Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRỢ GIÖP PHÁP LÝ VÀ TRỢ GIÖP PHÁP LÝ CHO ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ CỦA NƢỚC TA HIỆN NAY 1. QUYỀN ĐƢỢC TRỢ GIÖP PHÁP LÝ CỦA CÔNG DÂN TRONG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN Ở Việt Nam, kể từ khi giành được độc lập (năm 1945), Đảng và Nhà nước ta luôn tôn trọng quyền con người. Tuyên ngôn độc lập của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa do Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tại quảng trường Ba Đình, Hà Nội ngày 2/9/1945 được coi là một văn kiện có tính lịch sử trên phương diện quốc tế về quyền con người. Trên cơ sở đó, quyền con người đã được ghi nhận trong Hiến pháp nước ta: Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980 và Hiến pháp năm 1992.
Điều 50 Hiến pháp năm 1992 của nước ta khẳng định: "Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội được tôn trọng và bảo đảm thực hiện" [48]. Gần đây nhất, vấn đề nhân quyền đã được tiếp tục khẳng định trong Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng: "Chăm lo cho con người, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi người; tôn trọng và thực hiện các điều ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia" [21]. Nước ta đang trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, thì việc bảo vệ quyền con người lại càng có ý nghĩa to lớn hơn bao giờ hết. Người công dân trong mối quan hệ với Nhà nước pháp quyền là con người, mà các quyền cơ bản, thiêng liêng nhất như quyền được sống, quyền bình đẳng, quyền mưu cầu hạnh phúc, quyền sở hữu tài sản v.v…, được Nhà nước bảo vệ bằng pháp luật.
Nhà nước cam kết, tôn trọng trên thực tế và bằng pháp luật các quyền, lợi ích hợp pháp, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com danh dự và nhân phẩm của công dân. Con người được sống trong công lý và lẽ phải. Pháp luật là phương tiện để con người đạt tới tự do. Trong Nhà nước pháp quyền, quyền con người, quyền công dân được xác lập về mặt pháp lý, tạo cơ sở cho việc xây dựng một xã hội bình đẳng và công bằng.
Các quyền đó được mở rộng và nâng cao bao nhiêu thì quyền hạn Nhà nước bị giới hạn và bị kiểm soát chặt chẽ bấy nhiêu. Cá nhân được sở hữu tất cả những gì thuộc về mình. Công dân là cái tối đa, Nhà nước là cái tối thiểu. Nhà nước tối thiểu là Nhà nước của tự do - với nghĩa rộng khả năng tự trị, hưởng thụ cá nhân, tham dự vào quyền lực xã hội, không ai bị nô dịch và cũng không áp đặt ý chí của mình cho người khác.
Con người được đặt vào vị trí công dân với các quyền, nghĩa vụ pháp lý, con người trở thành yếu tố cơ bản nhất của sự phát triển xã hội. Vì vậy bảo vệ quyền con người, quyền công dân là nghĩa vụ của nhà nước và của chính cá nhân công dân. Nếu quyền lợi của mọi người dân được bảo đảm và bảo vệ thì nhà nước đó mới chính là nhà nước mà chúng ta hướng tới. Đặc biệt là những nhóm người yếu thế trong xã hội thì càng phải được nhà nước, các tổ chức xã hội quan tâm và bảo vệ hơn nữa; đó là trẻ em, phụ nữ, người già neo đơn, người khuyết tật, người nghèo, người dân tộc thiểu số… Đây chính là nhóm người dễ bị tổn thương và quyền lợi hay bị xâm phạm nhất.
Do vậy khi xây dựng nhà nước pháp quyền xã hôi chủ nghĩa thì quyền được tiếp cận pháp luật, quyền được hưởng dịch vụ pháp luật của tất cả người dân phải được đáp ứng. Thực tiễn tư pháp và bảo đảm quyền con người trên thế giới đã cho thấy, hoạt động trợ giúp pháp lý có tầm quan trọng đặc biệt trong việc bảo đảm và hiện thực hóa các quyền con người. ở Việt Nam, điều này càng cần thiết, nhất là trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà người nghèo, vùng sâu, vùng xa và đối tượng chính sách chiếm một tỷ lệ tương đối lớn. Quyền được trợ giúp pháp lý hay quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý là một quyền cơ bản trong hệ thống quyền con người, là một quyền cụ thể của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền tiếp cận tư pháp (hay quyền tiếp cận công lý).
Nội hàm của nó là những yêu sách chính đáng của cá nhân hoặc nhóm người nhất định về việc được tiếp cận hệ thống dịch vụ và tư vấn pháp lý miễn phí dựa trên quy định của pháp luật. Quyền được trợ giúp pháp lý khác với hoạt động trợ giúp pháp lý ở chỗ, đó là phạm trù dùng để chỉ khả năng và năng lực của chủ thể thụ hưởng sự trợ giúp pháp lý được pháp luật bảo đảm; trong khi đó, hoạt động trợ giúp pháp lý chỉ hệ thống và cách thức cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý. Chủ thể của quyền trợ giúp pháp lý là cá nhân. Chủ thể của hoạt động trợ giúp pháp lý là nhà nước và xã hội.
Hoạt động trợ giúp pháp lý có hiệu quả hay không tùy thuộc vào cơ chế thực thi nó và việc xây dựng các kế hoạch, chương trình hành động dựa trên quyền và lợi ích của đối tượng thụ hưởng làm xuất phát điểm, đồng thời làm phương tiện và mục đích cho toàn bộ hoạt động trợ giúp pháp lý. Quyền tiếp cận tư pháp nói chung và tiếp cận trợ giúp pháp lý nói riêng được quy định tại một số công ước mà Việt Nam đã phê chuẩn như: Công ước quốc tế về các quyền dân sự - chính trị năm 1966, Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ và Công ước quốc tế về quyền trẻ em. Quyền được trợ giúp pháp lý được ghi nhận đầy đủ trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Điều 50 của Hiến pháp năm 1992 khẳng định ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được tôn trọng và bảo đảm.
Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, Chương IV về người tham gia tố tụng có những quy định về bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của công dân. Chẳng hạn, Khoản 2, Điều 57 của Bộ luật Tố tụng hình sự quy định quyền được có người bào chữa; Điều 62 nhấn mạnh rằng cơ quan, người tiến hành tố tụng có trách nhiệm giải thích và bảo đảm thực hiện các quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng theo quy định của Bộ luật này. Đặc biệt, Bộ luật Tố tụng hình sự đã có quy định về việc các cơ quan tố tụng cần phải LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho những đối tượng cụ thể, như người bị khởi tố, xét xử về tội theo khung hình phạt có mức cao nhất là tử hình được quy định tại Bộ luật Hình sự, người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hay thể chất. Chẳng hạn, Khoản 2, Điều 305 của Bộ luật khẳng định: Trong trường hợp bị can, bị cáo là người chưa thành niên hoặc người đại diện hợp pháp của họ không lựa chọn được người bào chữa thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án phải yêu cầu Đoàn luật sư phân công Văn phòng luật sư cử người bào chữa cho họ hoặc đề nghị Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức thành viên của Mặt trận cử người bào chữa cho thành viên của tổ chức mình [50].
Với sự ra đời của Luật trợ giúp pháp lý và Luật Luật sư năm 2006, quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý được nêu trong các công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên một lần nữa đã được nội luật hóa và được bảo đảm tương đối đầy đủ trong hệ thống pháp luật quốc gia. Thêm nữa, Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, theo tinh thần của Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị, đã đặc biệt nhấn mạnh đến việc tăng cường vai trò và chất lượng của hệ thống tư pháp trong việc bảo đảm quyền con người ở nước ta. Chiến lược này cũng chú trọng vào việc tăng cường năng lực của cán bộ tư pháp, xây dựng nền tư pháp độc lập, vững mạnh và nâng cao vai trò của luật sư như là một điều kiện quan trọng cho việc bảo đảm tốt quyền tiếp cận công lý và trợ giúp pháp lý của người dân. Để có thể bảo vệ, bảo đảm quyền lợi của người dân đặc biệt là những nhóm người dễ bị tổn thương thì nhà nước cần phải có hệ thống pháp luật toàn diện và đầy đủ.
Pháp luật là hệ thống quy phạm pháp luật thể chế hoá toàng lối, chủ trương của Đảng, thể hiện ý chí của nhân dân lao động, được Nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện trên cơ sở giáo dục, thuyết phục LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đặc biệt là phải có những luật, văn bản dưới luật quy định cụ thể và hướng dẫn chi tiết về tất cả các lĩnh vực để giúp người dân có thể hiểu về quyền lợi và nghĩa vụ qua đó có thể tự thực hiện nghĩa vụ và tự bảo vệ quyền lợi cho mình. Nếu như người dân không thể tự bảo vệ mình thì có thể được trợ giúp pháp lý từ những người có kiến thức về pháp luật, có chuyên môn về luật; đó là những người thực hiện trợ giúp pháp lý. Trợ giúp pháp lý nhằm giúp đỡ các đối tượng hiểu rõ nội dung bản chất các quy phạm pháp luật để họ lựa chọn phương pháp xử sự đúng theo pháp luật và có lợi.
Trợ giúp pháp lý nhằm cảnh báo họ để họ hiểu biết pháp luật mà không thực hiện các hành vi trái pháp luật, tránh được các vi phạm pháp luật và các trách nhiệm pháp lý dẫn đến hậu quả bất lợi cho họ. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRỢ GIÖP PHÁP LÝ 1. Khái niệm trợ giúp pháp lý Khái niệm trợ giúp pháp lý là vấn đề rất quan trọng trong thực hiện pháp luật. Chính vì vậy, từ khái niệm trợ giúp pháp lý cho ta cơ sở để nghiên cứu những vấn đề về lý luận cũng như về thực tiễn thực hiện pháp luật trợ giúp pháp lý.