phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn gồm có 3 chương Chƣơng 1: Thông tin về dịch bệnh nguy hiểm và mới nổi trên truyền hình - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Thực trạng công tác truyền thông phòng chống nguy cơ các dịch bệnh nguy hiểm và mới nổi tại Việt Nam trên các kênh truyền hình trong diện khảo sát Chƣơng 3: Những vấn đề đặt ra trong việc truyền thông các dịch bệnh nguy hiểm và mới nổi và giải pháp nâng cao chất lượng truyền hình 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 THÔNG TIN VỀ DỊCH BỆNH NGUY HIỂM VÀ MỚI NỔI TRÊN TRUYỀN HÌNH – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài Dịch bệnh Theo “Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm” [10] đã được Quốc hội khóa XII kỳ họp thứ 2 thông qua ngày 21 tháng 11 năm 2007 về “Dịch” như sau: Dịch là sự xuất hiện bệnh truyền nhiễm với số người mắc bệnh vượt quá số người mắc bệnh dự tính bình thường trong một khoảng thời gian xác định ở một số khu vực nhất định. Dịch bệnh bao gồm nhiều loại như: dịch sốt xuất huyết, dịch cúm, dịch sởi, dịch tả, dịch sốt virus. Đại dịch là khi dịch xảy ra hàng loạt ca bệnh trong phạm vi rộng lớn, vượt ra ngoài lãnh thổ của một số nước, ở tầm châu lục với số người mắc hàng loạt. Phòng dịch, chống dịch, nguy cơ Phòng dịch: phòng dịch là đề phòng, ngăn ngừa dịch bệnh [24, tr.
707] Chống dịch: chống dịch là ngăn cản, khống chế không để dịch bệnh lây lan [24, tr.164] Nguy cơ: Nguy cơ là cái có thể gây ra tai họa lớn trong một thời gian rất gần [37,tr.502] Như vậy, hành động “phòng” và “chống” là hai hoạt động có chủ đích của con người. “Phòng dịch” là hành động diễn ra trước nhằm để tránh, giảm thiểu hậu quả dịch bệnh. Còn “chống” có thể hiểu mức độ và diện rộng hơn, nghĩa là một điều không tốt đã xảy ra hoặc đang đe dọa nghiêm trọng tới cuộc sống hay một hoạt động nào đó, khiến cho cuộc sống hay hoạt động đó bị đe dọa có thể diễn biến xấu, vậy nên “chống dịch” là tìm cách góp phần giảm thiểu những thiệt hại của dịch bệnh, hạn chế bị ảnh hưởng hoặc giảm thiểu mức ảnh hưởng. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ các quan niệm và cách phân tích nêu trên về các thuật ngữ “phòng”, “chống”, “nguy cơ” tác giả xin đưa ra khái niệm “phòng, chống nguy cơ” theo góc nhìn của mình để phục vụ cho quá trình nghiên cứu tiếp sau như sau: “Phòng, chống nguy cơ là việc ngăn chặn, phòng tránh, chống lại những nguy cơ gây bùng phát (dịch bệnh), tránh gây ra tai họa trong thời gian gần”.
Với quan niệm như vậy cho thấy “phòng, chống nguy cơ”là những biện pháp chủ động, nhanh chóng, tích cực, nhằm đẩy lùi và ngăn chặn những nguy cơ dịch bệnh có thể bùng phát thành dịch lớn, gây hiểm họa cho cộng đồng. Để đạt được hiệu quả trong công tác phòng chống dịch bệnh, đòi hỏi phải có sự tham gia của các cơ quan quản lý, nhà hoạch định chính sách y tế, và sự chung tay của cả cộng đồng. Khái niệm dịch bệnh nguy hiểm và mới nổi Theo Tổ chức Y tế thế giới WHO đưa ra khái niệm về dịch bệnh nguy hiểm và mới nổi như sau: “Dịch bệnh nguy hiểm và mới nổi được hiểu là những bệnh mới xuất hiện do tác nhân gây bệnh mới hoặc bệnh đã lưu hành nhưng có số mắc hoặc tử vong tăng đột biến trong khoảng thời gian và ở khu vực dân cư nhất định”. Khái niệm về bệnh do virus Ebola Theo tài liệu do Bộ Y tế cung cấp về bệnh do virus Ebola, nguồn trên trang điện tử Cục Y tế dự phòng [56] như sau: Bệnh do virus Ebola (sốt xuất huyết do virus Ebola) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm (bệnh truyền nhiễm nhóm A) có khả năng lây lan nhanh và tỷ lệ tử vong cao (có thể tới 90%).
Người mắc bệnh do virus Ebola có triệu chứng của nhiễm virus cấp tính, khởi phát đột ngột với sốt cao kéo dài, đau đầu, đau cơ vùng bụng và ngực, viêm họng, nôn hoặc buồn nôn, tiêu chảy cấp, xuất huyết da niêm mạc và xuất huyết phủ tạng. Thể nặng điển hình thường có tổn thương gan, suy thận, viêm tổ chức não; có thể suy đa phủ tạng, tràn dịch màng phổi và sốc. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bệnh lây từ người sang người qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch tiết, cơ quan, tổ chức cơ thể của người mắc bệnh, động vật bị bệnh hoặc tiếp xúc với môi trường bị ô nhiễm bởi dịch tiết của người, động vật mắc bệnh. Các loài tinh tinh, vượn người, khỉ rừng, linh dương và nhím châu Phi có thể là ổ chứa virus và có khả năng lây sang người hoặc người bệnh và người mang virus tiềm ẩn cũng có vai trò là nguồn truyền nhiễm trong chu trình lây người - người.
Đến nay bệnh do virus Ebola chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vắc xin phòng bệnh. Bệnh chưa từng được ghi nhận tại Việt Nam, tuy nhiên đây là bệnh dịch rất nguy hiểm gây quan ngại lớn đối với cộng đồng quốc tế. Khái niệm về hội chứng viêm đường hô hấp cấp vùng Trung Đông (MERS-CoV) Theo tài liệu do Bộ Y tế cung cấp, trên trang điện tử Bộ Y tế [54] như sau: Hội chứng viêm đường hô hấp ở Trung Đông (tên tiếng Anh là: Middle East Respiratory Syndrome - MERS) là một bệnh viêm đường hô hấp cấp do virus. Tác nhân gây bệnh là virus thuộc nhóm coronavirus (CoV) và được gọi là virus corona gây hội chứng viêm đường hô hấp ở Trung Đông (MERS-CoV).
Phần lớn bệnh nhân nhiễm Mers-CoV thường có biểu hiện nhiễm trùng đường hô hấp cấp gồm sốt trên 38°C, ho, khó thở, có tổn thương nhu mô phổi và kèm theo có hội chứng suy thận cấp. Virus Mers-CoV gây ra bệnh viêm đường hô hấp cấp tính nặng ở phần lớn các bệnh nhân bị nhiễm; khoảng 50% trong số đó có biến chứng nặng và tử vong. Virus lây truyền từ người sang người và có thể lan truyền ra nhiều quốc gia. Mers-CoV có thể lây truyền trực tiếp từ người sang người thông qua tiếp xúc gần hoặc giọt nước bọt nhỏ.
Việc lây nhiễm sang cán bộ y tế đã được xác định tại một số chùm ca bệnh ở Ả Rập Xê Út, Jordan. Hiện nay chưa có thuốc điều trị và vắc xin dự phòng Mers-CoV. Các phương pháp điều trị hiện nay vẫn là điều trị như đối với bệnh viêm đường hô hấp cấp và điều trị tích cực. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm về bệnh do virus Zika Theo tài liệu do Tổ chức Y tế Thế giới WHO cung cấp về bệnh do virus Zika [58] như sau: Bệnh do virus Zika là bệnh mới nổi, lây truyền qua muỗi lần đầu được phát hiện ở Uganda năm 1947 ở Khỉ Rhesus thông qua mạng lưới giám sát bệnh sốt vàng Sylvatic.
Ổ dịch bệnh do virus Zika được ghi nhận ở Châu Phi, Châu Mỹ, Châu Á và Thái Bình Dương, cho thấy sự mở rộng địa lý nhanh chóng của virus Zika. Dựa vào việc đánh giá các bằng chứng khoa học một cách hệ thống, ngày 30/6/2016, Tổ chức Y tế thế giới đã kết luận việc nhiễm virus Zika trong thời gian mang thai là một nguyên nhân gây ra những bất thường ở não của bào thai, bao gồm cả chứng đầu nhỏ và virus Zika cũng có thể gây ra hội chứng viêm đa rễ dây thần kinh Guillain-Barré. Virus Zika truyền sang người thông qua vết đốt từ muỗi nhiễm bệnh họ Aedes, đây cũng là loại muỗi trung gian truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue, Chikungunya và sốt vàng. Triệu chứng của bệnh do virus Zika bao gồm sốt, nổi ban trên da, viêm kết mạc, đau khớp và đau cơ, mệt mỏi và đau đầu.
Bệnh do virus Zika thường nhẹ và không cần thuốc đặc biệt điều trị. Người bệnh cần nghỉ ngơi, uống đủ nước, và điều trị triệu chứng như giảm đau, hạ sốt bằng các thuốc thông dụng. Khi triệu chứng nặng hơn, cần tới các cơ sở Y tế để chăm sóc điều trị. Hiện tại chưa có vắc xin phòng bệnh.2 Các dịch bệnh nguy hiểm và mới nổi và sự nguy hại của nó Trong những năm gần đây, thế giới luôn phải đối mặt với những nguy cơ về các dịch bệnh truyền nhiễm mới nổi, nguy hiểm và đặc biệt nguy hiểm, có khả năng lây truyền rất nhanh, phát tán rộng và tỷ lệ tử vong cao.
Nguy cơ dịch bệnh trên người, vật nuôi, động vật hoang dã phát sinh trong môi trường tương tác con người - động vật - hệ sinh thái. Trong 3 thập kỷ qua, thế giới chứng kiến sự xuất hiện liên tục của nhiều bệnh mới nổi có nguồn gốc từ động vật sang người như SARS (2003), cúm A 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ước tính 60% các bệnh của con người, 75% các bệnh truyền nhiễm mới nổi có nguồn gốc từ động vật. Những dịch bệnh mới nổi và tái nổi xuất hiện với tần suất dày hơn, khả năng lây lan rất nhanh với tỉ lệ tử vong cao (30- 40%) hoặc để lại di chứng nặng nề cho thế hệ sau.
Với độc tính cao và sự lây truyền nhanh, các dịch bệnh này không chỉ ảnh hưởng lớn tới sức khỏe người dân mà còn tác động lớn tới sự phát triển kinh tế, xã hội, an ninh, chính trị của các quốc gia trên toàn cầu. Ở quy mô khu vực, khu vực châu Á Thái Bình Dương được xác định là một trong những điểm nóng toàn cầu có nguy cơ cao xuất hiện các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm và mới nổi, trong đó có nhiều dịch có nguy cơ bùng phát thành đại dịch. Trong đó, đáng chú ý là khu vực ASEAN. Các quốc gia ASEAN với số dân hơn một nửa tỉ người đang trở thành một trong những trung tâm kinh tế phát triển và năng động nhất thế giới.
Bên cạnh sự năng động và phát triển về kinh tế, trong những năm gần đây khu vực này được coi là nơi dễ xảy ra một số bệnh truyền nhiễm mới nổi, ngoài ra còn tiểm ẩn nhiều nguy cơ lây lan các bệnh nguy hiểm từ các khu vực khác… Những dịch bệnh này đang thực sự là mối đe dọa sự phát triển bền vững, gây trở ngại cho phát triển kinh tế, đe dọa an ninh y tế toàn cầu nói chung, đồng thời cũng tạo áp lực cho hệ thống y tế của các nước thành viên ASEAN, trong đó có Việt Nam.