PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Dân tộc Tà Ôi nói chung và dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế nói riêng cùng với các dân tộc Việt, ngay từ buổi đầu dựng nước, dân tộc Tà Ôi đã tham gia tích cực vào xây dựng các truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời của đại gia đình dân tộc Việt Nam. Trong quá trình tạo lập, phát triển cuộc sống dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế đã sáng tạo ra nền văn hóa, văn học truyền thống có giá trị to lớn. Văn học dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế có những đóng góp quan trọng đối với văn học dân gian Việt Nam nói chung trong đó đặc biệt phải nói đến truyện kể dân gian – bộ phận sớm được sưu tầm và hiện còn lưu giữ một nguồn tác phẩm dày dặn.
Truyện kể dân gian là sự phản chiếu chân thực cuộc sống lao động, chiến đấu và sáng tạo của quần chúng nhân dân thông qua những câu chuyện giàu sức tưởng tượng, giàu yếu tố kì ảo. Truyện kể dân gian là bộ phận bao gồm nhiều thể loại hơn cả trong các loại hình văn học dân gian. Đây cũng là bộ phận văn học có khả năng phản ánh chân thực, đa dạng nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống hiện thực, qua đó phản ánh suy nghĩ, quan niệm và khát vọng của đồng bào các dân tộc. Truyện kể dân gian còn là bộ phận văn học dân gian gắn bó máu thịt với văn hóa dân gian, nơi tích tụ những tầng lớp lịch sử, văn hóa, bản sắc các dân tộc thiểu số.
Có thể khẳng định, cùng với đồng bào dân tộc ở những nhóm ngôn ngữ, vùng miền khác, dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế đã sáng tạo nên những sản phẩm văn hóa tinh thần đặc sắc, độc đáo phản ánh đời sống xã hội, quan niệm, tâm tư, tình cảm cộng đồng. Công tác sưu tầm, biên soạn văn học dân gian về dân tộc Tà Ôi nói chung và dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế nói riêng trong đó có truyện kể dân gian đã được nhiều tác giả quan tâm vào khoảng những thập niên 80 của thế kỉ XX. Từ đó đến nay, nhiều tuyển tập truyện kể dân gian dân 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tộc Tà Ôi đã được xuất bản gắn với tên tuổi các nhà sưu tầm, biên soạn như: Nguyễn Quốc Lộc, Nguyễn Hữu Thông, Nguyễn Thị Hòa, Trần Nguyễn Khánh Phong. và một số nhóm tác giả của các viện nghiên cứu văn hóa dân gian.
Tuy vậy, thực tế cũng cho thấy nhiều thành tựu nghiên cứu về bộ phận văn học dân gian đặc sắc này còn khiêm tốn ít ỏi hơn so với sự tồn tại phong phú của chúng. Nhất là việc xem xét khám phá thể loại truyện kể trong mối quan hệ qua lại với nhau, trong mối quan hệ với tín ngưỡng, với lịch sử dân tộc và bản sắc văn hóa dân tộc người vẫn còn bỏ ngỏ. Đây là một khoảng đất trống gợi mở cho người nghiên cứu muốn tiếp tục góp sức tìm ra vẻ đẹp giá trị trong những câu chuyện lung linh nhiều màu sắc. Từ những lí do đã trình bày ở trên, sự hấp dẫn của truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi cùng với sự yêu thích của bản thân về dân tộc Tà Ôi, chúng tôi đã mạnh dạn chọn đề tài Truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục đích Khảo sát thống kê, phân tích các thể loại, nhóm truyện, type truyện thuộc bộ phận truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế nhằm dựng lại diện mạo đặc sắc này.
Chỉ ra mối liên hệ giữa các thể loại truyện kể và một số nét đặc trưng trong truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế. Tìm hiểu sâu và hệ thống hóa về mối quan hệ giữa đời sống tĩn ngưỡng dân gian, thế giới quan, nhân sinh quan và bản sắc văn hóa với quá trình sáng tạo, phản ánh và lưu truyền truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế.2 Nhiệm vụ Trên cơ sở tìm hiểu khái quát về khu vực miền tây Thừa Thiên Huế và dân tộc Tà Ôi ở khu vực này, một số vấn đề lí thuyết như lí thuyết thể loại, 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khái niệm truyện kể dân gian, luận văn tiến hành khảo sát, phân tích ba thể loại truyện kể dân gian tiêu biểu của dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế: thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích qua các nhóm truyện, type và hệ thống motif. So sánh và chỉ ra những nét tương đồng, khác biệt trong mỗi thể loại giữa truyện kể dân gian dân dân tộc Tà Ôi so với truyện kể các dân tộc khác. Phân tích mối quan hệ giữa các thể loại truyện kể với đời sống tín ngưỡng, nghi lễ, giữa các loại truyện kể với nhau, chỉ ra những nét đặc trưng trong truyện kể của dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề Truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế là một bộ phận của truyện kể dân gian các dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Tuy người Tà Ôi cư trú ở Thừa Thiên Huế chỉ chiếm 24,7% (dân số người Tà Ôi là 10.281 người- Thống kê của Uỷ ban nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế năm 2006), không đông nhưng những tác phẩm văn nghệ dân gian nói chung và truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi nói riêng cho thấy truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế thực sự có một tiếng nói riêng, thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, giới khoa học trong cả nước. Từ trước đến nay, truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế đã được các nhà nghiên cứu, giới khoa học tìm hiểu ở nhiều phương diện và góc độ khác nhau. Trong phần lịch sử nghiên cứu vấn đề này, chúng tôi sẽ tiến hành: khảo sát tình hình sưu tầm, biên soạn và tình hình nghiên cứu truyện kể dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế.1 Tình hình sƣu tầm và biên soạn truyện kể dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế Nguyễn Hữu Thông được coi là người đầu tiên sưu tầm về truyện kể dân gian dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế.
Bài viết Những ghi chép về một nhân vật qua những đêm nghe kể chuyện cổ của đồng bào Tà Ôi 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của ông được đăng tải trên tạp chí Thông tin dân số học, số 2 năm 1982 Ban Dân tộc Tỉnh ủy Bình Trị Thiên, Trường Đại học Tổng hợp Huế. Từ sau năm 1982, công tác sưu tầm truyện kể dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế đặc biệt được quan tâm và chú ý với sự xuất hiện các công trình tiêu biểu như: + Nguyễn Quốc Lộc (Chủ biên), Nguyễn Hữu Thông, Nguyễn Thị Hòa: Truyện cổ Tà Ôi. Sở Văn hóa – Thông tin Bình Trị Thiên, Huế, 1985. Đây là tập truyện tập thể tác giả sưu tầm được tại huyện Hương Hóa và A Lưới, tỉnh Bình Trị Thiên qua các đợt khảo sát điền dã dân tộc qua tư liệu sưu tầm được.
Công trình này sưu tầm được 12 truyện. + Mai Văn Tấn: Con voi thần (Truyện cổ Vân Kiều – Tà Ôi). NXB Thuận Hóa, Huế, 1986. Phần dân tộc Tà Ôi có 11 truyện.
+ Mai Văn Tấn: Prnhia đi học khôn (Truyện dân gian các tộc người Bru). NXB Măng Non, Thành phố Hồ Chí Minh, 1985. Trong đó, dân tộc Tà Ôi có 8 truyện. + Nguyễn Thị Hòa: Truyện cổ Tà Ôi.
NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 1987. + Ban Văn học Việt Nam: Người lấy vợ đá (In theo bản Truyện cổ Tà Ôi. NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 1987). + Nguyễn Hữu Chúc, Ninh Viết Giao, Trần Hoàng Phùng Sĩ Hòa, Trần Trọng Tân, Mai Văn Tấn: Truyện cổ các dân tộc miền núi Bắc miền Trung.
NXB Thuận Hóa, Nghệ An, Thanh Hóa, 2001. Dân tộc Tà Ôi có 19 truyện. + Nông Quốc Chấn (Chủ biên): Tinh tuyển văn học Việt Nam. NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2004.
Phần truyện cổ dân tộc Tà Ôi gồm 5 truyện. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bước sang những 2005, truyện kể dân tộc Tà Ôi nói chung và truyện kể dân tộc Tà Ôi ở miền Tây tỉnh Thừa Thiên Huế đã trở thành đối tượng được quan tâm thực sự của nhiều nhà khoa học và các nhóm tác giả. Các bộ tổng tập về truyện kể dân tộc Tà Ôi xuất hiện nhiều hơn và liên tục được bổ sung, điều chỉnh đáng chú ý như: + Trần Nguyễn Khánh Phong, Nguyễn Thị Sửu: Truyện cổ Tà Ôi. NXB thuận Hóa, Huế, 2005.
Đây là công trình sách song ngữ đầu tiên trong kho tang văn hóa văn nghệ dân gian dân tộc Tà Ôi. So với các công trình trước thì quyển sách này có số lượng truyện cổ lớn hơn rất nhiều gồm 34 truyện. + Trần Nguyễn Khánh Phong: Chàng Thuật Nà (Truyện cổ Tà Ôi, Cơ Tu). NXB Thuận Hóa, Huế, 2006.
Dân tộc Tà Ôi gồm 18 truyện. + Trần Nguyễn Khánh Phong, Lê Thị Quỳnh Tường: Truyện cổ Tà Ôi. NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội 2009. + Trần Nguyễn Khánh Phong, TA Dưr Tư: Truyện cổ Pa Cô.
NXB Thuận Hóa, Huế, 2010. Tái bản bởi NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2011. Người Pa Cô là nhóm người địa phương của dân tộc Tà Ôi, truyện cổ của nhóm người này có nhiều nét tương đồng với truyện cổ Tà Ôi. + Trần Nguyễn Khánh Phong, Rahchơlan Măng Téo, Lê Hồng Phong, Lâm Quý, Mã Thế Vinh: Truyện cổ một số dân tộc thiểu số.
NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 2012. Phần truyện cổ Tà Ôi được sưu tầm tại huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, gồm 16 truyện song ngữ. + Trần Nguyễn Khánh Phong: Chàng rắn (Truyện cổ Tà Ôi). NXB Kim Đồng, Hà Nội, 2012.
Đây là truyện dành cho thiếu nhu trên cơ sở biên soạn lại một số mẩu truyện Tà Ôi đã công bố. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Trần Hoàng (Chủ biên), Triều Nguyên, Lê Năm, Nguyễn Thị Sửu, Trần Minh Tích: Chàng rắn ( Truyện cổ các dân tộc miền núi Thừa Thiên Huế, Quảng Nam). NXB Thời Đại, Hà Nội, 2013. Trong đó truyển cổ dân tộc Tà Ôi và Pa Cô có 23 truyện.
+ Trần Nguyễn Khánh Phong: Kho tàng văn học dân gian dân tộc Tà Ôi ở Việt Nam.