Chương 1 KHÁI QUÁT VĂN HỌC VIẾT VỀ ĐỀ TÀI AN NINH XÃ HỘI VÀ CHÂN DUNG BA NHÀ VĂN LÊ TRI KỶ, HỮU ƯỚC, NGUYỄN ĐÌNH TÚ 1. Các chặng đường phát triển của mảng văn xuôi viết về đề tài an ninh xã hội Văn học về đề tài an ninh xã hội đã bắt đầu manh nha ngay từ thời kỳ đầu xuất hiện chữ Quốc ngữ và với tình hình xã hội biến đổi liên tục của Việt Nam thì việc nó quan tâm và được phát triển là điều tất yếu, không cần phải bàn cãi. Văn học về đề tài an ninh xã hội là dòng văn học chuyên viết về những vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia và trật tự, bình an của xã hội. Nó phản ánh những vấn đề có tính thời sự, các tệ nạn trong xã hội đương thời có ảnh hưởng đến an ninh và trật tự an toàn xã hội.
Chính vì vậy nó có ý nghĩa rất lớn trong cuộc chiến bảo vệ Tổ quốc và giữ gìn bình yên cho cuộc sống. Tác phẩm văn học về đề tài an ninh xã hội trong văn học Việt Nam hiện đại xuất hiện từ bao giờ đến nay vẫn chưa thấy có tài liệu nào nói rõ. Tuy nhiên nếu như ta tính từ thời điểm tác phẩm Thầy Lazaro phiền của Nguyễn Trọng Quản ra đời (1887) làm mốc thời gian bắt đầu của truyện ngắn Việt Nam hiện đại thì ta có thể xem xét sự phát triển của văn học về đề tài an ninh xã hội qua các giai đoạn sau: trước 1945, giai đoạn 1945-1975 và giai đoạn sau 1975. Giai đoạn trước năm 1945 Văn học viết về đề tài an ninh xã hội ở Việt Nam xuất hiện trước tiên dưới hình thức của các tác phẩm trinh thám.
Chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây, những năm 1920-1930, văn học trinh thám – một dòng văn học vốn rất được ưa chuộng ở châu Âu mới bắt đầu được độc giả Việt Nam quan tâm và biết đến. Văn học trinh thám xuất hiện trước tiên thông qua các tác phẩm nổi tiếng của Conan Doyle, Edgar Allan Poe, Gaston Leroux,. được dịch ra tiếng Việt. Hầu hết các tác phẩm dịch này đều được công chúng nhiệt liệt chào đón và bán rất chạy ở các đô thị.
Các nhà văn cũng bắt đầu quan tâm hơn tới những mảng sáng tác này và từ đó Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 13 http://www.vn download by : skknchat@gmail.com tiểu thuyết trinh thám bắt đầu ra đời, khởi đầu với tiểu thuyết Mảnh trăng thu của Bửu Đình xuất bản năm 1930. Mảnh trăng thu đã xuất hiện yếu tố trinh thám với vụ án giết người, điều tra thủ phạm, dù rằng thời bấy giờ người ta vẫn xếp nó vào dạng tiểu thuyết ái tình. Ngay sau đó hàng loạt những tác phẩm trinh thám ra đời. Cuốn tiểu thuyết trinh thám đầu tiên của văn học Việt Nam là Vết tay trên trần của nhà văn Phạm Cao Củng xuất bản năm 1936.
Nhà văn sau này cũng đã trở thành tác gia trinh thám đầu tiên của văn học Việt Nam với khoảng hơn 20 tiểu thuyết và truyện ngắn mang màu sắc trinh thám, như: Gia tài nhà họ Đặng (1937), Chiếc tất nhuộm bùn (1938), Người một mắt (1940), Kỳ Phát giết người (1941), Nhà sư thọt (1941), Đám cưới Kỳ Phát (1942), Bóng người áo tím (1942), Một cái Tết rùng rợn của Kỳ Phát (1945). Ngoài ra còn có một số tác giả khác như Bùi Huy Phồn với Gan dạ đàn bà (1942); Mối thù truyền kiếp (1942); Tờ di chúc (1943)… hay Thế Lữ với Lê Phong phóng viên (1937), Lê Phong và Mai Hương, Đòn hẹn (1939), Gói thuốc lá (1940). Tuy nhiên lúc bấy giờ ngoài Phạm Cao Củng được đánh giá là tác giả trinh thám thì các tác giả khác vẫn chưa được xếp vào đúng vị trí của nó. Nếu đọc cuốn Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan ta sẽ thấy rất rõ sự thật này.
Ông chỉ xếp duy nhất Phạm Cao Củng vào mục tiểu thuyết trinh thám, còn Bùi Huy Phồn nằm ở phần tiểu thuyết hoạt kê, Thế Lữ thì xếp vào thi gia. Các tác phẩm này đều chịu ảnh hưởng rất lớn từ các nhà văn trinh thám nổi tiếng của phương Tây, tiêu biểu như Arthur Conan Doyle (Sherlock Homles), Edga Allan Poe (Vụ giết người ở phố Morgue, Bí mật của Marie Roger, Bức thư bị đánh cắp) hay Agatha Christie (Thảm kịch bí ẩn ở Styles, Vụ giết người trên sân gôn, Bộ tứ, Bí mật chuyến tàu xanh, Bí mật trong chiếc vali, Chết như chơi, Ngòi bút tẩm độc, …). Cụ thể, Phạm Cao Củng chịu ảnh hưởng rất nhiều từ Conan Doyle, còn Thế Lữ lại học hỏi Edgar Poe nhiều hơn. Như các tiểu thuyết trinh thám phương Tây, Phạm Cao Củng và Thế Lữ đã xây dựng tác phẩm của mình theo kết cấu kiểu series nhiều truyện với một nhân vật xuyên suốt.
Nhân vật thám tử Kỳ Phát của Phạm Cao Củng hay phóng viên Lê Phong của Thế Lữ là nhân vật chính của nhiều truyện Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 14 http://www.vn download by : skknchat@gmail.com giống như nhân vật Dupin của Edgar Poe, thám tử Homles của Conan Doyle và thám tử Hercule Poirot, Bà Marple, Chánh thanh tra Battle của Agatha Christie. Có thể thấy giai đoạn từ cuối thập niên 1930 đến trước 1945 là giai đoạn mà văn học trinh thám Việt Nam tuy mới bắt đầu hình thành nhưng cũng đã xuất hiện nhiều thành tựu. Trước năm 1975, đây cũng được xem như là thời kỳ văn học trinh thám Việt Nam hưng thịnh nhất. Giai đoạn từ 1945 - 1975 Sau năm 1945, dòng văn học trinh thám nói riêng và văn học về đề tài an ninh xã hội nói chung không có nhiều thành tựu.
Ở miền Bắc, dòng văn học này không còn cơ hội phát triển do sự trưởng thành và nở rộ mạnh mẽ của dòng văn học cách mạng. Các nhà văn và độc giả quan tâm hơn đến cuộc kháng chiến giành độc lập thần thánh của dân tộc. Chỉ duy nhất dòng văn học tình báo - phản gián là còn cơ hội tiếp tục tồn tại. Các tác phẩm này có cơ hội phát triển đến tận sau 1975, khi mà chiến tranh đã kết thúc.
Tiêu biểu nhất theo xu hướng này có thể kể đến các tiểu thuyết sau: X30 phá lưới (Đặng Thanh), Ông cố vấn (Hữu Mai), Ván bài lật ngửa (Nguyễn Trương Thiên Lý)…. Tất cả những tác phẩm này đều được xây dựng trên nguyên tắc người thật việc thật và đã hoàn toàn thoát ly được kiểu kết cấu được xây dựng ăn theo phong cách series dài tập của trinh thám phương Tây trong sáng tác của các tác giả Nam Kỳ những năm 30 – 40. Riêng ở miền Nam, giai đoạn 1945-1975 đã có hướng đi và sự phát triển riêng. Sau năm 1954, ở miền Nam vì vẫn tồn tại tầng lớp người đọc thị dân ở một số đô thị lớn (tầng lớp này có yêu cầu về chất lượng cuộc sống cao, trong đó không thể thiếu giải trí) nên văn học trinh thám có cơ hội tồn tại dù hầu như không phát triển và xuất hiện rất ít, chủ yếu vẫn là các tác phẩm nước ngoài được dịch sang tiếng Việt để đáp ứng nhu cầu của bạn đọc.
Giai đoạn sau 1975 Sau năm 1975, văn học Việt Nam về đề tài an ninh xã hội đã có nhiều cơ hội và không gian hơn để phát triển. Tuy nhiên, để văn học có thể thoát ly hoàn toàn khỏi đề tài chính trị, chiến tranh và hậu chiến tranh; để những tác giả trước Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 15 http://www.vn download by : skknchat@gmail.com kia chỉ có thể viết về đề tài trinh thám - tình báo có thể chuyển sang sáng tác về các vấn đề xã hội an ninh khác thì phải đợi đến tận khi đất nước bước vào sự đổi mới toàn diện, tức là từ năm 1986. Việc bãi bỏ chế độ bao cấp, xây dựng nền kinh tế thị trường tự do đã giúp xã hội có nhiều thay đổi căn bản, không những về đời sống mà cả nhận thức. Nhiều vấn đề nảy sinh trong xã hội mới, cả tích cực lẫn tiêu cực.
Lúc này, các nhà văn cũng được khuyến khích tìm tòi sáng tạo thật mạnh bạo trên những phương diện mới. Hiện thực đời sống bấy giờ không phải chỉ gói gọn trong hiện thực chính trị xã hội mà mở rộng ra cả những vấn đề của đời sống nhân sinh thế sự. Đây chính là cơ sở cho việc mở rộng đề tài trong văn học nói chung, cũng như việc mở rộng biên độ của đề tài an ninh xã hội trong truyện ngắn nói riêng. Đây là hệ quả tất nhiên, bởi lẽ các nhà văn là người nhạy cảm hơn ai hết đối với sự biến động của cuộc sống, và trong tất cả các thể loại văn học thì truyện ngắn là thể loại dễ biến đổi nhất.
Cơ chế thị trường đã làm nảy sinh nhiều hiện tượng tiêu cực trong xã hội, đạo đức nhân cách ngày một suy đồi; vì đồng tiền người ta có thể làm nhiều việc sai trái, thậm chí bất chấp cả pháp luật và đạo đức. Nhà văn phải là người tiên phong chỉ ra những góc tối này, từ đó giúp con người tỉnh ngộ, hướng thiện, phục thiện, căm ghét, tránh xa và bài trừ cái ác. Chính vì vậy nên có lẽ hiện nay đề tài an ninh xã hội là một trong những đề tài được quan tâm nhiều của các nhà văn. Mỗi năm có hàng chục thậm chí hàng trăm tác phẩm về đề tài an ninh xã hội ra đời.
Thậm chí các tổ chức xã hội còn tổ chức nhiều cuộc thi để khuyển khích văn nghệ sĩ viết về đề tài này. Tiêu biểu nhất là cuộc thi “Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống” do Bộ công an - Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp tổ chức. Nhiều tác phẩm có giá trị đã ra đời từ cuộc thi này như Phiên bản (Nguyễn Đình Tú), Sát thủ online (Nguyễn Xuân Thủy), Kẻ ám sát cánh đồng (Nguyễn Quang Thiều), Hoa bay (Chu Thanh Hương), Chạy án (Như Phong)… Lực lượng sáng tác về đề tài an ninh xã hội vô cùng hùng hậu, từ những nhà văn “cây đa, cây đề”, những lão tướng đã có tên tuổi trên văn đàn từ trước như Ma Văn Kháng, Hồ Phương… đến những ngòi bút trẻ tuy còn thiếu kinh nghiệm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 16 http://www.vn download by : skknchat@gmail.com nhưng đầy nội lực sáng tạo như Nguyễn Xuân Thủy, Chu Thanh Hương, Dili, Nguyễn Đình Tú, Nguyễn Thế Hùng… Mới đây, nhân dịp kỷ niệm tròn 70 năm ngày thành lập Lực lượng CAND, Bộ Công an đã tôn vinh 18 nhà văn có nhiều đóng góp cho văn học về đề tài “Vì An ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống”.