Nghiên Cứu Trí Tuệ Cảm Xúc của Học Sinh THPT Thái Phiên, Đà Nẵng

Tìm hiểu về trí tuệ cảm xúc (EQ) của học sinh THPT Đà Nẵng. Bài viết phân tích tầm quan trọng của EQ, kỹ năng cần thiết và cách phát triển EQ hiệu quả.

• Tác giả: Trần Xuân Phương
• Người hướng dẫn: ThS.
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Trí Tuệ Cảm Xúc Của Học Sinh Trường Trung Học Phổ Thông Thái Phiên, Thành Phố Đà Nẵng
• Loại tài liệu: Khoá luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 5. Giả thuyết khoa học
• 6. Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TRÍ TUỆ CẢM XÚC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÁI PHIÊN
• 1.1. Khái quát lịch sử nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc
• 1.1.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.2. Các nghiên cứu ở trong nước
• 1.2. Một số khái niệm liên quan
• 1.3. Trí tuệ cảm xúc
• 1.4. Thang đo trí tuệ cảm xúc
• 1.5. Lý luận về trí tuệ cảm xúc của học sinh trung học phổ thông
• 1.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ cảm xúc của học sinh trung học phổ thông
• 1.6.1. Yếu tố khách quan
• 1.6.2. Yếu tố chủ quan
• 1.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ QUY TRÌNH TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 2.2. Tổ chức nghiên cứu
• 2.3. Mục đích nghiên cứu
• 2.4. Khách thể khảo sát
• 2.5. Tiến trình nghiên cứu
• 2.6. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận
• 2.6.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 2.6.3. Phương pháp hỗ trợ
• 2.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG TRÍ TUỆ CẢM XÚC CỦA HỌC SINH LÀ CÁN BỘ LỚP TRƯỜNG THPT, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 3.1. Kết quả nghiên cứu chung về trí tuệ cảm xúc của cán bộ lớp trường THPT, thành phố Đà Nẵng
• 3.2. Cấu trúc trí tuệ cảm xúc của cán bộ lớp trường THPT, thành phố Đà Nẵng
• 3.3. Mức độ trí tuệ cảm xúc nội nhân cách (VEI) của cán bộ lớp trường THPT, thành phố Đà Nẵng
• 3.4. Mức độ trí tuệ cảm xúc liên nhân cách (MEI) của cán bộ lớp trường THPT, thành phố Đà Nẵng
• 3.5. So sánh mặt biểu hiện nội nhân cách và liên nhân cách của cán bộ lớp trường THPT, thành phố Đà Nẵng
• 3.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 4. CHƯƠNG 4: BIỆN PHÁP TÁC ĐỘNG HÌNH THÀNH VÀ NÂNG CAO TRÍ TUỆ CẢM XÚC CHO HỌC SINH THPT
• 4.1. Nguyên tắc đề xuất biện pháp thực nghiệm
• 4.2. Cơ sở đề xuất biện pháp thực nghiệm
• 4.3. Mục đích thực nghiệm
• 4.4. Giả thuyết thực nghiệm
• 4.5. Khách thể thực nghiệm
• 4.6. Thời gian và địa điểm thực nghiệm
• 4.7. Biện pháp tác động
• 4.8. Mục tiêu của biện pháp
• 4.9. Nội dung biện pháp
• 4.10. Thực nghiệm biện pháp
• 4.11. Đánh giá chung
• 4.12. Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm
• 4.13. Trí tuệ cảm xúc của nhóm đối chứng và nhóm thực nghiệm
• 4.14. Trí tuệ cảm xúc của nhóm đối chứng trước và sau thực nghiệm
• 4.15. Trí tuệ cảm xúc của nhóm tham gia thực nghiệm trước và sau khi được tác động biện pháp nâng cao trí tuệ cảm xúc
• 4.16. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Toàn cảnh Trí tuệ cảm xúc học sinh THPT Đà Nẵng là gì

Trí tuệ cảm xúc (EQ), hay còn gọi là chỉ số thông minh cảm xúc, là một khái niệm trung tâm trong tâm lý học hiện đại, đặc biệt có ý nghĩa với sự phát triển của học sinh lứa tuổi THPT. Theo định nghĩa của các nhà tâm lý học tiên phong như Peter Salovey và John Mayer, đây là “năng lực nhận biết, bày tỏ cảm xúc; cảm xúc hóa tư duy; hiểu, suy luận với cảm xúc; điều khiển, kiểm soát cảm xúc của mình và của người khác”. Tại Đà Nẵng, bối cảnh giáo dục ngày càng cạnh tranh đòi hỏi học sinh không chỉ giỏi về kiến thức (IQ) mà còn phải vững vàng về mặt tâm lý. Trí tuệ cảm xúc học sinh THPT Đà Nẵng không chỉ là một chủ đề nghiên cứu học thuật mà còn là yếu tố then chốt quyết định khả năng thích ứng, giải quyết vấn đề và thành công trong tương lai của các em. Nghiên cứu của Trần Xuân Phương (2021) tại trường THPT Thái Phiên, một đơn vị giáo dục tiêu biểu của thành phố, đã cung cấp một cái nhìn sâu sắc về thực trạng này. Kết quả cho thấy EQ đóng vai trò là một “siêu năng lực”, chi phối khả năng học tập, xây dựng mối quan hệ và đối mặt với áp lực thi cử. Một học sinh có EQ cao sẽ dễ dàng vượt qua stress học đường, biết cách giao tiếp hiệu quả và có khả năng định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT một cách sáng suốt. Ngược lại, thiếu hụt kỹ năng này có thể dẫn đến nhiều hệ lụy tiêu cực, ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần và kết quả học tập. Do đó, việc nâng cao trí tuệ cảm xúc đã trở thành mục tiêu quan trọng trong chiến lược giáo dục toàn diện tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.

1.1. Định nghĩa chỉ số thông minh cảm xúc EQ trong giáo dục

Trong lĩnh vực giáo dục, chỉ số thông minh cảm xúc (EQ) được định nghĩa là khả năng một cá nhân nhận thức, thấu hiểu, quản lý và sử dụng cảm xúc của mình và của người khác một cách hiệu quả. Theo Daniel Goleman, EQ bao gồm năm thành phần chính: tự nhận thức bản thân, tự điều chỉnh, động lực, đồng cảm và thấu hiểu, và kỹ năng xã hội. Đây không phải là một đặc điểm bẩm sinh cố định mà là một tập hợp các kỹ năng có thể học hỏi và rèn luyện bản thân qua thời gian. Đối với học sinh THPT, EQ giúp các em điều hướng các mối quan hệ phức tạp, kiểm soát các phản ứng bốc đồng và duy trì sự tập trung vào mục tiêu học tập, tạo nền tảng vững chắc cho sự trưởng thành.

1.2. Vai trò của EQ với thành công và định hướng nghề nghiệp

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng chỉ số IQ chỉ đóng góp khoảng 20% vào thành công trong cuộc sống, phần còn lại phụ thuộc lớn vào EQ và các yếu tố khác. Một học sinh có EQ cao sở hữu lợi thế vượt trội trong việc xây dựng mối quan hệ bền vững, giải quyết xung đột một cách xây dựng và lãnh đạo đội nhóm. Những kỹ năng này là cực kỳ quan trọng trong môi trường làm việc hiện đại. Hơn nữa, khả năng tự nhận thức bản thân và thấu hiểu đam mê, điểm mạnh, điểm yếu giúp các em thực hiện việc định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT một cách chính xác hơn, lựa chọn con đường phù hợp với bản thân thay vì chạy theo xu hướng đám đông, từ đó tăng cơ hội thành công và hài lòng trong sự nghiệp tương lai.

II. Thực trạng đáng báo động về Trí tuệ cảm xúc học sinh Đà Nẵng

Các nghiên cứu gần đây, tiêu biểu là công trình khảo sát tại trường THPT Thái Phiên, Đà Nẵng, đã vẽ nên một bức tranh thực trạng đáng lo ngại về trí tuệ cảm xúc của học sinh THPT Đà Nẵng. Kết quả cho thấy phần lớn học sinh có chỉ số EQ ở mức trung bình và thấp. Cụ thể, nghiên cứu của Trần Xuân Phương (2021) chỉ ra rằng điểm trung bình chung EQ của nhóm khảo sát là 78.57, trong đó tỷ lệ học sinh có chỉ số TTCX ở mức trung bình, thấp và rất thấp chiếm đa số. Đáng chú ý, không có học sinh nào đạt mức “rất cao”. Điều này phản ánh một khoảng trống lớn trong việc giáo dục kỹ năng tâm lý xã hội tại các trường học. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ áp lực thi cử nặng nề và tình trạng stress học đường ngày càng gia tăng. Chương trình học tập quá tải, kỳ vọng từ gia đình và sự cạnh tranh khốc liệt khiến các em ít có thời gian và không gian để rèn luyện bản thân và phát triển các kỹ năng sống cho học sinh cấp 3. Việc thiếu hụt kỹ năng quản lý cảm xúc dẫn đến nhiều hệ lụy như khó khăn trong giao tiếp hiệu quả, dễ nảy sinh mâu thuẫn và không biết cách giải quyết xung đột. Thực trạng này đòi hỏi một sự quan tâm khẩn cấp từ cả gia đình, nhà trường và các cơ quan giáo dục, cần có những giải pháp đồng bộ để cải thiện sức khỏe tinh thần và phát triển EQ cho tuổi teen.

2.1. Áp lực thi cử và tình trạng stress học đường phổ biến

Áp lực thi cử là một trong những yếu tố chính gây suy giảm sức khỏe tinh thần và cản trở sự phát triển EQ. Học sinh phải đối mặt với một lịch trình học tập và thi cử dày đặc, đặc biệt là trong các kỳ thi chuyển cấp và tốt nghiệp. Áp lực này không chỉ đến từ nhà trường mà còn từ kỳ vọng của gia đình và xã hội. Khi liên tục sống trong trạng thái căng thẳng, học sinh dễ trở nên cáu kỉnh, lo âu và mất khả năng kiểm soát cảm xúc. Tình trạng stress học đường kéo dài có thể dẫn đến kiệt sức, trầm cảm và làm giảm sút nghiêm trọng kết quả học tập cũng như chất lượng cuộc sống.

2.2. Kết quả khảo sát Chỉ số EQ ở mức thấp và trung bình

Dữ liệu từ nghiên cứu thực tiễn tại Đà Nẵng cung cấp bằng chứng rõ ràng về mức độ EQ chưa cao của học sinh. Bảng phân tích kết quả cho thấy một tỷ lệ đáng kể học sinh rơi vào nhóm “thấp” (25.52%) và “rất thấp” (24.83%). Chỉ một phần nhỏ (11.03%) đạt mức “cao”. Sự chênh lệch lớn giữa điểm số cao nhất (104) và thấp nhất (47) cũng cho thấy sự không đồng đều trong phát triển trí tuệ cảm xúc giữa các học sinh. Kết quả này là một lời cảnh báo, cho thấy chương trình giáo dục hiện tại có thể đang quá tập trung vào kiến thức học thuật mà chưa chú trọng đúng mức đến việc trang bị các kỹ năng sống cho học sinh cấp 3.

2.3. Hậu quả của việc thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc hiệu quả

Việc thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc mang lại những hậu quả tiêu cực đa chiều. Về mặt cá nhân, học sinh dễ bị cảm xúc tiêu cực chi phối, dẫn đến các quyết định sai lầm, hành vi bốc đồng và suy giảm lòng tự trọng. Về mặt xã hội, các em gặp khó khăn trong việc xây dựng mối quan hệ lành mạnh với bạn bè và thầy cô, thường xuyên vướng vào các cuộc xung đột không đáng có. Về lâu dài, sự thiếu hụt này ảnh hưởng đến khả năng thích ứng với môi trường đại học và làm việc sau này, làm giảm cơ hội thành công và hạnh phúc trong cuộc sống.

III. Bí quyết rèn luyện Trí tuệ cảm xúc Tự nhận thức bản thân

Nền tảng của trí tuệ cảm xúc chính là năng lực tự nhận thức bản thân. Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong hành trình phát triển EQ cho tuổi teen. Tự nhận thức là khả năng nhận diện chính xác cảm xúc của mình ngay khi chúng xuất hiện, đồng thời hiểu rõ nguyên nhân và tác động của chúng. Một học sinh có khả năng tự nhận thức tốt sẽ biết khi nào mình đang cảm thấy căng thẳng, buồn bã hay tức giận, từ đó có thể chủ động tìm cách điều chỉnh thay vì để cảm xúc dẫn dắt hành vi một cách vô thức. Để rèn luyện bản thân ở khía cạnh này, học sinh THPT tại Đà Nẵng có thể áp dụng nhiều phương pháp đơn giản nhưng hiệu quả. Kỹ thuật “dừng lại và hít thở” giúp tạo một khoảng lặng để quan sát dòng cảm xúc đang trôi chảy bên trong. Việc thực hành viết nhật ký cảm xúc hàng ngày cũng là một công cụ mạnh mẽ để ghi lại, phân tích và hiểu sâu hơn về thế giới nội tâm của mình. Quá trình này không chỉ giúp nâng cao kỹ năng quản lý cảm xúc mà còn giúp các em khám phá ra những điểm mạnh, điểm yếu và giá trị cốt lõi của bản thân, tạo tiền đề vững chắc cho việc định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT trong tương lai.

3.1. Kỹ thuật nhận diện và gọi tên cảm xúc cá nhân chính xác

Việc gọi tên chính xác cảm xúc là một kỹ năng cơ bản. Thay vì chỉ nói “cảm thấy tệ”, học sinh cần học cách phân biệt rõ ràng giữa “thất vọng”, “lo lắng”, “tội lỗi” hay “cô đơn”. Mỗi cảm xúc mang một thông điệp khác nhau và đòi hỏi một cách xử lý riêng. Thực hành bằng cách tự hỏi bản thân: “Cảm xúc chính xác mà mình đang trải qua là gì?” và cố gắng sử dụng từ vựng phong phú để mô tả nó. Kỹ thuật này giúp chuyển hóa một cảm giác mơ hồ thành một vấn đề cụ thể, dễ quản lý hơn, là bước khởi đầu để làm chủ thế giới nội tâm.

3.2. Tầm quan trọng của việc tự đánh giá điểm mạnh điểm yếu

Tự nhận thức bản thân còn bao gồm việc đánh giá một cách khách quan về năng lực, tính cách của mình. Học sinh nên thường xuyên dành thời gian suy ngẫm về những thành công và thất bại, phân tích xem đâu là điểm mạnh đã giúp mình đạt được kết quả tốt và đâu là điểm yếu cần cải thiện. Hiểu rõ bản thân giúp các em xây dựng sự tự tin, đặt ra những mục tiêu thực tế và lựa chọn môi trường học tập, làm việc phù hợp với khả năng, từ đó tối đa hóa tiềm năng phát triển cá nhân.

IV. Cách phát triển Trí tuệ cảm xúc qua các kỹ năng xã hội

Sau khi đã xây dựng được nền tảng tự nhận thức, bước tiếp theo trong việc nâng cao trí tuệ cảm xúc cho học sinh THPT Đà Nẵng là phát triển các kỹ năng xã hội. Đây là năng lực sử dụng nhận thức về cảm xúc của mình và người khác để quản lý các mối quan hệ một cách hiệu quả. Các kỹ năng này bao gồm đồng cảm và thấu hiểu, giao tiếp hiệu quả, giải quyết xung đột và xây dựng mối quan hệ. Trong môi trường học đường, học sinh tương tác với rất nhiều người, từ bạn bè, thầy cô đến gia đình. Khả năng đọc vị cảm xúc của người khác qua ngôn ngữ cơ thể, giọng điệu và lời nói sẽ giúp các em ứng xử phù hợp, tránh gây hiểu lầm. Đồng thời, biết cách thể hiện suy nghĩ và cảm xúc của mình một cách rõ ràng, tôn trọng là chìa khóa để duy trì các mối quan hệ lành mạnh. Việc tham gia các hoạt động đội nhóm, câu lạc bộ tại trường là cơ hội tuyệt vời để thực hành những kỹ năng sống cho học sinh cấp 3 này. Quá trình hợp tác và giải quyết các vấn đề chung sẽ giúp các em học cách lắng nghe, đàm phán và tìm ra tiếng nói chung, qua đó phát triển EQ cho tuổi teen một cách tự nhiên và bền vững.

4.1. Học cách đồng cảm và thấu hiểu quan điểm của người khác

Đồng cảm và thấu hiểu là khả năng đặt mình vào vị trí của người khác để cảm nhận và suy nghĩ như họ. Đây là kỹ năng nền tảng để xây dựng lòng tin và sự kết nối. Học sinh có thể rèn luyện bằng cách tích cực lắng nghe khi người khác chia sẻ, cố gắng hiểu nguyên nhân đằng sau hành động của họ thay vì vội vàng phán xét. Đọc sách, xem phim về các nền văn hóa và hoàn cảnh sống khác nhau cũng là một cách tốt để mở rộng tầm nhìn và phát triển khả năng thấu cảm.

4.2. Kỹ năng giao tiếp hiệu quả và giải quyết xung đột ôn hòa

Giao tiếp hiệu quả không chỉ là nói hay mà còn là biết cách lắng nghe, đặt câu hỏi và đưa ra phản hồi mang tính xây dựng. Khi xảy ra mâu thuẫn, thay vì tranh cãi gay gắt, học sinh cần học kỹ năng giải quyết xung đột bằng cách tập trung vào vấn đề, không công kích cá nhân, và cùng nhau tìm kiếm giải pháp đôi bên cùng có lợi. Những kỹ năng này không chỉ giúp ích trong môi trường học đường mà còn là tài sản quý giá trong suốt cuộc đời.

V. Mô hình nâng cao Trí tuệ cảm xúc cho học sinh ở Đà Nẵng

Để giải quyết thực trạng đáng báo động về EQ, việc xây dựng các mô hình can thiệp và nâng cao trí tuệ cảm xúc cho học sinh THPT Đà Nẵng là vô cùng cần thiết. Nghiên cứu của Trần Xuân Phương đã đề xuất và thực nghiệm các biện pháp tác động cụ thể, cho thấy sự cải thiện rõ rệt về chỉ số EQ của nhóm học sinh tham gia. Mô hình này tập trung vào việc tổ chức các lớp học kỹ năng, nơi học sinh được trang bị kiến thức và thực hành các bài tập về nhận diện, thấu hiểu và điều khiển cảm xúc. Kết quả thực nghiệm cho thấy sau khi được tác động, nhóm học sinh này đã có sự tiến bộ vượt bậc so với nhóm đối chứng. Bên cạnh các sáng kiến từ nghiên cứu, vai trò của hệ thống tư vấn tâm lý học sinh Đà Nẵng tại các trường học cần được đẩy mạnh. Các chuyên gia tâm lý có thể tổ chức các buổi hội thảo, tư vấn cá nhân và nhóm để hỗ trợ các em vượt qua stress học đường. Ngoài ra, các khóa học kỹ năng mềm Đà Nẵng do các trung tâm uy tín tổ chức cũng là một nguồn lực quan trọng, cung cấp một môi trường học tập năng động để các em rèn luyện bản thân và phát triển EQ cho tuổi teen một cách toàn diện. Sự kết hợp giữa nỗ lực của nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội sẽ tạo ra một hệ sinh thái giáo dục tích cực, giúp nâng cao chỉ số thông minh cảm xúc cho thế hệ tương lai.

5.1. Kết quả thực nghiệm từ chương trình kỹ năng sống cho học sinh

Theo tài liệu nghiên cứu, chương trình thực nghiệm tác động nâng cao TTCX đã mang lại kết quả tích cực. Nhóm học sinh tham gia được học các kỹ năng như nhận diện cảm xúc bản thân và người khác, kiểm soát và điều khiển cảm xúc. So sánh kết quả trước và sau thực nghiệm cho thấy một sự cải thiện đáng kể về khả năng quản lý cảm xúc và các kỹ năng xã hội. Điều này chứng tỏ rằng trí tuệ cảm xúc hoàn toàn có thể được cải thiện thông qua các chương trình giáo dục và rèn luyện có cấu trúc, cung cấp một định hướng khả thi cho các trường THPT tại Đà Nẵng.

5.2. Các khóa học kỹ năng mềm Đà Nẵng hỗ trợ phát triển EQ

Hiện nay, nhiều khóa học kỹ năng mềm Đà Nẵng được thiết kế chuyên biệt cho lứa tuổi thanh thiếu niên, tập trung vào các chủ đề như giao tiếp hiệu quả, làm việc nhóm, tư duy phản biện và quản lý cảm xúc. Các khóa học này thường sử dụng phương pháp học tập qua trải nghiệm, trò chơi tình huống và thảo luận nhóm, giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên và áp dụng ngay vào thực tế. Đây là một kênh hỗ trợ hữu ích bên cạnh chương trình giáo dục chính khóa.

5.3. Vai trò của tư vấn tâm lý học đường trong việc nâng cao EQ

Phòng tư vấn tâm lý học đường đóng vai trò là một điểm tựa tinh thần quan trọng cho học sinh. Đây là nơi các em có thể chia sẻ những khó khăn, lo lắng một cách an toàn và nhận được sự hỗ trợ chuyên nghiệp. Các chuyên gia tư vấn không chỉ giúp các em giải quyết các vấn đề trước mắt mà còn trang bị cho các em những công cụ và kỹ năng quản lý cảm xúc để đối phó với những thách thức trong tương lai, góp phần không nhỏ vào việc nâng cao EQ cho toàn thể học sinh.

VI. Tương lai của Trí tuệ cảm xúc trong định hướng nghề nghiệp

Trong bối cảnh thế giới việc làm thay đổi nhanh chóng, trí tuệ cảm xúc ngày càng được công nhận là yếu tố quyết định sự thành công bền vững, thậm chí còn quan trọng hơn cả năng lực chuyên môn. Do đó, việc tích hợp giáo dục EQ vào quá trình định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT là một xu hướng tất yếu. Một học sinh có chỉ số thông minh cảm xúc cao sẽ có khả năng tự đánh giá bản thân tốt hơn, từ đó lựa chọn được ngành nghề phù hợp với sở thích, năng lực và giá trị cá nhân. Họ cũng sẽ dễ dàng thích nghi với môi trường làm việc, có khả năng làm việc nhóm hiệu quả, lãnh đạo và truyền cảm hứng cho người khác. Tương lai của trí tuệ cảm xúc học sinh THPT Đà Nẵng phụ thuộc vào sự chung tay của toàn xã hội. Các nhà trường cần lồng ghép các nội dung giáo dục EQ vào chương trình giảng dạy. Gia đình cần tạo ra một môi trường cởi mở, nơi con cái được khuyến khích bày tỏ cảm xúc và học cách giải quyết vấn đề. Tầm nhìn dài hạn là xây dựng một thế hệ học sinh Đà Nẵng không chỉ xuất sắc về học vấn mà còn trưởng thành về mặt cảm xúc, sẵn sàng đối mặt với thử thách và đóng góp tích cực cho xã hội.

6.1. Mối liên hệ giữa EQ và thành công trong định hướng nghề nghiệp

Thành công trong sự nghiệp không chỉ đo bằng lương bổng hay chức vụ, mà còn bằng sự hài lòng và é nghĩa trong công việc. EQ chính là cầu nối quan trọng. Khả năng đồng cảm và thấu hiểu giúp một người nắm bắt nhu cầu của khách hàng và đồng nghiệp. Kỹ năng quản lý cảm xúc giúp họ giữ bình tĩnh trước áp lực và vượt qua thất bại. Chính vì vậy, việc định hướng nghề nghiệp cho học sinh THPT phải vượt ra ngoài việc cung cấp thông tin về các ngành học, mà cần giúp các em nhận thức và phát triển những phẩm chất cảm xúc này.

6.2. Khuyến nghị cho gia đình và nhà trường tại Đà Nẵng

Để nâng cao trí tuệ cảm xúc, nhà trường cần tổ chức nhiều hơn các hoạt động ngoại khóa, các dự án học tập theo nhóm và tăng cường vai trò của phòng tư vấn tâm lý. Về phía gia đình, cha mẹ cần trở thành những người làm gương trong việc quản lý cảm xúc, dành thời gian lắng nghe và trò chuyện với con cái, công nhận và tôn trọng cảm xúc của các em thay vì gạt đi hay phán xét. Sự phối hợp nhịp nhàng này sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi nhất cho sự phát triển EQ của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho các công trình nghiên cứu trí tuệ cảm xúc sau này. Bài nghiên cứu của tiến sĩ Trần Thị Thu Mai, giảng viên trường Đai học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh về đề tài: trí tuệ cảm xúc của học sinh trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh được đăng trên tạp chí khoa học Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, số 8, 2013, cho thấy mức độ trí tuệ cảm xúc nói chung của sinh viên hầu hết ở mức trung bình. Đa số sinh viên có biểu hiện trí tuệ cảm xúc chưa đồng đều giữa các mặt, có mặt biểu hiện trí tuệ chiến lược cảm xúc thấp hơn so với mặt biểu hiện trí tuệ trải nghiệm cảm xúc. Đặc biệt là hầu hết sinh viên đều có biểu hiện trí tuệ cảm xúc ở mặt nhận biết cảm xúc và hiểu biết cảm xúc ở mức cao hơn mặt biểu hiện cảm xúc hóa tư duy và điều khiển, quản lí cảm xúc.

Trong những năm gần đây, vấn đề trí tuệ cảm xúc được nghiên cứu nhiều hơn ở những cấp độ khác nhau và đã đạt được kết quả nhất định, chẳng hạn: luận văn thạc sĩ của Dương Thị Hoàng Yến (2004), luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Dung (2007), … Các 12 đề tài này phần lớn tập trung nghiên cứu trí tuệ cảm xúc của giáo viên trong hoạt động chủ nhiệm lớp. Luận văn thạc sĩ của tác giả Phan Trọng Nam (2004) và Nguyễn Thị Tuấn Anh (năm 2008) tập trung nghiên cứu trí tuệ cảm xúc của đối tượng là sinh viên sư phạm, Lê Hồng Lợi nghiên cứu trí tuệ cảm xúc của sinh viên trường cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật tỉnh Nghệ An và nhiều công trình nghiên cứu khác Ngoài ra còn một số sông trình nghiên cứu khác về trí tuệ cảm xúc tập trung chủ yếu trên đối tượng là sinh viên. Như vậy, có thể nói rằng những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về trí tuệ cảm xúc tuy chưa nhiều nhưng đã đạt được những kết quả bước đầu. Tuy nhiên, các đề tài về trí tuệ cảm xúc chưa quan tâm nhiều đến đối tượng học sinh trung học phổ thông.

Vì vậy, nghiên cứu trí tuệ cảm xúc của học sinh trung học phổ thông là việc làm cần thiết. Đặc biệt vấn đề trí tuệ cảm xúc của học sinh trường trung học phổ thông Thái Phiên, thành phố Đà Nẵng đã được nghiên cứu nhưng chưa nhiều. Hiểu được những vấn đề đó, chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu “thực trạng trí tuệ cảm xúc của học sinh trường trung học phổ thông Thái Phiên, thành phố Đà Nẵng” từ đó đề xuất một số biện pháp phát triển trí tuệ cảm xúc của học sinh trường trung học phổ thông Thái Phiên, thành phố Đà Nẵng, góp phần vào sự thành công của các em trong tương lai.2 Một số khái niệm liên quan 1.1 Trí tuệ  Khái niệm Trong từ điển Tiếng Việt: Trí tuệ là khả năng nhận thức lý tính đạt đến một trình độ nhất định [16]. Trong từ điển tâm lý: Trí tuệ là khả năng hành động thích nghi với biến động của hoàn cảnh thiên về tư duy trừu tượng [9].

Trong tiếng La tinh: Trí tuệ (Intellectus) có nghĩa là trí năng sắc sảo, sự hiểu biết chu đáo [5, tr.7] Cho đến nay, trong Tâm lý học có rất nhiều định nghĩa về trí tuệ tùy theo cách tiếp cận. Nhìn chung trí tuệ được hiểu theo hai quan niệm: quan niệm truyền thống và quan niệm hiện đại.  Trí tuệ theo quan niệm truyền thống Điểm chung của quan niệm truyền thống là đồng nhất trí tuệ với trí thông minh (intelligence). Freeman (1963), trong vô số các định nghĩa về trí tuệ, có thể thấy rõ có 3 loại: thứ nhất, xem trí tuệ là năng lực học tập; thứ hai, xem trí tuệ là năng 13 lực tư duy trừu tượng; thứ ba, xem trí tuệ là năng lực thích ứng cá nhân.

Nhóm quan điểm xem trí tuệ là năng lực học tập Nhà tâm lý học người Nga B. Ananhev xem trí tuệ là đặc điểm tâm lý phức tạp của con người mà kết quả của công việc học tập và lao động phụ thuộc vào nó. Bogoxlovki và những người khác (1973) xem hệ thống những thuộc tính trí tuệ của nhân cách đảm bảo cho sự tương đối dễ dàng trong việc nắm các tri thức, được hiểu là các năng lực chung [Dẫn theo 14]. Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy giữa học tập (đặc biệt là kết quả học tập) với khả năng trí tuệ của cá nhân có mối quan hệ nhân quả và chúng không đồng nhất.

Trên thực tế, phần lớn học sinh có chỉ số IQ cao thì kết quả học tập cũng cao, song cũng có những học sinh có chỉ số IQ cao nhưng kết quả học tập lại không cao. Điều này có thể giải thích bằng nhiều lý do như động cơ học tập, ý chí, hứng thú, cách học…Chính A. Binet đã nghiên cứu và chứng minh được những học sinh học kém là do khả năng trí tuệ và những em do lười hoặc những nguyên nhân khác [Dẫn theo 14]. Nhóm quan điểm xem trí tuệ là năng lực tư duy trừu tượng L.Terman (1937) cho rằng trí tuệ là năng lực phát triển tư duy trừu tượng.

Theo cách hiểu như vậy thì chức năng của trí thông minh là sử dụng có hiệu quả các khái niệm và tượng trưng. Menchinskaia xem đặc trưng của trí tuệ là sự tích lũy vốn tri thức và các thao tác trí tuệ để con người tiếp thu được tri thức [Dẫn theo 14]. Theo cách hiểu này, trí tuệ tức là khả năng sử dụng có hiệu quả các thao tác tư duy để giải quyết các vấn đề đặt ra. Trong khi đó, tư duy chỉ là một thành phần, một bộ phận của trí tuệ.

Quan niệm như vậy đã thu hẹp nội hàm lẫn hình thức của trí tuệ. Nhóm quan niệm xem trí tuệ là năng lực thích ứng của cá nhân Đây là quan niệm phổ biến nhất và được nhiều nhà nghiên cứu tán thành, D. Piaget xem bản chất của trí tuệ bộc lộ trong việc cấu tạo những mối quan hệ giữa môi trường và cơ thể. Ông cũng cho rằng bất kỳ trí tuệ nào cũng đều là một sự thích ứng [Dẫn theo 14].

Theo cách tiếp cận này, trí tuệ được thể hiện trong mối quan hệ giữa chủ thể và môi trường. Tuy nhiên sự tác động qua lại đó phải được xem xét như là một sự thích 14 ứng tích cực, có hiệu quả nhằm cải tạo môi trường cho phù hợp với mục đích của con người, chứ không phải là sự thích ứng thụ động đơn giản. Nhìn chung, các quan điểm trên không loại trừ lẫn nhau mà do cách tiếp cận khác nhau trong việc lựa chọn dấu hiệu quan trọng nhất của trí tuệ. Các quan niệm này còn có một điểm chung là đã đồng nhất trí tuệ với trí thông minh.

Nhưng rõ ràng không một định nghĩa nào trong các định nghĩa trên chứa đựng được hết bản chất của hiện tượng tâm lý phức tạp như trí tuệ của con người. Do vậy, có thể xem những quan niệm trên đây là những quan niệm truyền thống về trí tuệ. Những quan niệm này là nền tảng cho sự ra đời của quan niệm hiện đại về trí tuệ.  Trí tuệ theo quan niệm hiện đại Ngày nay, việc nghiên cứu trí tuệ dưới sự kết hợp các khoa học như: Di truyền học, Thần kinh học, Công nghệ thông tin…đã đem lại một cách nhìn toàn diện và sâu sắc hơn.

Từ đó, các nhà tâm lý học cũng thừa nhận trí tuệ là một hiện tượng tâm lý xã hội mang bản chất lịch sử xã hội chứ không phải là cơ cấu khép kín, không thay đổi và có tính bẩm sinh di truyền. Mặt khác, các nhà nghiên cứu có xu hướng cho rằng có nhiều loại trí tuệ khác nhau và trí tuệ theo cách hiểu như vậy được biểu thị bởi thuật ngữ Wisdom. Các nhà tâm lý học như: Hofstatter (1971), Sterberg và Gardner (1984) khẳng định trí tuệ phải có cơ sở và gắn liền với thực tiễn. Trí tuệ theo quan niệm mới không chỉ thể hiện ở việc giải quyết các nhiệm vụ có tính hàn lâm mà còn thể hiện ở việc giải quyết các tình huống trong đời sống hàng ngày.

Trí tuệ chính là kết quả tương tác giữa con người với môi trường sống đồng thời trí tuệ cũng là tiền đề cho sự tương tác đó. Theo Neisse (1976), nếu đặt trí tuệ hàn lâm (academic intelligence) vào điều kiện tự nhiên thì sẽ có một dạng trí tuệ khác được thể hiện khi thực hiện các tình huống đời thường. Cho đến 1990, Amelang và Bartussek gọi dạng trí tuệ này là trí tuệ thực tiễn (practical intelligence). Con người luôn sống và hoạt động trong mối tương tác với người khác, với cộng đồng, với các nhóm khác nhau, Vì vậy, nếu con người chỉ trang bị cho bản thân những tri thức trường học, tư duy logic, trí nhớ hay trí sáng tạo thì chưa đủ để hoàn thành nhiệm vụ thực tiễn.

Do vậy, ngoài trí thông minh và trí sáng tạo, con người còn cần phải có trí tuệ xã hội (Social Intelligence = SI). Trí tuệ xã hội là năng lực hoàn thành các nhiệm vụ trong hoàn cảnh có sự tương tác với người khác. Nó diễn ra trong 15 hoạt động cùng người khác, với mục đích, tâm lý và tính xã hội nhất định. Trí tuệ xã hội được tạo nên bởi ba thành tố sau đây, trong đó trí tuệ cảm xúc là hạt nhân: - Tự nhận thức về bản thân - Năng lực xã hội (social competence) bao gồm ba tiểu thành tố: + Nhận thức (cognitive) + Xúc cảm (emotion) + Vận động (motorie) - Trí tuệ cảm xúc bao gồm bốn tiểu thành tố: + Tri giác (nhận ra) cảm xúc + Khả năng biểu hiện cảm xúc + Điều khiển có hiệu quả cảm xúc (của mình và của người khác) + Sử dụng những thông tin có liên quan đến cảm xúc để thúc đẩy, đặt kế hoạch và thực hiện có kết quả những hành động nhất định.

Eysenck đã đưa ra mô hình trí tuệ ba tầng bậc dựa trên sự kế thừa, phát triển quan niệm truyền thống với quan niệm hiện đại: + Trí tuệ sinh học (biological intelligence) là mặt sinh học của năng lực trí tuệ và là một nguồn gốc của những khác biệt về trí tuệ cá nhân. + Trí tuệ tâm trắc (psychoetric intelligence) hay trí tuệ hàn lâm là mặt trí tuệ được đo bằng các trắc nghiệm IQ, CQ (Creative Quotient: chỉ số sáng tạo) truyền thống được xây dựng trong tình huống giả định, có tính hàn lâm chưa phải là tình huống thực trong cuộc sống. Nó bao gồm trí tuệ hàn lâm, trí thông minh hay năng lực nhận thức và sáng tạo.