Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Giang Thị Hải (chuyên ngành Văn hóa truyền thông, Khoa Quản lý xã hội, Học viện Hành chính Quốc gia) tập trung vào vấn đề phát huy giá trị di sản cách mạng thông qua hoạt động truyền thông trong bối cảnh công nghệ thông tin và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ.
Theo lập luận của tác giả, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử tại Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới cấp thiết. Dù cả nước có hơn 41.000 di tích (trong đó khối di tích lịch sử – văn hóa chiếm hơn 51%), các sản phẩm du lịch gắn liền với di tích lịch sử thời gian qua vẫn gặp khó khăn trong việc thu hút công chúng trong nước, đặc biệt là thế hệ trẻ. Tác giả chỉ ra nghịch lý thực tiễn: điểm thi môn lịch sử trong các kỳ thi quốc gia thường ở mức thấp, lịch sử dễ bị nhìn nhận như một môn học phụ mang tính ghi nhớ khô cứng. Tuy nhiên, giới trẻ không thờ ơ với lịch sử dân tộc; thực tế qua các dự án nội dung số phi lợi nhuận (như "Việt sử kiêu hùng" của kênh Đuốc Mồi với hơn 455.000 lượt theo dõi, phim dã sử Bình Ngô đại chiến đạt hơn 5 triệu lượt xem sau hai năm ra mắt) đã chứng minh nhu cầu tìm hiểu lịch sử là rất lớn nếu phương thức tiếp cận và truyền tải được đổi mới phù hợp.
Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò là một bằng chứng sống động về tội ác chiến tranh và tinh thần kiên trung của các chiến sĩ cách mạng Việt Nam. Mặc dù là di tích quốc gia nằm tại trung tâm Thủ đô, trong nhiều năm, đối tượng tham quan chính tại đây phần lớn là du khách quốc tế (năm 2012 đạt 194.000 lượt khách, trong đó khách nước ngoài chiếm 80%). Thực tế này đặt ra yêu cầu phải khảo sát, đánh giá toàn diện các chiến dịch truyền thông nhằm đưa di tích tiếp cận gần hơn với công chúng Việt Nam, đặc biệt là thế hệ thanh niên học sinh, sinh viên.
Khóa luận xác định rõ ràng hệ thống mục tiêu, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu như sau:
- Mục đích nghiên cứu:
- Khảo sát thực trạng và hiệu quả của hoạt động truyền thông nhằm phát huy giá trị Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò.
- Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng truyền thông nhằm phát huy giá trị di tích.
- Tăng cường tương tác, thu hút khách du lịch đến tham quan, tìm hiểu về di tích thông qua các hoạt động truyền thông.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Tìm hiểu cơ sở lý luận về truyền thông trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử; khái quát về Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò.
- Khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng công tác bảo tồn, phát huy và các hoạt động truyền thông đang thực hiện đối với Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò.
- Đề xuất các giải pháp truyền thông hiệu quả nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của di tích trong giai đoạn hiện nay.
- Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động truyền thông tại Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò.
- Phạm vi không gian: Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò, số 1 phố Hỏa Lò, phường Trần Hưng Đạo, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội.
- Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2023.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm chuyên ngành về văn hóa truyền thông và các quy định pháp luật hiện hành của Nhà nước:
-
Khung lý thuyết và khái niệm chuyên ngành:
- Khái niệm truyền thông và mô hình truyền thông: Tác giả xác định bản chất truyền thông là quá trình truyền tải thông tin, trao đổi hai chiều giữa nguồn phát và đối tượng tiếp nhận. Mô hình truyền thông bao gồm 6 yếu tố cơ bản: Nguồn phát (chủ thể mang thông tin khởi xướng); Thông điệp (nội dung được mã hóa theo hệ thống ký hiệu có nghĩa); Kênh truyền thông (phương tiện truyền dẫn); Người nhận (công chúng tiếp nhận); Phản hồi (thông tin ngược chiều đo lường hiệu lực, hiệu quả); và Yếu tố nhiễu (sai lệch thông tin ngoài dự tính).
- Khái niệm di tích lịch sử văn hóa: Dẫn chiếu theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (trang 335) và quy định tại khoản 3 Điều 4 Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009). Theo đó, di tích lịch sử là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.
- Phát huy giá trị di tích lịch sử: Tiếp cận theo khái niệm của GS. Hoàng Phê (2003) trong Từ điển tiếng Việt, xác định việc phát huy là hành động đưa các giá trị văn hóa vào thực tiễn đời sống, huy động nguồn nội lực xã hội nhằm phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội và giáo dục truyền thống.
- Các loại hình hoạt động truyền thông hiện đại: Phân tích đặc trưng của các kênh truyền thông chủ đạo gồm truyền hình, báo chí, mạng xã hội (Social Media), trang thông tin điện tử (Website/Blog), diễn đàn trực tuyến, ứng dụng di động và phát thanh trực tuyến (Podcast/Livestream).
-
Phương pháp nghiên cứu thực tế:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập, tổng hợp và phân tích các văn bản quy phạm pháp luật, hồ sơ di tích, số liệu quản lý của Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò và các công trình khoa học đã công bố trước đây.
- Phương pháp điền dã thực tế: Tiến hành quan sát trực tiếp hiện trạng kiến trúc, cảnh quan, cách thức bài trí trưng bày và quy trình tiếp đón khách tại Nhà tù Hỏa Lò để phục vụ việc đánh giá thực trạng.
- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Xây dựng phiếu khảo sát ngắn nhằm thu thập ý kiến định lượng của khách tham quan về mức độ nhận biết và mức độ hài lòng đối với các kênh thông tin, sản phẩm truyền thông của di tích.
- Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện phỏng vấn trực tiếp du khách và cán bộ quản lý di tích để làm rõ các đánh giá về chất lượng hoạt động thuyết minh tự động, tour trải nghiệm đêm và truyền thông mạng xã hội.
-
Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp trích xuất từ các báo cáo tổng kết của Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò, các đề án của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, thống kê từ các tổ chức theo dõi mạng xã hội (như NapoleonCat, Statista, DCDX); dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp thông qua phiếu khảo sát và biên bản phỏng vấn sâu tại di tích.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lý luận về truyền thông và giá trị di tích lịch sử văn hóa
Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận nền tảng, thiết lập mối quan hệ tương hỗ giữa truyền thông và công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa. Tác giả phân tích các yếu tố cấu thành hoạt động truyền thông chuyên biệt cho lĩnh vực di tích:
- Mục đích truyền thông: Cung cấp thông tin lịch sử chính xác, nâng cao nhận thức cộng đồng, tạo sự quan tâm và thúc đẩy du khách đến với di tích.
- Chủ thể truyền thông: Cơ quan quản lý nhà nước, ban quản lý di tích, đội ngũ tuyên truyền viên, báo cáo viên cùng các tổ chức chính trị – xã hội và cơ quan báo chí.
- Đối tượng công chúng mục tiêu: Khán giả, du khách nhiều lứa tuổi, trong đó nhấn mạnh nhóm thanh niên, học sinh, sinh viên là đối tượng giáo dục trọng tâm.
Chương này cũng tổng thuật các phương tiện truyền thông đang được sử dụng phổ biến, từ phương tiện truyền thống (báo in, truyền hình) đến các kênh kỹ thuật số, làm tiền đề lý luận để đối chiếu với thực tiễn tại Nhà tù Hỏa Lò.
Chương 2: Thực trạng hoạt động truyền thông phát huy giá trị di tích Nhà tù Hỏa Lò
Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về lịch sử, cơ cấu tổ chức và các chiến dịch truyền thông tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò.
-
Lịch sử và công tác quản lý di tích:
- Nhà tù Hỏa Lò (tên thời Pháp là "Maison Centrale") do thực dân Pháp xây dựng năm 1896. Nơi đây từng giam giữ nhiều nhà yêu nước cách mạng (Phan Bội Châu, Lương Văn Can, Nguyễn Quyền...) cùng năm đồng chí Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam (Nguyễn Văn Cừ, Trường Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Văn Linh, Đỗ Mười).
- Năm 1993, Chính phủ chuyển đổi mục đích sử dụng đất, giữ lại phần diện tích khoảng 2.434 m² phía Đông Nam để tôn tạo thành khu di tích.
- Ngày 18/6/1997, Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định số 1543/QĐ-VH công nhận xếp hạng di tích cấp Quốc gia; di tích chính thức mở cửa đón khách từ 20/10/1997.
- Ngày 12/11/1999, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 99-1999/QĐ-UB thành lập Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò. Đến năm 2015, đơn vị chuyển trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Hà Nội. Tổng số cán bộ, công nhân viên hiện có 24 người, gồm Ban Lãnh đạo (Trưởng ban, 2 Phó Trưởng ban) và 3 phòng chức năng: Phòng Trưng bày - Tuyên truyền và phát huy giá trị di tích, Phòng Nghiên cứu - Sưu tầm, Phòng Hành chính - Tổng hợp.
-
Các giá trị cơ bản của di tích:
- Giá trị văn hóa: Không gian bảo tàng sống lưu giữ chứng tích lịch sử, ghi danh 1.624 chiến sĩ cách mạng bị giam cầm giai đoạn 1899–1954; phục vụ tổ chức kết nạp Đảng, Đoàn, Đội.
- Giá trị lịch sử: Nguồn tư liệu gốc với gần 2.000 hồ sơ nhân chứng, tài liệu hiện vật về tù nhân chính trị và giai đoạn tạm giam phi công Mỹ (1964–1973).
- Giá trị kinh tế: Khai thác du lịch thông qua bán vé tham quan, tour đêm, kết nối quảng bá tại không gian phố đi bộ Hồ Gươm (số 93 Đinh Tiên Hoàng).
-
Thực trạng hoạt động truyền thông chuyên đề:
- Truyền thông qua hệ thống thuyết minh tự động (Audio Guide): Vận hành từ ngày 22/4/2019 với 3 ngôn ngữ (Việt, Anh, Pháp) qua 35 điểm dừng thuyết minh, giúp giảm thiểu tiếng ồn và tăng tính chủ động cho du khách.
- Truyền thông qua sự kiện trải nghiệm thực tế (Tour đêm): Triển khai tour đêm thời lượng 70 phút kết hợp âm thanh, ánh sáng và hoạt cảnh sân khấu hóa: chương trình “Đêm thiêng liêng – Sáng ngời tinh thần Việt”, “Đêm thiêng liêng 2 – Sống như những đóa hoa”, “Đêm thiêng liêng 3 – Lửa thanh xuân” (năm 2023). Dự kiến tiếp tục mở rộng chương trình “Đêm tình yêu” (2024), “Tình đồng chí” (2025) và chuỗi hoạt động ban ngày “Chuyến tàu thời gian 1, 2, 3”.
- Truyền thông kỹ thuật số và mạng xã hội:
- Website (thành lập năm 2016): Kênh lưu trữ dữ liệu chính thống và thông tin tham quan.
- Fanpage Facebook (thành lập năm 2017): Đạt mức tăng trưởng từ 55.000 lượt thích (tháng 12/2020) lên hơn 328.000 lượt thích và 387.000 lượt theo dõi (tính đến tháng 4/2024), đánh giá trung bình 4,9/5 sao. Nội dung được triển khai qua các chuyên mục chuyên biệt:
#HistoTEA, #humanofhoalo, chuyên đề Hiện vật, kết hợp phong cách thiết kế Scrapbook và hình ảnh trào phúng (meme).
- Instagram (thành lập năm 2022): Định hướng thị giác với định dạng Story, video ngắn và bảng hỏi đố vui (Q&A).
- Kênh Podcast "Time Travel" (ra mắt năm 2021 trên Spotify và Apple Podcasts): Phát sóng các trưng bày trực tuyến như “Thắp lửa yêu thương”, “Sắt - Son”, “Lời thề quyết tử”. Đạt Top 1 hạng mục Lịch sử trên Apple Podcasts Việt Nam, Top 2 Spotify Việt Nam và Top 24 hạng mục Lịch sử Apple Podcasts Singapore.
| Kênh truyền thông |
Thời điểm ra mắt |
Nội dung / Định dạng chính |
Chỉ số ghi nhận trong văn bản |
| Audio Guide |
22/4/2019 |
3 ngôn ngữ (Việt, Anh, Pháp), 35 điểm thuyết minh |
Giảm tiếng ồn không gian, cung cấp tư liệu cá nhân hóa |
| Facebook Fanpage |
2017 |
Bài viết ngắn, ảnh Scrapbook, meme, chuyên mục #HistoTEA |
328.000 lượt thích, 387.000 theo dõi, đánh giá 4,9/5 sao |
| Podcast "Time Travel" |
2021 |
Kể chuyện âm thanh trên Spotify và Apple Podcasts |
Top 1 Apple Podcasts VN, Top 2 Spotify VN, Top 24 Apple Podcasts SG |
| Instagram |
2022 |
Story, Q&A, hình ảnh hiện vật đồ họa |
Tiếp cận nhóm công chúng trẻ theo sở thích trực quan |
| Tour đêm trải nghiệm |
2020 (mở rộng 2022-2023) |
Sân khấu hóa 70 phút, hiệu ứng âm thanh - ánh sáng |
Ra mắt chuỗi "Đêm thiêng liêng 1, 2, 3", kín vé tham quan |
- Đánh giá ưu điểm và hạn chế:
- Ưu điểm: Xác định đúng đối tượng công chúng mục tiêu là thế hệ Gen Z; chuyển đổi tư duy thể hiện hình ảnh và ngôn ngữ trẻ trung; duy trì tương tác tốt ngay cả trong giai đoạn dịch bệnh.
- Hạn chế: Nguồn tài liệu, hiện vật gốc bị thất lạc nhiều theo thời gian; kinh phí tu bổ, tôn tạo hàng năm còn hạn chế chỉ đáp ứng việc sửa chữa nhỏ; cơ cấu tổ chức chưa có bộ phận truyền thông độc lập chuyên trách để quản trị rủi ro và xử lý các vấn đề nhạy cảm lịch sử.
Chương 3: Đề xuất giải pháp tăng cường hiệu quả truyền thông phát huy giá trị di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội
Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, tác giả kiến nghị 6 nhóm giải pháp cụ thể:
- Đa dạng hóa nội dung trưng bày: Tổ chức thêm các cuộc trưng bày chuyên đề theo mùa và sự kiện lịch sử; tăng cường công tác sưu tầm ký ức nhân chứng để bổ sung tư liệu cho khu di tích.
- Sáng tạo các hoạt động trải nghiệm thực tế: Tiếp tục hoàn thiện các chương trình trải nghiệm theo lộ trình đến năm 2025; kết hợp tương tác nhập vai tại các khu giam giữ.
- Mở rộng truyền thông trên các phương tiện thông tin đại chúng: Thiết lập mối quan hệ hợp tác thường xuyên với các đài truyền hình, báo in và báo điện tử trung ương, địa phương để lan tỏa các chuyên đề văn hóa.
- Truyền thông kết hợp với cơ sở giáo dục: Đẩy mạnh phối hợp với các trường phổ thông và đại học tổ chức các buổi học ngoại khóa, chương trình tham quan kết hợp học tập lịch sử trực quan.
- Truyền thông áp dụng công nghệ hiện đại: Tăng cường số hóa 3D các hiện vật; nâng cấp công nghệ thực tế ảo và không gian trưng bày trực tuyến phục vụ du khách từ xa.
- Đẩy mạnh truyền thông trên mạng xã hội: Nâng cao chất lượng nội dung các kênh hiện có (Facebook, TikTok, Podcast); đồng thời chú trọng đào tạo bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ truyền thông cho đội ngũ cán bộ di tích.
Kết quả và đóng góp
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Giá trị tham khảo
Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:
- Sinh viên, học viên: Đang học tập, nghiên cứu các chuyên ngành Văn hóa truyền thông, Quản lý văn hóa, Quản lý xã hội, Di sản học và Văn hóa du lịch.
- Cán bộ quản lý văn hóa và tuyên giáo: Đội ngũ chuyên trách tại các địa phương, ban quản lý di tích lịch sử trên địa bàn Hà Nội và toàn quốc, tìm kiếm mô hình chuyển đổi cách làm nội dung số tiếp cận giới trẻ.
- Nội dung giá trị nhất cần tham khảo: Toàn bộ Chương 2 với bức tranh thực tế về cách tổ chức nội dung trên nền tảng mạng xã hội (cách xây dựng tuyến bài
#HistoTEA, thiết kế hình ảnh phong cách scrapbook/meme) và phương thức tổ chức tour tham quan trải nghiệm đêm kết hợp thuyết minh tự động đa ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
1. Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò hiện có diện tích bảo tồn là bao nhiêu và trực thuộc đơn vị nào quản lý?
Di tích Nhà tù Hỏa Lò hiện nay có diện tích bảo tồn nguyên trạng là 2.434 m² (phần còn lại sau khi chuyển đổi mục đích sử dụng đất vào năm 1993). Di tích được xếp hạng cấp Quốc gia năm 1997 và hiện do Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò quản lý, là đơn vị sự nghiệp trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Hà Nội với tổng số 24 cán bộ, công nhân viên.
2. Hệ thống thuyết minh tự động (Audio Guide) tại di tích bắt đầu vận hành từ khi nào và có đặc điểm gì?
Hệ thống Audio Guide được Ban Quản lý khai trương vào ngày 22/4/2019. Hệ thống hỗ trợ 3 ngôn ngữ gồm tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Pháp, tích hợp nội dung qua 35 điểm dừng thuyết minh, cho phép du khách tự tra cứu thông tin theo mã số hiện vật và giảm tiếng ồn trong khuôn viên di tích.
3. Hoạt động truyền thông trên mạng xã hội của Nhà tù Hỏa Lò đạt được những kết quả cụ thể nào?
Trang Fanpage Facebook của di tích tăng trưởng từ 55.000 lượt thích (tháng 12/2020) lên hơn 328.000 lượt thích và 387.000 lượt theo dõi tính đến tháng 4/2024, đạt điểm đánh giá 4,9/5 sao. Kênh Podcast "Time Travel" ra mắt năm 2021 từng đạt vị trí Top 1 hạng mục Lịch sử trên Apple Podcasts Việt Nam, Top 2 Spotify Việt Nam và Top 24 hạng mục Lịch sử Apple Podcasts Singapore.
4. Khóa luận chỉ ra những khó khăn nội tại nào trong công tác bảo tồn và truyền thông tại Nhà tù Hỏa Lò?
Khóa luận chỉ ra ba khó khăn chính: tài liệu và hiện vật gốc bị thất lạc nhiều sau hơn 100 năm gây cản trở cho công tác sưu tầm, trưng bày mới; kinh phí phân bổ cho việc tu bổ hàng năm còn hạn chế chỉ đủ sửa chữa nhỏ, chưa thể nâng cấp mở rộng không gian kiến trúc; và Ban Quản lý vẫn chưa có một bộ phận chuyên nghiệp chuyên trách riêng về hoạt động truyền thông và xử lý khủng hoảng thông tin lịch sử.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Giang Thị Hải phản ánh toàn diện thực trạng ứng dụng truyền thông hiện đại trong việc phát huy giá trị tại Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò giai đoạn 2020–2023. Tác phẩm đã phân tích rõ nét bước chuyển dịch từ phương thức thuyết minh truyền thống sang các mô hình truyền thông đa kênh tương tác, đáp ứng thị hiếu của đối tượng công chúng thế hệ trẻ. Các số liệu thực tiễn và nhóm giải pháp được đề xuất trong khóa luận cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho công tác quản lý di sản cách mạng trong thời kỳ chuyển đổi số.