đặt vấn đề bằng nghệ thuật trước nhu cầu tinh thần của con người. Giữa thời đại bùng nổ thông tin hiện nay truyện ngắn với những đặc trưng và thế mạnh vốn có của mình đã phát triển một cách mạnh mẽ, giữ vững vai trò như “người lính xung kích” trên mặt trận văn học nghệ thuật. Và để có thể làm tròn vai trò đó, các tác giả viết truyện ngắn luôn có ý thức là phải làm thế nào để đến được với bạn đọc một cách nhanh chóng và ngắn gọn nhất. Trương Hiền Lượng, nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc đã nhận xét: “Thế giới bây giờ, nhịp điệu cuộc sống tăng nhanh, phương thức để người ta có thể nhận tin, vui chơi và tiêu khiển không chỉ là đọc sách đơn thuần.
Điều này khiến những người viết tiểu thuyết chúng tôi, vô tình hay hữu ý phải suy nghĩ đến quy mô của tác phẩm mình viết, dài bao nhiêu mới dễ tiếp thu. Quan sát sự chuyển động của truyện ngắn Việt Nam hiện đại, chúng ta thấy có một xu hướng đã từng diễn ra đó là “tiểu thuyết hóa” thể loại này. Nếu trước đây, truyện ngắn hướng tới cái chốc lát, khoảnh khắc của đời sống thì nay nó làm nhiệm vụ đúc rút, tổng kết tức là truyện ngắn mang dung lượng của tiểu thuyết. Khi xã hội càng phát triển, các vấn đề nảy sinh càng phức tạp và đa dạng, trình độ cũng như nhu cầu thưởng thức của độc giả không ngừng được nâng cao đòi hỏi truyện ngắn phải tạo cho mình được sức chứa lớn hơn so với 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đặc điểm vốn có của thể loại nhưng lại không được phá vỡ khuôn khổ, kéo dài văn bản, lấn sân tiểu thuyết.
Tính năng mới này của truyện ngắn được tác giả Phạm Hoa phát hiện ra là: “Ngày nay thông tin được dồn nén nên truyện ngắn phải như một linh kiện vi mạch. Dung lượng và hàm chứa, tôi nghĩ những điều đó rất quan trọng trong văn xuôi. Tôi đã viết vài truyện ngắn mươi trang mà dung lượng là dung lượng của tiểu thuyết hai trăm trang. Sức chứa có liên quan trực tiếp đến vấn đề cấu trúc của tác phẩm chính bởi vậy một số nhà văn hiện đại đã sáng tạo cho truyện ngắn của mình một cấu trúc tự do, không bị cốt truyện quy định, không cần lối kết thúc có hậu và đến các chi tiết cũng được sử dụng mang tính tượng trưng hơn.
Cấu trúc những truyện ngắn đó thường mở, uyển chuyển, linh hoạt và nhờ vậy nó chuyên chở một cách hiệu quả những tư tưởng nhân văn mới mẻ về cuộc sống, con người. Nếu theo dõi sự vận động của thể loại truyện ngắn từ những năm 1990 của thế kỷ XX đến nay, chúng ta thấy rằng đội ngũ các tác giả trẻ đang dần dần khẳng định vai trò, thương hiệu của mình. Họ cũng rất có ý thức về yếu tố thời đại nhưng ý thức thời đại của họ khác hẳn các thế hệ trước đây. Điều đó có nghĩa là họ nhập cuộc tỉnh táo hơn, họ dùng cái tôi như một thứ lăng kính và quan niệm văn chương luôn phải có độ lùi.
Tuy nhiên với đội ngũ các tác giả trẻ này dường như họ ít hứng thú để viết về các mảng đề tài như chiến tranh, nông thôn - miền núi, đời sống đô thị, công nghiệp, công nghệ thông tin. Đương nhiên, việc chọn đề tài là quyền của người viết và không bị chi phối bởi các yếu tố khách quan, nhà văn có thể tự lựa chọn cho phù hợp với khả năng của mình. Tuy vậy có một vài lý giải được đưa ra, chẳng hạn về đề tài chiến tranh ngoài yếu tố tài năng ra, một số người cảm thấy đề tài này có rất nhiều người đã từng viết và chẳng ai vượt qua được những cây bút đi trước. Một số khác nhận thấy độc giả thờ ơ với đề tài này, vì họ cho rằng đó là "đề tài chính trị" khô khan và rất khó hay.
Một số nhà văn thì cho rằng, đề tài chiến tranh cũng nên "nguội" đi, vì xã hội còn có quá nhiều việc bề bộn cần 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan tâm hơn. Hay mảng đề tài về nông thôn, do không ít nhà văn trẻ ra thành phố sống, làm việc. Họ tiếp cận thực tế mới, có nhân vật mới, cách nghĩ năng động hơn và môi trường thôn quê không còn hấp dẫn ngòi bút nữa. Vậy các nhà văn trẻ hiện nay đang hướng vào những mảng đề tài nào? Sự xuất hiện của hàng loạt tác phẩm trong những năm qua như Song song của Vũ Đình Giang, Không lạc loài của Thành Trung, Bóng của Nguyễn Văn Dũng, Nháp của Nguyễn Đình Tú, Đi tìm hình cuộc sống của Hà Thanh Phúc, Phải lấy người như anh, Nhật ký tình yêu của Trần Thu Trang, Khi nào anh thuộc về em của Cấn Vân Khánh.
đã chứng tỏ một điều: Các nhà văn trẻ của chúng ta hiện nay đang quan tâm đến "cái tôi" của mình, cái ẩn ức của tuổi trẻ và chuyện tình yêu tay ba, tay tư nhiều hơn là những đề tài lớn, mang giá trị nhân văn. Khả năng mới trong việc thể hiện con người “Truyện ngắn có nhiều khả năng trong việc thể hiện quan niệm về con người. Do dung lượng nhỏ, nắm bắt những nét bản chất nhất của cuộc sống nên truyện ngắn có khả năng chuyển tải những vấn đề của thời đại, con người một cách chính xác, nhạy bén. Cũng chính điều này đã khiến truyện ngắn trở thành thể loại cho phép nhà văn thử nghiệm và triển khai những khía cạnh mới mẻ, linh hoạt trong quan niệm nghệ thuật về con người.
Đọc các truyện ngắn hiện đại, chúng ta thấy có một đặc điểm khá rõ ràng đó là càng ngày chúng càng ít trực tiếp miêu tả những sự kiện, vấn đề lớn liên quan đến sự nghiệp chiến đấu và công cuộc sản xuất của dân tộc mà lại thiên về miêu tả những chuyện “đời thường” xoay quanh số phận của những con người cụ thể. Điều đó đã thể hiện một quan niệm nghệ thuật mới của những người cầm bút trong việc khai thác nhân vật của mình, nhìn nhận con người bằng quan niệm biện chứng trong sự tổng hòa các mối quan hệ xã hội, ở đó mọi diễn biến tâm lý, tình cảm đều được bộc lộ trong từng hoàn cảnh điển hình. “Nếu như văn xuôi luôn có lợi thế trong việc phát hiện ra bản chất của 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người đương thời thì truyện ngắn là người lính xung kích. Mô-ôm, nhà văn người Anh cũng từng viết: “Người ta không bao giờ biết hết mọi thứ cần biết về bản chất con người.
Người ta chỉ dám chắc là nó, cái bản chất ấy, sẽ không bao giờ thôi dành cho người khác một sự bất ngờ. Đây chính là cái đích mà rất nhiều các truyện ngắn hiện đại hướng tới. Những day dứt của số phận con người nhiều khi lại thể hiện trong một anh họa sĩ với sự giằng xé lương tâm, tự bạch và hối cải khi nhìn nhận ra sự vô tâm đến tàn nhẫn của mình (Bức tranh - Nguyễn Minh Châu); cũng có khi là lời tự thú của một người lính do hoàn cảnh đặc biệt trong chiến đấu phải rời bỏ đội ngũ, sống khuất lấp giữa đại ngàn Tây Nguyên nhưng không đánh mất nhân cách và vẫn trở nên con người có ích (Đêm nguyệt thực - Trung Trung Đỉnh). Nhân vật trong những truyện ngắn đó là con người dũng cảm, dám nhìn thẳng vào bản chất của mình cả ở điểm mạnh lẫn điểm yếu và phải chăng đó chính là nhu cầu mới của độc giả muốn khám phá ở con người trong truyện ngắn hiện đại.
Nhà văn Aimatốp đã từng quan niệm rằng mỗi truyện ngắn chỉ là một giọt nước thôi nhưng thiếu nó thì không có biển cả. Đời sống xã hội hiện đại càng ngày càng khẩn trương có thể nói là dữ dội và con người như bị cuốn hút vào cái nhịp điệu sôi động của nó bởi những công việc, ham muốn mới mẻ. Nhưng cũng chính trong xã hội này dễ nảy sinh những khoảng thời gian để con người nhìn lại mình từ một thôi thúc bên trong - phải tiến tới nhận thức được chính mình. Giống như một thứ kính phóng đại, truyện ngắn hôm nay giúp chúng ta nhìn sâu hơn và thấy rõ ràng hơn cuộc sống của con người trong những biểu hiện phong phú và phức tạp nhất của tư tưởng, tình cảm và tâm lý.
Một nỗi buồn rất đẹp của một thầy giáo trường huyện khi chợt nhận ra có người con gái âm thầm yêu mình và thật oái oăm khi ấy anh ta đã có vợ (Đi đón cơn mưa - Vũ Tú Nam). Cái ý thức sâu xa của truyện qua câu truyện tình có chiều éo le này đem đến cho người đọc một tâm niệm: Hãy chú ý quan tâm 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến người khác, hãy cố gắng thông hiểu những ai ở quanh ta. Sự thông cảm là sợi dây nối liền con người, là cửa ngõ để đi vào những tâm hồn đồng điệu. Sự phong phú về hình thức nghệ thuật Bách khoa toàn thư Compto của Mỹ năm 1969 viết về truyện ngắn như sau: “Một truyện ngắn hay thì phải đem lại một giá trị nào đó lớn hơn là cái việc chọc cười bạn đọc.
Nó phải thường xuyên đưa ra sự cảm nhận mau lẹ, trong đó nhân vật đã ứng xử khi hành động hoặc diễn tả lại một diện mạo bất thường của đời sống cho bạn đọc. Một số truyện chú trọng đến việc tường thuật sống động các hành động, số truyện khác thì lại để tâm đến việc thiết định một hình thái hay ghi dấu một ấn tượng cảm xúc sâu sắc, và số truyện khác thì nhắm vào những sự kiện bình nhật nhưng chở mang ý nghĩa thâm sâu. Trong bối cảnh xã hội mà khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ như vũ bão hiện nay thì nhu cầu thưởng thức văn học nghệ thuật của con người cũng đứng trước rất nhiều sự lựa chọn. Truyện ngắn với lợi thế đó là sự bao chứa những vấn đề lớn, những thông điệp sâu sâu sắc trong một hình thức nhỏ, gọn gàng đã thực hiện rất hiệu quả chức năng truyền tải thông tin của mình.
Cũng tựa như nghệ thuật “ý tại ngôn ngoại” của thi ca, truyện ngắn hiện đại có khả năng gợi lên rất nhiều suy ngẫm xuất phát từ một hiện tượng đời sống điển hình. Truyện ngắn hiện đại sẽ phá vỡ những chiều hướng êm ả và sự cân bằng ở một số thể loại khác.