MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong những năm gần đây,nền kinh tế của Bắc Ninh có những bƣớc chuyển mình đáng kể. Năm 2015, quy mô GRDP của tỉnh Bắc Ninh là 122,5 nghìn tỷ đồng, xếp thứ 6 cả nƣớc; GRDP bình quân đầu ngƣời tỉnh Bắc Ninh năm 2015 đạt 5. Cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch đúng hƣớng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Với nền kinh tế ngày càng tăng trƣởng đem lại đời sống cao cho con ngƣời cả về vật chất lẫn tinh thần. Lãnh đạo tỉnh cũng nhƣ chính quyền địa phƣơng chú trọng và không ngừng nâng cao chất lƣợng cuộc sống của nhân dân tỉnh nhà. Một trong những nhóm đối tƣợng đƣợc quan tâm hơn cả đó chính là ngƣời cao tuổi. Bởi đây là nhóm đối tƣợng đặc thù- những ngƣời không còn làm việc chính thức trong một lĩnh vực nghề nghiệp nào đó.Ngƣời cao tuổi thƣờng hay nuối tiếc tuổi trẻ, hay hoài cổ và chậm trong việc tiếp xúc với cái mới.
Hơn nữa với tình trạng sức khỏe đã bắt đầu giảm nên rất cần sự trợ giúp từ ngƣời khác. Hiểu và nắm bắt đƣợc vấn đề cũng nhƣ tâm lý ngƣời cao tuổi, nên nhiều năm qua các hoạt động trợ giúp đƣợc chính quyền tỉnh cũng nhƣ địa phƣơng đƣợc tiến hành trên quy mô rộng khắp, nhằm giúp đỡ, động viên ngƣời cao tuổi cả về vật chất cũng nhƣ tinh thần. Nhận thấy sự trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi hiện nay đang là vấn đề cần đƣợc quan tâm và đẩy mạnh hơn nữa cả về quy mô lân chất lƣợng nên tôi đã chọn đề tài “ Trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh”.Trên cơ sở khảo sát và tìm hiểu, đƣa ra một số kiến nghị nhằm góp phần nâng cao hiệu quả trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi tại Bắc Ninh. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu lý luận và thực tiễn về sự trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh và các yếu tố liên quan đến sự trợ 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh, từ đó đề xuất kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh.
Đối tƣợng, khách thể và giới hạn phạm vi nghiên cứu - Đối tƣợng nghiên cứu: Các phƣơng thức trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi và mối quan hệ của trợ giúp tâm lý xã hội với sức khỏe tâm thần của ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh. - Khách thể nghiên cứu: 330 ngƣời bao gồm 150 ngƣời cao tuổi, 150 ngƣời chăm sóc và 30 cán bộ của tỉnh Bắc Ninh. - Giới hạn phạm vi nghiên cứu: Về nội dung: các phƣơng thức trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi khá phong phú. Luận văn này tập trung nghiên cứu 3 nhóm phƣơng thức trợ giúp tâm lý xã hội cho ngƣời cao tuổi là trợ giúp về nhận thức, trợ giúp về cảm xúc, trợ giúp về việc làm, đánh giá của ngƣời cao tuổi về sự trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng, mối quan hệ của trợ giúp tâm lý xã hội với sức khỏe, tâm trạng của ngƣời cao tuổi và các yếu tố nhân khẩu của chăm sóc cho ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh.
- Về địa bàn nghiên cứu: thành phố Bắc Ninh, huyện Gia Bình và huyện Lƣơng Tài. Câu hỏi nghiên cứu - Những phƣơng thức trợ giúp tâm lý xã hội nào đƣợc cộng đồng thực hiện cho ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh. - Đánh giá của ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh về sự trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng. - Các yếu tố bên ngoài nào ảnh hƣởng đến trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng ?.
Giả thuyết nghiên cứu. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sự trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi ở tỉnh Bắc Ninh đều đƣợc thực hiện ở mức độ khá thƣờng xuyên, trợ giúp về cảm xúc đƣợc thực hiện nhiều nhất. Nhiệm vụ nghiên cứu. - Xây dựng cơ sở lí luận về nội dung nghiên cứu - Khảo sát về thực trạng trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi và những yếu tố liên quan đến việc trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi.
- Đề xuất các kiến nghị đối với việc trợ giúp tâm lý xã hội cho ngƣời cao tuổi. Phƣơng pháp nghiên cứu Phƣơng pháp luận trong nghiên cứu luận văn này là phƣơng pháp duy vật biện chứng. Phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể: - Phƣơng pháp nghiên cứu tài liệu - Phƣơng pháp quan sát - Phƣơng pháp điều tra - Phƣơng pháp phỏng vấn sâu - Phƣơng pháp trò chuyện( đàm thoại) - Phƣơng pháp thống kê toán học. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRỢ GIÚP TÂM LÝ XÃ HỘI CỦA CỘNG ĐỒNG CHO NGƢỜI CAO TUỔI 1.Vài nét về lịch sử nghiên cứu ngƣời cao tuổi và trợ giúp tâm lý xã hội của cộng đồng cho ngƣời cao tuổi 1.
Nghiên cứu ở nước ngoài a. Một số lý thuyết về người cao tuổi Có nhiều nhiều lý thuyết về ngƣời cao tuổi, sau đây là một số lý thuyết theo cách tiếp cận tâm lý học phổ biến trong các công trình nghiên cứu về ngƣòi cao tuổi: - Lý thuyết vai trò Tuổi già đƣợc xem nhƣ là một giai đoạn của cuộc sống trong đó những cảm giác của sự bất mãn và tinh thần xuống thấp chiếm ƣu thế (Cavan, Burgess, Havighurts và Goldhammer, 1949; Cottrell, 1942). Gần đây, các nhà lý thuyết vai trò đã tập trung nghiên cứu sự điều chỉnh để thay đổi vai trò trong những ngƣời cao tuổi. Những thay đổi cá nhân trải qua trong quá trình lão hóa rơi vào hai loại: sự từ bỏ các mối quan hệ và vai trò xã hội đặc trƣng của tuổi trƣởng thành; và sự thay thế của chúng bằng hƣu trí và sự chấp nhận các mối quan hệ xã hội điển hình của những năm tuổi già, chẳng hạn nhƣ sự phụ thuộc của con cái (Cavan, Burgess Havighurts và Goldhammer, 1949).
Phillips (1957) đã cho thấy mối quan hệ giữa độ tuổi và vai trò của ngƣời già ở độ tuổi đó. Một biến số quan trọng khác mà Phillips sử dụng là dán nhãn "xác định tuổi già". Nhãn này là một cách đo của hình ảnh tự thân và hỏi đơn giản, "Bạn nghĩ rằng mình đang độ tuổi nào - trung niên, cận già, già". 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lý thuyết hoạt động Một lý thuyết của tuổi già mà có liên quan đến lý thuyết vai trò đã xuất hiện ngầm trong nhiều nghiên cứu lão khoa.
Lý thuyết này, đƣợc gọi là lý thuyết hoạt động, nhƣng thƣờng đƣợc gọi là lý thuyết ẩn của tuổi già, phát biểu rằng có một mối quan hệ tích cực giữa hoạt động và sự thỏa mãn cuộc sống. Các quan điểm của lý thuyết này là trong khi các cá nhân cao tuổi đối mặt với những thay đổi không thể tránh khỏi có liên quan đến sinh lý, giải phẫu và tình trạng sức khỏe, thì những nhu cầu tâm lý và xã hội vẫn cơ bản giống nhau. Theo lý thuyết này, cá nhân mà có thể duy trì các hoạt động của những năm trung niên càng lâu nhất có thể sẽ đƣợc điều chỉnh tốt và thỏa mãn với cuộc sống trong những năm tuổi già. Nhƣ một cá nhân sẽ tìm thấy một thú vui tiêu khiển thay thế cho công việc và sẽ thay thế những ngƣời bạn cũ và những ngƣời thân yêu đã mất bằng những ngƣời mới.
Lý thuyết hoạt động thƣờng đƣợc trình bày gần với lý thuyết buông bỏ của tuổi già. Đầu tiên, quan điểm hoạt động giả định rằng cá nhân có rất nhiều kiểm soát trong các tình huống xã hội của họ. Nó giả định rằng những ngƣời có khả năng tái tạo lại cuộc sống của họ bằng cách thay thế vai trò mới cho những cái đã mấ. Tuy nhiên, cá nhân đã nghỉ hƣu mà chịu một suy giảm đáng kể trong thu nhập, hoặc góa phụ mà phải đối mặt với một sự suy giảm đáng kể nhƣ thế trong mối quan hệ xã hội của cô ta, có thể thấy nó khó khăn, ngay cả với động lực thúc đẩy đầy đủ, để thay thế một thú tiêu khiển cho công việc hoặc để thay thế những ngƣời bạn cũ và những ngƣời thân yêu đã mất.
Thứ hai, quan điểm hoạt động nhấn mạnh sự ổn định của nhu cầu tâm lý và xã hội qua giai đoạn trƣởng thành của chu kỳ cuộc sống. Điều này tạo ý nghĩa đáng kể nếu ngƣời ta nghĩ về những nhu cầu đó nhƣ phát triển trong một môi trƣờng xã hội và thể chất ổn định. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cuối cùng, một vấn đề quan trọng trong lý thuyết hoạt động là kỳ vọng rằng các hoạt động của bất cứ loại nào cũng có thể thay thế cho sự tham gia đã mất trong công việc, hôn nhân nuôi dạy con cái, v. Sự thay thế cho các mất mát khác nhau có thể bị chi phối bởi các đền bù khác nhau hoặc có thể là không thể ở tất cả.
- Lý thuyết buông bỏ Lý thuyết buông bỏ, đƣa ra bởi Cumming và Henry (1961), sử dụng dữ liệu dựa trên 275 ngƣời trả lời trong độ tuổi từ 50 đến 90, tất cả những ngƣời cƣ trú ở thành phố Kansas và có thể chất và tài chính độc lập, những tác giả này xem đặc điểm tƣơng tác xã hội giảm sút mà họ quan sát đi kèm với tuổi già nhƣ là một rút khỏi nhau giữa cá nhân cao tuổi và những ngƣời khác trong một hệ thống xã hội mà họ thuộc về. Lý thuyết lập luận rằng buông bỏ dần dần là chức năng xã hội, trừ khi phải đối mặt với sự gián đoạn do sự rút khỏi đột ngột của các thành viên của nó. Trình bày ban đầu này của lý thuyết Cumming và Henry lập luận rằng quá trình buông bỏ đồng thời là không thể tránh khỏi và toàn thể. Tất cả các hệ thống xã hội, nếu chúng duy trì trạng thái cân bằng thành công, thì sự buông bỏ là cần thiết từ ngƣời cao tuổi.
Sự buông bỏ đƣợc coi là một điều kiện tiên quyết để ổn định xã hội. "Khi ở độ tuổi trung niên, ngƣời tham gia đầy đủ mất đi, ông ta để lại nhiều mối ràng buộc tan vỡ, và làm gián đoạn tình huống. Buông bỏ do đó giải phóng cái cũ đã chết mà không làm gián đoạn công việc quan trọng "(Cumming, 1963).