên 100 trang là tiểu thuyết. Những cách gọi này tương ứng với các khái niệm “đoản thiên tiểu thuyết” (truyện ngắn), “trung thiên tiểu thuyết” (truyện vừa) và “trường thiên tiểu thuyết” (tiểu thuyết) vốn phổ biến ở nước ta thời kì đầu văn xuôi tự sự hiện đại.
Tuy nhiên, tính chất “nhỏ” của truyện ngắn không chỉ nằm trong dung lượng, mà quan trọng hơn là ở cách nắm bắt cuộc sống của thể loại. Truyện ngắn không có tham vọng ôm vào mình một hiện thực rộng lớn, hoành tráng. Ngắn ở đây đồng nghĩa với hàm súc, tinh lọc. Khác với tiểu thuyết có khả năng chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ khả năng của nó thì truyện ngắn lại hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người.
Vậy nên, trong truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiện. Nhân vật của truyện ngắn thường là đại diện cho một mối quan hệ xã hội, một hiện tượng xã hội hay một trạng thái tồn tại của con người. Không giống với những nhân vật trong tiểu thuyết là một thế giới tâm hồn rộng lớn được khắc họa dưới nhiều trạng thái khác nhau thì nhân vật của truyện ngắn chỉ là một mảnh ghép trong thế giới ấy. Cốt truyện của truyện ngắn là một mặt cắt của dòng đời nhưng nhà văn luôn lựa chọn được mặt cắt tiêu biểu nhất.
Vì vậy, truyện ngắn 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thường tạo nên những ấn tượng sâu sắc về cuộc đời và tình người được truyền tải trong đó. Những năm đầu thế kỉ XX đến trước năm 1945 là một quãng thời giai lịch sử quan trọng của dân tộc ta cũng như sự phát triển của lịch sử văn học. Trong bức tranh chung của văn học hiện đại Việt Nam trước 1945, truyện ngắn là thể loại phát triển và có một diện mạo riêng, một tiến trình vận động rõ nét. Điều đó không chỉ căn cứ cả vào số lượng tác giả, tác phẩm mà còn căn cứ vào chất lượng và tính đa dạng về khuynh hướng tư tưởng thẩm mĩ của thể loại này.
Vào cuối thế kỷ XIX- đầu thế kỷ XX, khi văn học Việt Nam bước đầu hiện đại hóa, có một bộ phận văn học đã mang lại những đóng góp lớn vào quá trình này và làm cho đời sống của nền văn học dân tộc thêm sinh động, đó chính là văn học Quốc ngữ Nam Bộ. Thành tựu đáng trân trọng của Quốc ngữ Nam Bộ những năm đầu thế kỷ là thể loại truyện ngắn. Với kích cỡ nhỏ như một mẫu chuyện nảy sinh tự nhiên trong cuộc sống, có thêm sự gia công, tái tạo của người viết, truyện đã phản ánh nhiều bức tranh xã hội chân thực. Có thể thấy rằng, từng bước chuyển biến của văn học Quốc ngữ Nam Bộ luôn gắn với sự phát triển của thể loại truyện ngắn ở Nam Bộ.
Sự phong phú của truyện ngắn cũng tương ứng với sự phong phú của tiểu thuyết, thậm chí sáng tác truyện ngắn đều hơn so với sáng tác tiểu thuyết. Và, sẽ là không quá lời khi cho rằng, trong nền văn xuôi Việt Nam, thể loại truyện ngắn có bề dày truyền thống và đạt nhiều thành tựu hơn thể loại tiểu thuyết. Trong nhiều công trình nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đều đưa ra ý kiến khá thống nhất vè các giai đoạn phá triển của truyện ngắn: Thứ nhất là chặng sinh thành: bắt đầu từ cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX đến 1930; Thứ hai là chặng phát triển: từ 1930 đến 1945. Trong chặng “sinh thành” truyện ngắn Việt Nam hiện đại, phải kể đến vai trò nổi bật của các nhà văn Nguyễn Trọng Quản, Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học, Nguyễn Ái Quốc, Nguyễn Tường Tam… 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Truyện Thầy Lazaro Phiền của Nguyễn Trọng Quản được các nhà nghiên cứu đánh giá là truyện ngắn zxViệt Nam hiện đại đầu tiên viết theo kiểu Tây phương.
Vì Nguyễn Trọng Quản đã có điều kiện tiếp xúc với văn học Pháp từ trước 1890. Xuất hiện vào cuối những năm 80 của thế kỉ XIX, Truyện Thầy Lazaro Phiền là một hiện tượng quá mới mẻ đối với công chúng văn học miền Nam. Truyện Thầy Lazaro Phiền có phần nào trở thành “con chim lạ từ phương Tây đáp xuống một vùng đất còn vắng bóng đồng loại” và “nổi lên như một ốc đảo chơi vơi vào nửa sau thế kỷ XIX không riêng ở Nam Kì mà ở cả Việt Nam” [11, tr. Từ năm 1917 - 1924, trên Nam Phong nổi lên chùm đoản thiên tiểu thuyết của Nguyễn Bá Học (9 truyện), Phạm Duy Tốn (3 truyện), Mân Châu Nguyễn Mạnh Bổng (Tập truyện Vì nghĩa quên tình, năm 1921; Tập truyện Anh hàng phở lấy cô đầu, năm 1928).
Đây là những truyện ngắn thời kì đầu của các khuynh hướng hiện thực phê phán, lãng mạn thoát ly (Phạm Duy Tốn, Tản Đà). Nguyễn Bá Học vốn là một nhà nho, văn chương của ông dùng nhiều chữ Hán, đầy rẫy tính chất biền ngẫu, du dương. Những tác phẩm của ông mang khuynh hướng hiện thực đôi khi lẫn với khuynh hướng đạo đức. Phạm Duy Tốn ảnh hưởng của văn Pháp nhiều, ông viết những truyện ngắn như: Con người Sở Khanh, Bực mình, Nước đời lắm nỗi… Nổi tiếng nhất là Sống chết mặc bay (1918).
Tác phẩm thuật về một chuyện vỡ đê: quan huyện và nha lại đi hộ đê đóng trong một ngôi đình kiên cố và ung dung nhàn nhã đánh tổ tôm. Trong lúc đó, nhân dân đói khát đang ra sức vật lộn với nước. Nhưng sức nước quá mạnh, đê vỡ. Có người vào báo, quan cứ mặc kệ vì quan đang mê mải theo ván bài.
Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) trước khi thành lập Tự lực Văn đoàn và chủ trương Phong Hóa, Ngày Nay đã viết cả tiểu thuyết và truyện ngắn. Riêng về truyện ngắn, thời gian này ông có hơn chục tác phẩm, sau được in 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chung trong tập Người quay tơ. Về tư tưởng, tập truyện vừa có khuynh hướng hiện thực (Nô lệ), vừa có khuynh hướng lãng mạn (Giấc mộng Từ Lâm), lại có cả khuynh hướng yêu nước (Người quay tơ). Tác giả đã bắt đầu với những kĩ thuật mới, hiện đại theo cách viết phương Tây.
Thể hiện ở cách xây dựng tình huống truyện và diễn biến truyện đảo lộn trật tự thời gian. Trong chặng “phát triển” của truyện ngắn Việt Nam trước 1945, phải kể đến vai trò của các nhà văn thuộc cả hai khuynh hướng lãng mạn chủ nghĩa và hiện thực phê phán. Giữ vai trò nổi bật ở khuynh hướng thứ nhất của quá trình phát triển truyện ngắn – khuynh hướng lãng mạn chủ nghĩa – là các nhà văn: Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, Thế Lữ, Nguyễn Tuân, Hồ Dzếnh, Đỗ Tốn, Thanh Tịnh, Thanh Châu, Ngọc Giao, Xuân Diệu… Giữ vai trò nổi bật ở khuynh hướng thứ hai – khuynh hướng hiện thực phê phán – là các nhà văn: Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Bùi Hiển, Tô Hoài, Kim Lân, … Năm 1930, Tản Đà mở mục Việt Nam nhị thập thế kỉ Xã hội ba đào kí trên An Nam tạp chí. Từ 1930 đến 1932, Nguyễn Công Hoan viết 24 truyện ngắn, trong đó có 20 truyện đăng trên mục Xã hội ba đào kí.
“Nguyễn Công Hoan trở thành một nhà văn sáng giá những năm đầu thập niên 30 thế kỉ trước, là người cắm ngọn cờ đầu của chủ nghĩa hiện thực phê phán trong lĩnh vực truyện ngắn”. Nguyễn Công Hoan được xem là người đầu tiên viết truyện ngắn theo khuynh hướng hiện thực phê phán và sớm đạt được thành tựu đáng được ghi nhận. Các tập truyện ngắn có giá trị của ông là Ngựa người người ngựa (1934), Kép tư bền (1935)… Nhìn thẳng vào hiện thực, bằng tiếng cười trào phúng, Nguyễn Công Hoan phơi ra mặt trái của xã hội đầy bất công thối nát, kẻ giàu phè phỡn, vô đạo, còn người nghèo thì bị ức hiếp và đói khổ cùng cực. Riêng tập Kép tư bền, gồm 15 truyện ngắn sáng tác trong khoảng 1929 – 1935, đã gây tiếng vang lớn, được Hải Triều biểu dương nhiệt liệt, coi tập 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com truyện này là “tác phẩm thuộc về trào lưu tả thực xã hội của nước ta”.
Bên cạnh đó, Vũ Trọng Phụng tuy chủ yếu là cây bút tiểu thuyết, song các truyện ngắn của ông cũng đặc sắc và giàu ý nghĩa phê phán hiện thực như: Bộ răng vàng, Một đồng bạc, Bà lão lòa…. Nguyên Hồng cũng có nhiều truyện ngắn viết theo cảm quan hiện thực xuất sắc, cảm động như: Mợ Du, Con chó vàng, Miếng bánh,…. Bùi Hiển viết nhiều truyện ngắn đặc sắc về hiện thực đời sống dân quê ở một làng chài thuộc dải đất miền trung (Nằm vạ, Ma đậu, Chiều sương). Ở trên, luận văn đã nói đến sự phong phú đa dạng về tính khuynh hướng và liệt kê cá khuynh hướng ấy: “Có khuynh hướng lãng mạn chủ nghĩa (chủ yếu thuộc khu vực văn xuôi lãng mạn), có khuynh hướng hiện thực (chủ yếu thuộc khu vực văn học hiện thực phê phán); có khuynh hướng thuyết lý đạo đức, khuynh hướng luận đề, khuynh hướng hiện thực xã hội, khuynh hướng hiện thực tâm lý,… Về hình thức kĩ thuật tự sự, có khuynh hướng viết ngắn, có khuynh hướng viết dài, tiếp cận với truyện vừa, có tổng hợp kĩ thuật của tiểu thuyết, có yếu tố huyền thoại kì ảo, có yếu tố lịch sử, có yếu tố đồng thoại (truyện loài vật),…”.
Đến đây phải nói rõ hơn rằng, sự phong phú đa dạng về khuynh hướng này chủ yếu bộc lộ ở chặng “phát triển” của truyện ngắn quốc ngữ Việt Nam (1930 - 1945).