Tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng tái định cư thủy điện Tuyên Quang

Luận án: Tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng tái định cư thủy điện Tuyên Quang - Đỗ Thị Kiều Nga

• Tác giả: Đỗ Thị Kiều Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Lan Oanh
• Trường học: Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa dân gian
• Đề tài: Tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng tái định cư thủy điện Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tri thức dân gian người Dao Đỏ tái định cư Tuyên Quang

Người Dao Đỏ tại Tuyên Quang sở hữu kho tàng văn hóa dân gian phong phú. Quá trình xây dựng nhà máy thủy điện Tuyên Quang tạo nên đợt di dân quy mô lớn. Hàng nghìn hộ đồng bào rời vùng lòng hồ Na Hang về các khu tái định cư mới. Môi trường sống thay đổi toàn diện từ địa hình, khí hậu đến cấu trúc làng bản. Tri thức dân gian đóng vai trò then chốt trong sự sinh tồn của cộng đồng. Đây là hệ thống kinh nghiệm tích lũy qua hàng trăm năm lịch sử. Đồng bào áp dụng tri thức bản địa để nhận diện đất đai, nguồn nước và thời tiết. Các kinh nghiệm này hỗ trợ quá trình dựng nhà, chọn giống cây trồng và tổ chức mùa vụ. Ngoài ra, phong tục tập quán giúp gắn kết cộng đồng tại nơi ở mới. Tri thức dân gian không chỉ là ký ức quá khứ. Hệ thống này trở thành công cụ thực tiễn giúp đồng bào vượt qua khó khăn ban đầu. Việc nghiên cứu kho tàng này mang giá trị khoa học sâu sắc. Giới nghiên cứu văn hóa đánh giá cao khả năng thích ứng sinh thái của người Dao Đỏ. Tri thức truyền thống vừa mang tính kế thừa, vừa liên tục biến đổi để thích nghi với hoàn cảnh sống mới.

1.1. Bối cảnh chuyển cư và biến đổi không gian sinh sống

Chương trình thủy điện Tuyên Quang khởi công tạo ra bước ngoặt lớn cho người Dao Đỏ. Đồng bào di chuyển từ huyện Na Hang về các vùng đất mới thuộc huyện Yên Sơn và Chiêm Hóa. Không gian cư trú chuyển từ vùng núi cao hiểm trở sang địa hình đồi thấp và thung lũng. Môi trường tự nhiên mới làm thay đổi điều kiện canh tác truyền thống. Rừng tự nhiên thu hẹp khiến nguồn lâm sản suy giảm nghiêm trọng. Đất sản xuất nông nghiệp có tính chất thổ nhưỡng khác biệt hoàn toàn so với quê cũ. Mạng lưới quan hệ xã hội trong bản làng cũng đứng trước nguy cơ phân tán. Người dân phải nhanh chóng thích nghi với lối sống tiếp cận gần thị trường. Bối cảnh này đặt ra thử thách lớn cho việc bảo tồn văn hóa cổ truyền.

1.2. Khái quát các thành tố tri thức dân gian truyền thống

Tri thức dân gian của người Dao Đỏ hình thành qua nhiều thế hệ gắn bó với rừng núi. Hệ thống này bao gồm ba thành tố cốt lõi. Thứ nhất là tri thức về sản xuất nông nghiệp nương rẫy và ruộng bậc thang. Người dân nắm vững chu kỳ thời tiết và đặc tính từng loại cây lương thực. Thứ hai là tri thức khai thác và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Luật tục dòng họ quy định nghiêm ngặt việc giữ gìn nguồn nước và rừng đầu nguồn. Thứ ba là tri thức chăm sóc sức khỏe bằng thuốc Nam. Người phụ nữ Dao Đỏ nổi tiếng với các bài thuốc tắm thảo dược. Cả ba thành tố này tạo nên bản sắc văn hóa vững chắc. Chúng vừa phục vụ nhu cầu sinh nhai, vừa nuôi dưỡng đời sống tâm linh bản địa.

II. Phân tích tri thức dân gian người Dao Đỏ tái định cư Tuyên Quang

Quá trình tái định cư tạo ra nhiều biến đổi sâu sắc trong đời sống người Dao Đỏ. Sự đứt gãy môi trường sinh thái gây khó khăn cho việc duy trì tập quán cũ. Tại vùng đất mới, diện tích đất nương rẫy bị thu hẹp đáng kể. Đồng bào không thể tiếp tục canh tác lúa nương theo lối truyền thống. Việc chuyển sang trồng lúa nước đòi hỏi kỹ thuật canh tác hoàn toàn mới. Nguồn nước tưới phụ thuộc vào hệ thống thủy lợi nhân tạo thay vì các khe suối tự nhiên. Sự thay đổi thổ nhưỡng khiến nhiều giống cây bản địa không thể phát triển thuận lợi. Bên cạnh đó, việc tiếp cận y tế hiện đại làm giảm vai trò của thầy lang bản địa. Thế hệ trẻ ít quan tâm đến việc học hỏi các bài thuốc Nam truyền thống. Nhiều loại cây thuốc quý biến mất do mất môi trường rừng tự nhiên. Rào cản đất đai và kinh tế thị trường tác động mạnh đến tâm lý cộng đồng. Quá trình giao lưu văn hóa diễn ra nhanh chóng làm mai một ngôn ngữ và chữ Nôm Dao. Những thách thức này đe dọa sự tồn tại lâu dài của di sản dân gian.

2.1. Biến đổi trong kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp

Môi trường tái định cư tạo ra thay đổi lớn trong phương thức mưu sinh. Đất nương dốc tại quê cũ nay thay bằng đất đồi gò hoặc ruộng cấy. Người Dao Đỏ phải từ bỏ dần tập quán canh tác luân khoảnh truyền thống. Kinh nghiệm chọn giống ngô, giống lúa nương cũ không còn phù hợp với đất mới. Thay vào đó, bà con chuyển sang sử dụng phân bón hóa học và giống lai cao sản. Lịch nông vụ cổ truyền dựa trên việc quan sát trăng sao dần mất chỗ đứng. Máy móc nông nghiệp hiện đại thay thế sức kéo trâu bò và công cụ thủ công. Sự biến đổi này giúp tăng năng suất mùa vụ ngắn hạn. Tuy nhiên, hiện tượng phụ thuộc vật tư thương mại làm suy giảm tri thức nông nghiệp truyền thống.

2.2. Nguy cơ mai một tri thức y học dân gian thuốc Nam

Nghề thuốc Nam của người Dao Đỏ đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng. Việc thiếu rừng tự nhiên khiến nguồn dược liệu quý hiếm cạn kiệt. Thầy thuốc phải đi rất xa để tìm kiếm cây thuốc quen thuộc. Nhiều bài thuốc tắm bảo vệ phụ nữ sau sinh bị thiếu hụt nguyên liệu bản địa. Bên cạnh đó, phương thức truyền khẩu bí truyền tạo ra lỗ hổng kế thừa. Giới trẻ đi làm ăn xa tại các đô thị và khu công nghiệp. Họ ít mặn mà với việc học tên cây thuốc và cách bào chế phức tạp. Các trạm y tế xã phát triển giúp việc điều trị bệnh nhanh chóng hơn. Thực tế này gián tiếp làm suy giảm thói quen sử dụng thảo dược trong gia đình. Tri thức y học bản địa đứng trước nguy cơ thất truyền.

III. Giải pháp bảo tồn tri thức dân gian người Dao Đỏ tái định cư

Việc bảo tồn tri thức dân gian của người Dao Đỏ đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ. Trước hết, chính quyền địa phương cần hỗ trợ quy hoạch đất trồng cây dược liệu. Mô hình vườn thuốc nam gia đình và cộng đồng giúp bảo vệ nguồn gen quý. Đồng bào cần kết hợp tri thức bản địa với tiến bộ khoa học kỹ thuật. Các phương pháp canh tác hữu cơ trên đất dốc giúp bảo vệ tầng đất mặt màu mỡ. Song song đó, công tác tư liệu hóa kho tàng văn hóa dân gian giữ vai trò then chốt. Cơ quan văn hóa cần ghi chép, số hóa các bài thuốc, phong tục và tri thức dân gian canh tác. Việc dịch thuật sách cổ chữ Nôm Dao sang chữ quốc ngữ tạo điều kiện lưu truyền cho thế hệ sau. Nhà trường địa phương nên đưa văn hóa truyền thống vào các hoạt động ngoại khóa. Việc này khơi dậy niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ. Hơn nữa, chính sách tôn vinh nghệ nhân dân gian giúp khuyến khích hoạt động truyền dạy nghề thuốc. Cộng đồng cần đóng vai trò chủ thể trong mọi hoạt động bảo tồn.

3.1. Phục hồi nguồn dược liệu và kỹ thuật canh tác bền vững

Phục hồi nguồn dược liệu tự nhiên là biện pháp cấp bách hàng đầu. Chính quyền cơ sở cần giao đất, giao rừng dài hạn cho các hộ gia đình Dao Đỏ. Việc này khuyến khích người dân khoanh nuôi và nhân giống cây thuốc quý dưới tán rừng phòng hộ. Các hợp tác xã dược liệu cần được thành lập để tổ chức sơ chế bài bản. Trong nông nghiệp, kỹ thuật canh tác bậc thang cải tiến cần được áp dụng rộng rãi. Đồng bào duy trì tập quán ủ phân hữu cơ vi sinh để cải tạo chất đất đồi bạc màu. Việc trồng xen canh cây họ đậu giúp tăng độ phì nhiêu và chống xói mòn hiệu quả. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm truyền thống và khoa học mang lại hiệu quả bền vững.

3.2. Tư liệu hóa di sản và truyền dạy cho thế hệ trẻ

Tư liệu hóa di sản là con đường ngắn nhất để ngăn chặn sự thất truyền. Các chuyên gia cần phối hợp cùng già làng để biên soạn sách hướng dẫn y học bản địa. Những thông tin về đặc tính thực vật, liều lượng và cách dùng cần được ghi chép chuẩn xác. Bên cạnh đó, các lớp dạy chữ Nôm Dao và phong tục truyền thống cần mở tại nhà văn hóa bản. Các nghệ nhân ưu tú trực tiếp giảng dạy cho thanh thiếu niên địa phương. Phương pháp truyền dạy trực quan thông qua trải nghiệm thực tế hái thuốc trên rừng mang lại hiệu quả cao. Việc ứng dụng mạng xã hội để quảng bá văn hóa Dao Đỏ cũng tạo sức hút lớn. Giới trẻ sẽ tự hào hơn về di sản nguồn cội.

IV. Kết luận về tri thức dân gian người Dao Đỏ tái định cư Tuyên Quang

Tri thức dân gian của người Dao Đỏ tại các điểm tái định cư thủy điện Tuyên Quang là di sản văn hóa vô giá. Dù trải qua nhiều biến đổi do thay đổi môi trường sinh thái, hệ thống tri thức này vẫn khẳng định sức sống mãnh liệt. Khả năng thích ứng linh hoạt giúp đồng bào vượt qua khó khăn để ổn định cuộc sống. Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn tri thức dân gian mở ra hướng phát triển kinh tế đầy tiềm năng. Mô hình du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm tắm lá thuốc Dao Đỏ đang thu hút nhiều du khách. Các sản phẩm nông sản sạch và dược liệu bản địa từng bước vươn ra thị trường rộng lớn. Điều này chứng minh giá trị kinh tế trực tiếp của tri thức bản địa. Việc giữ gìn bản sắc văn hóa không hề mâu thuẫn với mục tiêu hiện đại hóa nông thôn. Ngược lại, văn hóa truyền thống tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững. Tri thức dân gian chính là nguồn lực nội sinh quý giá của cộng đồng người Dao Đỏ.

4.1. Phát huy giá trị thích ứng sinh thái nhân văn

Tri thức dân gian thể hiện rõ năng lực thích ứng sinh thái tuyệt vời của người Dao Đỏ. Khi đối mặt với hoàn cảnh sống mới, cộng đồng không hoàn toàn từ bỏ lối sống cũ. Họ chọn lọc những kinh nghiệm cốt lõi để áp dụng vào thực tế tái định cư. Mối quan hệ tương hỗ giữa con người và thiên nhiên tiếp tục được duy trì qua các nghi lễ nông nghiệp. Văn hóa truyền thống trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc cho người dân lúc gian nan. Sự gắn kết cộng đồng giúp bà con vượt qua khó khăn kinh tế ban đầu. Năng lực thích ứng linh hoạt này mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Đây là minh chứng rõ nét cho sức sống bền bỉ của văn hóa tộc người.

4.2. Ứng dụng tri thức bản địa vào sinh kế và du lịch

Chuyển hóa tri thức dân gian thành sản phẩm du lịch là hướng đi triển vọng tại Tuyên Quang. Bài thuốc tắm lá truyền thống của người Dao Đỏ có thể phát triển thành dịch vụ chăm sóc sức khỏe độc đáo. Nhiều hộ gia đình tại vùng tái định cư đã bắt đầu xây dựng mô hình homestay sinh thái. Du khách được trực tiếp tham gia trải nghiệm hái thuốc, sao chè và thưởng thức ẩm thực bản địa. Bên cạnh đó, các sản phẩm thêu thổ cẩm thủ công trở thành quà lưu niệm giá trị. Thu nhập từ du lịch giúp cộng đồng có thêm nguồn lực bảo tồn văn hóa. Tri thức bản địa nhờ đó thoát khỏi tình trạng mai một để trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học "Tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng tái định cư thủy điện Tuyên Quang" do nghiên cứu sinh Đỗ Thị Kiều Nga thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Lan Oanh, bảo vệ năm 2025 tại Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, thuộc chuyên ngành Văn hóa dân gian, mã số 9229041.

Về tính cấp thiết, dự án Thủy điện Tuyên Quang được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 288/QĐ-TTg ngày 19/4/2002 và Quyết định số 08/2007/QĐ-TTg, với diện tích vùng ngập lòng hồ gần 15.000 km², tác động di dời dân cư tại 75 bản làng thuộc 15 xã của 3 huyện Na Hang (Tuyên Quang), Ba Bể (Bắc Kạn) và Bắc Mê (Hà Giang), trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 89,8%. Trải qua hơn 20 năm thực hiện chương trình di dân, đời sống cư dân đã dần ổn định về mặt cơ sở vật chất. Tuy nhiên, việc rời bỏ địa bàn cư trú truyền thống ở vùng núi cao để chuyển về các điểm tái định cư mới đã tạo ra những đứt gãy sinh thái - xã hội sâu sắc. Tri thức dân gian vốn được hình thành, tích lũy qua nhiều thế hệ để thích ứng với môi trường tự nhiên nguyên bản nay đứng trước nguy cơ biến đổi và mai một. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu về sinh kế hoặc văn hóa của cộng đồng người Dao sở tại, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, độc lập và mang tính hệ thống về các thực hành tri thức dân gian cùng sự biến đổi thích ứng của người Dao Đỏ di dời từ vùng lòng hồ đến các điểm tái định cư mới tại tỉnh Tuyên Quang.

Mục đích nghiên cứu của luận án là đánh giá vai trò của tri thức dân gian đối với đời sống cộng đồng người Dao Đỏ trước và sau tái định cư; lý giải nguyên nhân và tiến trình biến đổi, thích ứng của hệ thống tri thức này dưới tác động của môi trường sinh thái và vai trò của chủ thể văn hóa; từ đó nhận diện những vấn đề đang đặt ra và trao đổi các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong giai đoạn hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể qua ba nội dung:

1. Tổng quan nguồn tài liệu thứ cấp nhằm xác định khoảng trống nghiên cứu; làm rõ các khái niệm công cụ, cơ sở lý luận; khái quát đặc điểm lịch sử, sinh kế và văn hóa của người Dao Đỏ vùng tái định cư thủy điện Tuyên Quang.
2. Phân tích các thực hành tri thức dân gian của người Dao Đỏ trước và sau di dân, xác định chiều hướng biến đổi, thích ứng và đánh giá vai trò của tri thức đối với đời sống tộc người.
3. Bàn luận về các yếu tố tác động và những vấn đề đặt ra đối với tri thức dân gian của người Dao Đỏ trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và điều kiện cụ thể của địa phương.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm:

1. Trước di dân, tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng lòng hồ thủy điện Tuyên Quang được thực hành như thế nào?
2. Tri thức dân gian của người Dao Đỏ được thực hành và biến đổi như thế nào trong bối cảnh tái định cư?
3. Tri thức dân gian có vai trò như thế nào đối với đời sống của người Dao Đỏ trước và sau tái định cư?
4. Những yếu tố tác động đến sự biến đổi tri thức dân gian và những vấn đề hiện tại mà tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng tái định cư đang đối mặt là gì?
5. Cần có những giải pháp gì để duy trì và phát huy tốt tri thức dân gian của người Dao Đỏ trong điều kiện hiện nay?

Giả thuyết nghiên cứu của luận án bao gồm ba điểm chính:

1. Trước khi di dân, người Dao Đỏ sở hữu một kho tàng tri thức dân gian phong phú gắn liền với tập quán vùng núi cao, giữ vai trò quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng.
2. Tại các điểm tái định cư, tri thức dân gian của người Dao Đỏ bị mai một nhiều hơn là được bảo vệ; sự biến đổi này là kết quả tổng hòa của chính sách Nhà nước, điều kiện tự nhiên mới, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giao lưu văn hóa và sự lựa chọn chủ động của chính cộng đồng để thích ứng.
3. Tri thức dân gian của người Dao Đỏ đang đối diện với nguy cơ suy giảm nhiều giá trị, làm phai nhạt dần bản sắc văn hóa tộc người.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu chính là tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng tái định cư thủy điện Tuyên Quang, trọng tâm là sự biến đổi và thích ứng trong các thực hành tri thức trước và sau khi chuyển đến nơi ở mới, cùng môi trường tự nhiên, xã hội và đời sống kinh tế, văn hóa liên quan. Phạm vi không gian được giới hạn tại các thôn tái định cư thuộc xã Trung Hà, xã Tân Mỹ (huyện Chiêm Hóa) và xã Phúc Sơn (huyện Lâm Bình), tỉnh Tuyên Quang. Phạm vi thời gian kéo dài từ năm 2002 (thời điểm bắt đầu cuộc di dân) cho đến thời điểm khảo sát nghiên cứu (năm 2024 - 2025). Phạm vi nội dung tập trung vào ba thành tố tri thức cơ bản: tri thức trong sản xuất nông nghiệp; tri thức trong khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên; tri thức trong chăm sóc sức khỏe và chữa bệnh bằng thuốc Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân tích theo từng nhóm chủ đề học thuật:

Về tình hình nghiên cứu lý luận tri thức dân gian, thuật ngữ tri thức bản địa lần đầu xuất hiện trong ấn phẩm của Robert Chambers (1979), sau đó được Brokensha và D. Warren (1980) tiếp tục phát triển. D. Warren định nghĩa tri thức bản địa là hệ thống tri thức và thực nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ trong một lĩnh vực cụ thể gắn với nền văn hóa chuyên biệt. Kothari (Ấn Độ) phân tích tính chất truyền khẩu và sự biểu đạt của tri thức truyền thống qua nghi lễ, tập tục và phương thức ứng xử sinh thái. Tại Việt Nam, từ giữa thập niên 1990, các công trình tiếp cận có hệ thống về vấn đề này bắt đầu phát triển mạnh: Ngô Đức Thịnh (1995) với "Tri thức dân gian và phát triển"; Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc (1998) với "Kiến thức bản địa của đồng bào vùng cao trong nông nghiệp và quản lý tài nguyên thiên nhiên"; Phạm Quang Hoan (2003) với "Tri thức địa phương của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam"; Trần Hữu Sơn (2017) với "Ứng xử với môi trường tự nhiên của người Dao vùng Tây Bắc"; Bùi Hoài Sơn (2010), Trương Thị Cẩm Vân (2013), Vũ Trường Giang (2012, 2013) và Nguyễn Ngọc Thanh (2016, 2023). Các tác giả cơ bản đồng thuận rằng các khái niệm tri thức bản địa, tri thức địa phương và tri thức dân gian có nội hàm tương đương, phản ánh kinh nghiệm ứng xử của con người với môi trường tự nhiên và xã hội. Một số công trình đi sâu vào từng tộc người và từng thành tố chuyên biệt như Lương Văn Thiết (người Thái ở Nghệ An), Mai Văn Tùng (người Mường ở Thanh Hóa), Dương Tuấn Nghĩa (người Hà Nhì Đen ở Lào Cai), Nguyễn Thẩm Thu Hà (người Sán Dìu ở Tuyên Quang).

Về nghiên cứu tộc người Dao và nhóm Dao Đỏ, các ghi chép sớm nhất xuất hiện từ thời phong kiến qua tác phẩm Kiến văn tiểu lục (1778) của Lê Quý Đôn khi mô tả về các nhóm người Mán ở Tuyên Quang, tiếp đó là Hoàng Bình Chính (1778) trong Hưng Hóa xứ - phong thổ lục và Phạm Thận Duật (1856) trong Hưng Hóa ký lược. Đến thập niên 1960 - 1970, các nhà dân tộc học như Mạc Đường, Trần Quốc Vượng, Phan Hữu Dật, Hoàng Hoa Toàn công bố nhiều nghiên cứu xác minh tên gọi, nguồn gốc và phân loại ngành Dao. Đáng chú ý là công trình chuyên khảo dân tộc chí Người Dao ở Việt Nam (1971) của nhóm tác giả Bế Viết Đẳng, Nguyễn Khắc Tụng, Nông Trung và Nguyễn Nam Tiến. Hội thảo quốc tế năm 1995 tại Thái Nguyên và Hội thảo quốc gia năm 2017 tại Tuyên Quang đã cung cấp nhiều tư liệu về sự phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người. Các công trình của Hà Thị Thu Thủy và Dương Quỳnh Phương (Thái Nguyên), Phạm Công Hoan (Sơn La và Lào Cai), Nguyễn Ngọc Thanh (về tài nguyên thiên nhiên năm 2016 và 2023), Trần Hồng Hạnh, Bùi Minh Hào, Lê Văn Hưng, Nguyễn Thị Thảo, Trần Quốc Toản, Trần Văn Ơn, Trần Công Khánh, Vũ Thị Trang tại Sa Pa (Lào Cai) đã mô tả nhiều khía cạnh về cây thuốc, tập quán hái lượm và ứng xử môi trường của người Dao Đỏ.

Về nghiên cứu tại địa bàn Tuyên Quang và khu vực di dân tái định cư, các công trình đáng chú ý gồm: sách chuyên khảo của Nịnh Văn Độ (chủ biên) về các dân tộc Tày, Dao, Sán Dìu ở Tuyên Quang; ấn phẩm của Bảo tàng các dân tộc Việt Nam về văn hóa phi vật thể vùng lòng hồ thủy điện Tuyên Quang; loạt bài viết của Triệu Thị Nhất về biến đổi văn hóa vật chất của người Dao di dời từ xã Trùng Khánh (Na Hang) sang xã Hoàng Khai (Yên Sơn). Tại xã Phúc Sơn (huyện Chiêm Hóa, nay thuộc Lâm Bình), có các nghiên cứu của Lê Hải Đăng và Phạm Thị Thu Hà về tri thức quản lý rừng, Nguyễn Trường Giang về canh tác nương, Nguyễn Thị Tám về quan niệm sức khỏe. Đáng chú ý, công trình của Trần Văn Bình (chủ biên) thuộc đề tài NAFOSTED đã phân tích sự biến đổi sinh kế và thích ứng văn hóa của cộng đồng người Dao vùng lòng hồ.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Hầu hết các nghiên cứu trước đây tại Tuyên Quang hoặc chỉ tập trung vào nhóm cư dân Dao sở tại (như trường hợp thôn Tầng, xã Phúc Sơn), hoặc tiếp cận biến đổi sinh kế chung dưới góc độ xã hội học và nhân học kinh tế. Chưa có công trình nào khảo sát chuyên sâu, có hệ thống về toàn bộ diện mạo, thực hành và sự biến đổi của tri thức dân gian ở cả ba lĩnh vực (nông nghiệp; quản lý tài nguyên thiên nhiên; y dược học dân gian) của nhóm người Dao Đỏ di dời trực tiếp từ xã Xuân Tiến, Xuân Tân về các điểm tái định cư xã Phúc Sơn, Trung Hà và Tân Mỹ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự kết hợp giữa các khái niệm công cụ, hai lý thuyết nền tảng và phương pháp tiếp cận chuyên ngành.

Hệ thống khái niệm công cụ được vận dụng bao gồm:

• Tri thức dân gian: Toàn bộ kinh nghiệm, hiểu biết của con người về môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và bản thân, được hình thành và tích lũy trong lịch sử lâu dài của cộng đồng thông qua trải nghiệm thực tế trong lao động sản xuất, quan hệ xã hội và thích ứng môi trường, được lưu truyền qua trí nhớ và thực hành xã hội.
• Văn hóa tộc người: Toàn bộ những sáng tạo vật chất và tinh thần do một cộng đồng tộc người tạo ra trong quá trình sinh tồn, phát triển gắn bó với môi trường, được các thành viên cộng đồng thừa nhận dựa trên ba tiêu chí cơ bản: tiếng nói, đặc điểm sinh hoạt văn hóa và ý thức tự giác tộc người.
• Biến đổi văn hóa: Sự thay đổi làm cho các mô hình ứng xử, niềm tin và cấu trúc văn hóa trở nên khác trước dưới tác động của các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và giao lưu văn hóa.
• Thích ứng văn hóa: Quá trình cộng đồng người biến đổi các hành vi, tập quán và tri thức để phù hợp với hoàn cảnh sống mới, bao gồm việc chủ động tận dụng các thuận lợi và đối phó với những khó khăn của môi trường tự nhiên và xã hội mới.
• Vùng tái định cư và điểm tái định cư: Khu vực địa lý và các cụm dân cư cụ thể do Nhà nước quy hoạch, tổ chức để tiếp nhận, ổn định đời sống cho các hộ dân phải di chuyển chỗ ở phục vụ công trình thủy điện Tuyên Quang.

Về lý thuyết nghiên cứu:

1. Thuyết Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology): Đại diện bởi Julian Steward và Leslie White. Lý thuyết này xem xét văn hóa là hệ thống thích nghi của con người với môi trường tự nhiên cụ thể và quá trình tiến hóa văn hóa mang tính đa tuyến. Trong luận án, lý thuyết này được sử dụng làm khung giải thích nguyên nhân biến đổi tri thức dân gian của người Dao Đỏ khi không gian sinh thái thay đổi căn bản từ vùng rừng núi cao lòng hồ sang vùng thung lũng, bán sơn địa tại các điểm tái định cư.
2. Thuyết Chức năng (Functionalism): Kết hợp quan điểm của Bronislaw Malinowski và A. Radcliffe-Brown. Luận án đặc biệt vận dụng hướng chức năng tâm lý học của Malinowski, cho rằng các thiết chế và thực hành văn hóa tồn tại nhằm đáp ứng 7 nhu cầu cơ bản của con người (dinh dưỡng, tái sản xuất, thể xác, an toàn, nghỉ ngơi, di chuyển, tăng trưởng). Lý thuyết này giúp làm rõ các thực hành tri thức về nông nghiệp, cây thuốc, nghi lễ nguồn nước đang đáp ứng các nhu cầu sinh tồn, tâm lý và xã hội nào của người Dao Đỏ ở nơi ở mới.

Cách tiếp cận của đề tài gồm cách tiếp cận hệ thống (coi văn hóa dân gian là một chỉnh thể nguyên hợp theo quan điểm của Ngô Đức Thịnh) và cách tiếp cận nhân học văn hóa / chủ thể - tiếng nói của người trong cuộc.

Các phương pháp nghiên cứu thực địa và phân tích bao gồm:

• Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp: Thu thập, đối sánh các số liệu thống kê, văn bản chính sách, công trình dân tộc chí và báo cáo kinh tế - xã hội địa phương.
• Phương pháp quan sát tham dự: Tác giả điền dã trong hơn 10 năm tại các xã Phúc Sơn, Trung Hà, Tân Mỹ với các đợt kéo dài từ 4 đến 8 ngày; tham gia trực tiếp vào hoạt động làm men lá (thôn Phiêng Tạ), lễ cúng giải hạn (thôn Nà Giàng), thu hái cây thuốc quanh vườn, cách thức chữa bệnh bằng đốt bấc, canh tác lúa, ngô và các nghi lễ vòng đời.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện với các chuyên gia nghiên cứu văn hóa Dao, người cao tuổi, trưởng họ, cán bộ thôn, thầy cúng, người làm nghề bốc thuốc Nam (bà CTM, bà PTP), phụ nữ và thanh niên; kết hợp phỏng vấn hồi cố để khôi phục ký ức văn hóa trước năm 2002.
• Phương pháp thảo luận nhóm: Thực hiện cuộc thảo luận nhóm với 4 nam giới (40 đến gần 70 tuổi, gồm người am hiểu phong tục, 2 thầy cúng và người dân) về luật tục, thần rừng, nguồn nước; cuộc thảo luận thứ hai với 5 phụ nữ (45 đến 70 tuổi) về việc nhận diện cây thuốc và tủ thuốc dân gian của bà CTM.
• Phương pháp so sánh: Đối sánh thực hành tri thức trước và sau di dân; so sánh giữa các điểm tái định cư có cự ly khác nhau; so sánh dữ liệu thực địa với các nghiên cứu giai đoạn trước.

Hạng mục phương pháp	Địa bàn / Đối tượng cụ thể	Dữ liệu và nội dung ghi nhận
Quan sát tham dự	Thôn Phiêng Tạ (Phúc Sơn), Nà Giàng (Tân Mỹ), các thôn tại Trung Hà	Quan sát kỹ thuật làm men lá, cúng giải hạn, chữa bệnh đốt bấc, thu hái lâm sản
Phỏng vấn sâu	Thầy cúng, người bốc thuốc (bà PTP, CTM), người cao tuổi, cán bộ thôn	Thu thập thông tin hồi cố về vùng hồ cũ, kỹ thuật trị bệnh, bài thuốc nam, lễ tục
Thảo luận nhóm	Nhóm nam giới (4 người); Nhóm phụ nữ (5 người)	Thảo luận luật tục bảo vệ rừng, nguồn nước; nhận diện thành phần cây thuốc vườn
Phương pháp so sánh	Giữa quê cũ (Na Hang) và 3 xã tái định cư (Phúc Sơn, Tân Mỹ, Trung Hà)	Xác định danh mục tri thức duy trì, biến đổi, mai một và các kỹ thuật mới tiếp thu

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và khái quát về người Dao Đỏ vùng tái định cư thủy điện Tuyên Quang

Chương này trình bày cơ sở lý luận, tổng quan lịch sử nghiên cứu và khái quát bối cảnh địa bàn, tộc người. Dự án thủy điện Tuyên Quang yêu cầu di chuyển 4.630 hộ dân (tính đến năm 2006). Tỉnh Tuyên Quang tiếp nhận số lượng lớn nhất với 4.980 nhân khẩu tái định cư. Các điểm khảo sát của đề tài tiếp nhận cư dân di dời từ xã Xuân Tiến và Xuân Tân (huyện Na Hang):

• Xã Phúc Sơn (huyện Lâm Bình, trước thuộc Chiêm Hóa): diện tích tự nhiên 9.090,85 ha, dân số 8.541 người; người Dao Đỏ tái định cư tập trung ở ba thôn Phiêng Tạ, Noong Cuồng, Bó Cạu (cách quê cũ khoảng 40 km).
• Xã Trung Hà (huyện Chiêm Hóa): diện tích 10.317 ha, dân số 7.377 người; người Dao Đỏ tập trung tại Bản Ba 1, Bản Ba 2, Khuon Pồng 1, Khuổi Hỏi; là xã thuần nông với 98,5% lao động nông nghiệp.
• Xã Tân Mỹ (huyện Chiêm Hóa): diện tích 7.189,59 ha, dân số 8.541 người; người Dao Đỏ cư trú tại Nà Giàng, Bản Tụm, Sơn Thủy, Trung Sơn, Lăng Lé (cách quê cũ 60 km).

Người Dao ở Việt Nam có dân số 891.151 người (Tổng điều tra 2019), tại Tuyên Quang có 105.359 người. Nhóm Dao Đỏ tại Na Hang di cư vào Việt Nam khoảng từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVII, tự xưng là "Kiềm miền" (người ở rừng) hoặc "Dìu miền". Về văn hóa vật chất và tinh thần tại nơi ở mới: 98% số nhà ở đã thay đổi hoàn toàn cách bố trí mặt bằng sinh hoạt, chỉ còn 2% giữ cấu trúc truyền thống; diện tích nhà thu hẹp về 3 gian hoặc chuyển sang nhà xây cấp bốn; trang phục nữ cổ truyền vẫn được duy trì trong đám cưới, lễ tết nhưng số lượng giảm sút, trong khi trang phục nam gần như mất hẳn; chế độ ăn chuyển từ ngô, sắn sang gạo tẻ mua tại chợ; nghi lễ cấp sắc suy giảm mạnh, trong gần 20 năm không có trường hợp nào làm lễ cấp sắc mới tại các điểm tái định cư khảo sát; chữ Nôm Dao và dân ca Pá dung rơi vào tình trạng mai một do thế hệ trẻ không theo học.

Chương 2: Tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng thủy điện Tuyên Quang trước di dân

Chương 2 phục dựng bức tranh thực hành tri thức dân gian tại không gian sinh tồn cũ ở vùng lòng hồ Na Hang trước năm 2002. Địa bàn cũ có độ che phủ rừng lớn, địa hình chia cắt mạnh, khí hậu phân hóa hai mùa rõ rệt (mùa hè nóng ẩm mưa nhiều từ tháng 4 đến tháng 9 âm lịch; mùa đông khô lạnh từ tháng 10 đến tháng 3 âm lịch).

Trong sản xuất nông nghiệp, sinh kế chính của người Dao Đỏ là canh tác ruộng nước một vụ (làm đất từ tháng Giêng đến tháng 5, cấy lúa vào tháng 6, gặt vào tháng 10 âm lịch), thời gian còn lại trồng ngô, đậu, rau vụ đông và làm nương rẫy. Tri thức thời tiết, đất đai và nguồn nước được tích lũy phục vụ việc dẫn thủy nhập điền qua các máng mó nước bằng tre nứa.

Trong khai thác và quản lý tài nguyên thiên nhiên, người Dao Đỏ phụ thuộc vào rừng nguyên sinh để hái lượm lâm sản, săn bắt và đánh bắt cá lòng hồ. Tri thức khai thác cây đao và cây báng mọc tự nhiên là nét đặc trưng: ruột cây đao, báng được khai thác quanh năm để làm lương thực chống đói và chưng cất thành loại rượu đao, rượu báng nổi tiếng. Rừng và nguồn nước được quản lý bằng luật tục nghiêm ngặt; cộng đồng duy trì các nghi lễ tín ngưỡng cúng thần rừng (Khoi kềm), cúng nguồn nước, cúng ma ruộng, lễ tống trùng (đuổi sâu bọ) và kiêng kỵ chặt phá rừng đầu nguồn.

Trong chăm sóc sức khỏe, người Dao Đỏ sở hữu kho tàng tri thức phong phú về thảo dược tự nhiên. Phụ nữ nắm giữ kinh nghiệm nhận biết, thu hái các loại lá thuốc tắm cho phụ nữ sau sinh, thuốc bồi bổ và trị đau nhức xương khớp. Bên cạnh thảo dược, các phương pháp chữa bệnh dân gian như đốt bấc (sử dụng ngọn bấc đèn tẩm dầu thảo mộc để hơ, điểm huyệt trị cảm, đau bụng) được sử dụng phổ biến, kết hợp cùng các nghi lễ cúng gọi hồn, trừ tà khi có người ốm đau.

Chương 3: Tri thức dân gian của người Dao Đỏ trong bối cảnh tái định cư

Chương 3 phân tích sự biến đổi của tri thức dân gian trong môi trường sinh thái và kinh tế mới. Tại các điểm tái định cư ở Phúc Sơn, Trung Hà và Tân Mỹ, diện tích đất canh tác bình quân đầu người giảm, không còn không gian rừng tự nhiên rộng lớn như ở quê cũ.

Trong sản xuất nông nghiệp, người Dao Đỏ phải chuyển đổi lịch mùa vụ từ một vụ lúa sang hai vụ lúa nước kết hợp trồng màu (lạc, ngô hàng hóa), học tập kỹ thuật thâm canh từ người Tày và người Kinh sở tại. Các công cụ cơ giới hóa như máy cày mini, máy tuốt lúa, máy tách hạt ngô xuất hiện và thay thế dần công cụ truyền thống. Tri thức canh tác nương rẫy vùng dốc cao gần như tiêu biến do không còn đất nương.

Trong sử dụng tài nguyên thiên nhiên, nguồn cây đao và báng tự nhiên không còn ở nơi ở mới, buộc người Dao Đỏ phải từ bỏ nghề nấu rượu đao, báng truyền thống. Thay vào đó, họ chuyển sang nấu rượu gạo, rượu ngô men lá. Tri thức làm men lá cổ truyền được điều chỉnh để tìm kiếm các loại thảo mộc thay thế tại chỗ hoặc mua nguyên liệu từ chợ. Do rừng tự nhiên bị thu hẹp và thuộc diện quản lý bảo vệ nghiêm ngặt của Nhà nước, việc thu hái lâm sản tự nhiên giảm mạnh. Để duy trì nguồn dược liệu, một số người làm thuốc chuyển hướng sang di thực cây thuốc từ rừng về trồng quanh vườn nhà. Kết quả khảo sát thực địa đã ghi nhận vườn thuốc quanh nhà bà PTP (Bảng 3.10) và bà CTM (Bảng 3.11) với hàng chục loài thảo dược được khoanh vùng bảo tồn. Các nghi lễ nông nghiệp gắn với rừng và nguồn nước như cúng thần rừng, cúng mở máng nước tự nhiên biến mất do hệ thống nước sinh hoạt đã được chuyển sang đường ống dẫn nước và giếng khoan bê tông.

Trong chăm sóc sức khỏe, tri thức chữa bệnh bằng thuốc Nam phân hóa rõ rệt: các tri thức phổ thông (thuốc tắm phụ nữ sau sinh, lá xông giải cảm) vẫn được duy trì trong các hộ gia đình; phương pháp đốt bấc còn được áp dụng cho trẻ nhỏ và người già; tuy nhiên, các bài thuốc trị bệnh nan y gia truyền chỉ còn lưu giữ ở một số rất ít thầy lang chuyên nghiệp (như bà CTM). Khi mắc bệnh nặng, người dân có xu hướng tìm đến trạm y tế xã và bệnh viện thay vì chỉ dựa vào thầy cúng và thảo dược như trước.

Chương 4: Vai trò, tác động và những vấn đề đặt ra với tri thức dân gian của người Dao Đỏ trong bối cảnh tái định cư

Chương 4 đúc kết vai trò, phân tích căn nguyên biến đổi và định hướng bảo tồn hệ thống tri thức.

Về vai trò: Tri thức dân gian tiếp tục giữ vị trí cốt lõi hỗ trợ cộng đồng thích ứng với điều kiện tự nhiên mới, bảo đảm sinh kế tự cung tự cấp và phát triển kinh tế hàng hóa (thông qua sản phẩm rượu men lá, cây thuốc); hỗ trợ người dân tự chăm sóc sức khỏe bước đầu với chi phí thấp; đồng thời là chất keo duy trì gắn kết xã hội thông qua các hình thức trao truyền, sinh hoạt họ hàng và nghi lễ chu kỳ đời người.

Về các yếu tố tác động đến sự biến đổi tri thức:

1. Tác động của chính sách, pháp luật: Quy hoạch tái định cư, chính sách giao đất giao rừng và quy chế quản lý bảo vệ rừng đặc dụng làm thay đổi căn bản quyền tiếp cận tài nguyên thiên nhiên của người dân.
2. Tác động của điều kiện tự nhiên: Sự khác biệt về địa hình, khí hậu, tính chất thổ nhưỡng và sự biến mất của hệ sinh thái rừng nhiệt đới vùng cao lòng hồ làm triệt tiêu môi trường thực hành của nhiều tri thức cũ.
3. Tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa: Cơ giới hóa nông nghiệp, mạng lưới điện lưới quốc gia, phương tiện nghe nhìn, giao thông thuận tiện và mạng internet thúc đẩy sự thay đổi nhanh chóng trong lối sống và công cụ sinh hoạt.
4. Tác động của giao lưu văn hóa: Sự cộng cư chặt chẽ với người Tày, người Kinh dẫn đến tiếp biến văn hóa trong ẩm thực (cỗ cưới xuất hiện các món ăn người Kinh, người Tày), kiến trúc nhà ở và nghi thức tang ma, cưới hỏi.
5. Tác động từ nhận thức của chủ thể văn hóa: Tâm lý muốn hòa nhập cuộc sống hiện đại, xu hướng tìm kiếm sinh kế phi nông nghiệp của giới trẻ khiến thế hệ kế cận không còn mặn mà với việc học chữ Nôm Dao, bài cúng và tri thức thảo dược.

Những vấn đề đặt ra gồm có: nguy cơ mai một nhanh chóng các tri thức bản địa quý giá; sự đứt gãy trong cơ chế tự bảo tồn truyền thống của cộng đồng; và nguy cơ phai nhạt bản sắc văn hóa tộc người khi tri thức dân gian bị giản lược. Tác giả đề xuất các nhóm giải pháp bảo tồn và phát huy: nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua việc ghi chép, số hóa sách cúng chữ Nôm Dao; phục hồi các hội thi tay nghề dệt thêu trang phục; phát triển kinh tế dược liệu gắn vườn thuốc Nam gia đình với thị trường; xây dựng chính sách hỗ trợ các nghệ nhân, thầy cúng, bà lang thuốc trong việc truyền dạy tri thức cho thế hệ kế tiếp.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án góp phần làm phong phú thêm cơ sở lý luận về biến đổi văn hóa tộc người thiểu số trong bối cảnh di dân tái định cư phục vụ công trình thủy điện. Bằng việc kết hợp hai khung lý thuyết Sinh thái học văn hóa và Thuyết Chức năng, luận án đã làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa sự thay đổi môi trường sinh thái nhân văn với sự vận động, chuyển dịch công năng của hệ thống tri thức dân gian. Nghiên cứu khẳng định văn hóa dân gian không bất biến mà luôn biến chuyển linh hoạt: những tri thức không còn phù hợp sinh thái sẽ tiêu biến hoặc biến đổi, trong khi những tri thức đáp ứng nhu cầu sinh tồn và hội nhập mới sẽ được cộng đồng sáng tạo hoặc dung hợp từ các tộc người láng giềng.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp một hệ thống tư liệu điền dã chuyên sâu, chân thực và có độ tin cậy cao về toàn bộ các thực hành tri thức dân gian của nhóm Dao Đỏ di dời từ vùng hồ Na Hang về ba xã Phúc Sơn, Trung Hà, Tân Mỹ sau hơn 20 năm tái định cư. Công trình đã lượng hóa được mức độ biến đổi trong bố trí nhà ở (98% thay đổi), sự thay đổi phương thức làm men lá, nghề nấu rượu, hiện trạng suy giảm của lễ cấp sắc và chữ Nôm Dao. Các kết quả này đóng vai trò là căn cứ khoa học trực tiếp cho các cơ quan quản lý Nhà nước, chính quyền tỉnh Tuyên Quang và các địa phương vùng miền núi trong việc điều chỉnh chính sách tái định cư, hoạch định chính sách dân tộc, quy hoạch phát triển dược liệu và xây dựng chương trình bảo tồn văn hóa phi vật thể gắn với phát triển kinh tế bền vững.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do giới hạn về thời gian điền dã và phạm vi đề tài, luận án mới chỉ khảo sát tập trung tại ba xã thuộc huyện Chiêm Hóa và huyện Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang, đại diện cho nhóm người Dao Đỏ di dời từ hai xã Xuân Tiến và Xuân Tân (huyện Na Hang). Nghiên cứu chưa thể mở rộng khảo sát so sánh với các điểm tái định cư của dự án Thủy điện Tuyên Quang nằm trên địa bàn tỉnh Hà Giang (huyện Bắc Mê) và tỉnh Bắc Kạn (huyện Ba Bể).

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung mở rộng:

1. Tiến hành điều tra, so sánh diện rộng giữa tri thức dân gian của người Dao Đỏ với các nhóm Dao khác (như Dao Tiền, Dao Quần chẹt) cùng chịu tác động bởi chương trình di dân thủy điện tại khu vực miền núi phía Bắc.
2. Đi sâu nghiên cứu dược tính và chuỗi giá trị kinh tế của các loài cây thuốc Nam trong vườn của người Dao Đỏ tái định cư, hướng tới việc thương mại hóa an toàn sản phẩm tri thức bản địa gắn với du lịch sinh thái cộng đồng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên thuộc các chuyên ngành Văn hóa học, Văn hóa dân gian, Dân tộc học và Nhân học văn hóa khi nghiên cứu về văn hóa tộc người Dao, sự thích ứng sinh thái và lý thuyết biến đổi văn hóa.

Bên cạnh đó, công trình có giá trị ứng dụng đối với các cơ quan quản lý nhà nước như Ban Dân tộc, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các tỉnh miền núi phía Bắc, các ban quản lý dự án thủy điện trong công tác đánh giá tác động văn hóa - xã hội sau di dân, xây dựng đề án bảo tồn các tri thức dân gian đứng trước nguy cơ mai một và triển khai mô hình sinh kế gắn với tri thức bản địa.

Câu hỏi thường gặp

1. Người Dao Đỏ tại các điểm nghiên cứu của luận án có nguồn gốc di dời từ đâu và hiện cư trú tại các địa bàn cụ thể nào? Cộng đồng người Dao Đỏ trong luận án nguyên sinh sống tại xã Xuân Tiến và xã Xuân Tân thuộc huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang. Sau khi công trình Thủy điện Tuyên Quang được xây dựng theo Quyết định số 288/QĐ-TTg, họ được di dời đến tái định cư tại các thôn Phiêng Tạ, Noong Cuồng, Bó Cạu thuộc xã Phúc Sơn (huyện Lâm Bình), các thôn Bản Ba 1, Bản Ba 2, Khuon Pồng 1, Khuổi Hỏi thuộc xã Trung Hà, và các thôn Nà Giàng, Bản Tụm, Sơn Thủy, Trung Sơn, Lăng Lé thuộc xã Tân Mỹ (huyện Chiêm Hóa), tỉnh Tuyên Quang.

2. Tỷ lệ biến đổi cách bố trí mặt bằng không gian nhà ở truyền thống của người Dao Đỏ tại vùng tái định cư là bao nhiêu? Theo kết quả khảo sát điền dã kế thừa và xác minh trong luận án, có đến 98% ngôi nhà của người Dao Đỏ tái định cư đã thay đổi hoàn toàn cách bố trí mặt bằng sinh hoạt bên trong so với truyền thống. Chỉ còn khoảng 2% số hộ dân giữ được cách bố trí cấu trúc không gian nhà ở cổ truyền. Hầu hết các ngôi nhà gỗ bị thu hẹp diện tích từ 5 gian xuống 3 gian hoặc thay thế bằng nhà xây gạch cấp bốn theo phong cách của người Kinh.

3. Vì sao tập quán nấu rượu truyền thống của người Dao Đỏ bị thay đổi nguyên liệu sau khi chuyển đến nơi ở mới? Tại quê cũ ở Na Hang, người Dao Đỏ có truyền thống khai thác ruột cây đao và cây báng mọc tự nhiên trong rừng nguyên sinh để làm lương thực và chưng cất thành loại rượu đao, rượu báng. Khi chuyển về nơi tái định cư, do điều kiện tự nhiên thay đổi, không còn nguồn nguyên liệu cây đao và báng tự nhiên, đồng bào buộc phải chuyển sang sử dụng gạo tẻ và ngô kết hợp với men lá tự ủ để nấu rượu phục vụ tiêu dùng gia đình và bán ra thị trường.

4. Hai lý thuyết khoa học nền tảng được tác giả sử dụng để giải quyết các câu hỏi nghiên cứu của luận án là gì? Tác giả đã ứng dụng Thuyết Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology) của Julian Steward và Leslie White nhằm phân tích mối quan hệ giữa sự thay đổi môi trường tự nhiên với sự biến đổi các mô hình thực hành văn hóa; kết hợp với Thuyết Chức năng (Functionalism), trọng tâm là quan điểm chức năng tâm lý học của Bronislaw Malinowski, để lý giải cách thức các tri thức dân gian đáp ứng 7 nhu cầu cơ bản về sinh học, tâm lý và xã hội của cộng đồng trong hoàn cảnh sống mới.

5. Thực trạng thực hành nghi lễ cấp sắc và chữ viết Nôm Dao tại các điểm tái định cư hiện nay diễn ra như thế nào? Tại các điểm tái định cư được khảo sát, nghi lễ cấp sắc chỉ còn áp dụng bắt buộc đối với những người làm thầy cúng lớn (chuyên làm lễ đưa ma, giải hạn cộng đồng) chứ không phổ cập cho mọi nam giới trưởng thành như trước kia. Trong suốt gần 20 năm kể từ khi di dân, không ghi nhận thêm trường hợp nào tiến hành làm lễ cấp sắc mới. Chữ viết Nôm Dao hiện nay hầu như chỉ có các thầy cúng cao tuổi biết đọc, biết viết để phục vụ việc ghi chép văn tự, sớ sách cúng tế; giới trẻ trong cộng đồng không còn theo học, khiến chữ viết truyền thống đứng trước nguy cơ mai một hoàn toàn.

Kết luận

Luận án "Tri thức dân gian của người Dao Đỏ vùng tái định cư thủy điện Tuyên Quang" của tác giả Đỗ Thị Kiều Nga là công trình nghiên cứu chuyên sâu về diện mạo, vai trò và sự biến đổi của tri thức dân gian tộc người dưới tác động của sự thay đổi không gian cư trú. Thông qua việc vận dụng tiếp cận hệ thống, thuyết Sinh thái học văn hóa và thuyết Chức năng cùng các phương pháp điền dã nhân học, luận án đã làm rõ tiến trình thích ứng sinh thái, sinh kế và các nguy cơ đứt gãy văn hóa truyền thống của cộng đồng Dao Đỏ sau hơn hai thập kỷ tái định cư. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp hệ thống tư liệu khoa học có giá trị cho chuyên ngành Văn hóa dân gian mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng phục vụ công tác bảo tồn di sản văn hóa gắn với sự phát triển bền vững của các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI DAO ĐỎ VÙNG TÁI ĐỊNH CƯ THỦY ĐIỆN TUYÊN QUANG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về tri thức dân gian “Tri thức bản địa” là thuật ngữ được dùng lần đầu tiên trong ấn phẩm của học giả Robert Chambers năm 1979. Sau đó, thuật ngữ này tiếp tục được Brokensha và D.Warren sử dụng vào năm 1980 và tiếp tục phát triển cho đến sau này.

Khái niệm này được sử dụng phổ biến vào những năm 90 của thế kỷ XX và trở thành chủ đề được quan tâm trong ngành Văn hóa dân gian, Nhân học và là đối tượng nghiên cứu liên ngành.Warren định nghĩa tri thức bản địa là những hệ thống tri thức và thực nghiệm được phát triển qua nhiều thế hệ trong một lĩnh vực cụ thể tới một nền văn hóa chuyên biệt; một số nhà khoa học khác cho rằng tri thức địa phương bao gồm cả kiến thức hiện đại mà người dân áp dụng và thích nghi với xã hội, là những thông tin về các loại hình và chức năng phát triển trong quá khứ và tiếp tục được cải thiện trong bối cảnh mới [50, tr.36] Ngày nay, tri thức bản địa được thừa nhận và ứng dụng nhiều tại các quốc gia. Hầu hết các nhà nghiên cứu đều sử dụng thuật ngữ tri thức bản địa (Indigenous knowledge) hoặc tri thức truyền thống (Traditional knowledge). Trong các nghiên cứu, nhiều thuật ngữ đã được sử dụng với ý nghĩa tương đồng. Kothari, nhà bảo tồn môi trường và nhà nghiên cứu Ấn Độ, cho rằng: Tri thức truyền thống (traditional knowledge) hoặc các thuật ngữ tương tự như tri thức bản địa (indigenous knowledge), tri thức địa phương (local knowledge) thường đề cập đến thông tin, tri thức, và thực hành lâu đời của các dân tộc bản địa hoặc cộng đồng địa phương.

Tri thức này thường được truyền miệng qua nhiều thế hệ và biểu đạt qua các câu chuyện, truyền thuyết, nghi lễ, bài hát, nghệ thuật, và đôi khi là luật pháp. Các hình thức khác của tri thức truyền thống thường được biểu đạt thông qua các phương tiện khác nhau [146]; Tri thức bản địa là những kiến thức độc đáo, giới hạn 13 trong một nền văn hóa hoặc xã hội cụ thể, còn được gọi là tri thức địa phương, tri thức dân gian, trí tuệ truyền thống hoặc khoa học truyền thống. Loại tri thức này được các cộng đồng tạo ra và truyền lại qua nhiều thế hệ, nhằm thích ứng với môi trường sinh thái, nông nghiệp và bối cảnh kinh tế xã hội của họ [152], [155]. Có thể nói, các nghiên cứu hầu hết nêu bật tầm quan trọng của tri thức bản địa đối với khai thác và bảo vệ tài nguyên rừng, bảo vệ môi trường, bảo vệ đa dạng sinh học, phát triển bền vững địa phương và quốc gia Vào những năm 70 của thế kỷ XX, tri thức dân gian bắt đầu được các nhà khoa học Việt Nam quan tâm, nghiên cứu.

Tuy nhiên phải từ giữa thập kỷ 90, TTDG mới được nghiên cứu một cách có hệ thống. Có thể kể đến một số nhà nghiên cứu tên tuổi với các công trình như: Ngô Đức Thịnh (1995) với “Tri thức dân gian và phát triển” [107]; Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc (1998) với Kiến thức bản địa của đồng bào vùng cao trong nông nghiệp và quản lý tài nguyên thiên nhiên của [129]; Phạm Quang Hoan (2003) với “Tri thức địa phương của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam” [49]; Trần Hữu Sơn với Ứng xử với môi trường tự nhiên của người Dao vùng Tây Bắc (2017) [94]; Trần Hồng Hạnh (2002, 2005) với “Tri thức địa phương trong sử dụng thuốc nam của người Dao Đỏ (nghiên cứu ở xã Tả Phìn, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai)”, “Tri thức địa phương - sự tiếp cận lý thuyết” [40], [41]; Bùi Hoài Sơn (2010) với “Đôi nét về khái niệm tri thức bản địa” [86]; Trương Thị Cẩm Vân (2013) với “Bàn thêm về tri thức dân gian” [135];… Trong các nghiên cứu này, các tác giả đã tìm hiểu lịch sử, mối quan hệ giữa tri thức bản địa và khoa học để làm rõ nội hàm của ba khái niệm: Tri thức bản địa, Tri thức địa phương, Tri thức dân gian. Có thể khác nhau về quan niệm nhưng nhìn chung các nhà nghiên cứu ở Việt Nam đều xem ba thuật ngữ trên có ý nghĩa tương đồng. Tác giả Vũ Trường Giang trên cơ sở tập hợp, phân tích các quan niệm về tri thức bản địa của nhiều học giả trong và ngoài nước, đã đưa ra nhận định: khái niệm về tri thức bản địa, tri thức địa phương, tri thức truyền thống… thường được sử dụng đổi lẫn cho nhau và nhiều nhà nghiên cứu đã đồng nhất các khái niệm này [32, tr.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thanh cũng cho rằng, tri thức dân gian giống như tri thức bản địa, tri thức địa phương, là tri 14 thức được hình thành trong quá trình lịch sử lâu dài, qua kinh nghiệm ứng xử của con người với môi trường và xã hội; được lưu truyền từ đời này qua đời khác qua trí nhớ, qua thực tiễn sản xuất và thực hành xã hội [101, tr. Trong nghiên cứu này, tác giả Nguyễn Ngọc Thanh đã sử dụng khái niệm về tri thức dân gian, tri thức địa phương, tri thức truyền thống đổi lẫn cho nhau. Từ nghiên cứu lý thuyết, các học giả đã vận dụng phương pháp tiếp cận của các ngành Dân tộc học, Nhân học, Văn hóa dân gian… để nghiên cứu các thực hành tri thức trong đời sống cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Tác giả Vũ Trường Giang, trong công trình Tri thức dân gian của người Thái ở Thanh Hóa [33] cho rằng tri thức dân gian chứa đựng nhiều lĩnh vực của cuộc sống vì vậy tác giả tiếp cận, phân tích các thực hành tri thức dân gian của người Thái trong nhiều hoạt động: sản xuất nông nghiệp và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên; chăm sóc sức khỏe cộng đồng; tổ chức và quản lý xã hội.

Trong khi, nhiều nghiên cứu khác lại tập trung vào từng yếu tố cấu thành của tri thức dân gian. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: Nghiên cứu Tri thức dân gian trong chăm sóc sức khỏe của người Thái ở huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An của Lương Văn Thiết [55]; Tri thức dân gian trong sử dụng và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của người Mường ở Thanh Hóa của Mai Văn Tùng [125]; Tri thức dân gian trong khai thác và bảo vệ rừng của người Hà Nhì Đen ở huyện Bát Xát tỉnh Lào Cai của Dương Tuấn Nghĩa; [64]; Tri thức địa phương trong sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên của người Sán Dìu ở Tuyên Quang của Nguyễn Thẩm Thu Hà [38];. Các nghiên cứu này giúp NCS rất nhiều trong việc hiểu rõ về khái niệm, các thành tố, vai trò của TTDG đối với đồng bào các dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Các tác giả cũng cung cấp nguồn tư liệu phong phú về các thực hành tri thức dân gian và biến đổi tri thức dân gian của các dân tộc thiểu số (Mường, Thái, Sán Dìu, Hà Nhì,.) trong các bối cảnh khác nhau.

Vấn đề thách thức và bảo tồn, phát huy các tri thức dân gian của đồng bào các dân tộc thiểu số trong bối cảnh kinh tế, văn hóa và xã hội hiện nay cũng được đưa ra trao đổi, bàn luận. Các kết quả nghiên cứu này đã gợi mở hướng tiếp cận, phát triển ý tưởng cho NCS trong quá trình thực hiện luận án. Nghiên cứu về tri thức dân gian của dân tộc Dao và nhóm Dao Đỏ Tại Việt Nam, số lượng công trình nghiên cứu về người Dao khá đa dạng với nhiều hình thức bao gồm sách chuyên khảo, bài tạp chí, cũng như các bài tham luận được trình bày tại các hội thảo. Điều này không chỉ giúp mọi người hiểu biết hơn về người Dao mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa tộc người Dao hiện nay.

Theo tác giả Trần Hữu Sơn [92, tr.13-14] thì người đầu tiên viết về người Dao ở Việt Nam là nhà bác học Lê Quý Đôn (1726 - 1784). Trong Kiến văn tiểu lục (1778), Lê Quý Đôn có viết sơ lược về 7 chủng tộc người Mán ở Tuyên Quang. Sau đó, Hoàng Bình Chính (1778) với Hưng Hóa xứ - phong thổ lục và Phạm Thận Duật (1856) trong Hưng Hóa ký lược có giới thiệu khái quát về tộc người, phong tục tập quán của người Dao ở Việt Nam. Phải đến những năm 60 của thế kỷ XX mới xuất hiện các nghiên cứu mang tính chuyên sâu và cụ thể về tộc người Dao.

Có thể kể đến các nhà nghiên cứu tên tuổi như: Mạc Đường [30], Trần Quốc Vượng [143], [144], [145], Phan Hữu Dật và Hoàng Hoa Toàn [17]. với một loạt bài nghiên cứu về nguồn gốc lịch sử người Dao, quá trình thiên di của người Dao đến Việt Nam, vấn đề xác minh tên gọi và phân loại các ngành Dao. Cho đến nay, các kết quả nghiên cứu này vẫn còn nguyên giá trị. Đặc biệt, năm 1971 một công trình thuộc diện dân tộc chí về người Dao với tên gọi Người Dao ở Việt Nam [25] của các tác giả Bế Viết Đẳng, Nguyễn Khắc Tụng, Nông Trung, Nguyễn Nam Tiến đã xuất bản.

Đây là một tài liệu có giá trị nổi bật với tư liệu điền dã phong phú, nhiều thông tin chính xác và cụ thể. Các nghiên cứu, từ tổng quát về người Dao trên cả nước đến chuyên sâu về các ngành Dao và người Dao tại các địa phương cụ thể, đều có giá trị khoa học cao về lịch sử, phân loại, kinh tế - xã hội và văn hóa của người Dao. Tuy nhiên, vẫn chưa có các nghiên cứu theo hướng chuyên sâu về các thành tố văn hóa của người Dao. Tháng 12 năm 1995, tại thành phố Thái Nguyên, một cuộc hội thảo quốc tế quy mô về người Dao đã được tổ chức với chủ đề: Sự phát triển văn hóa xã hội của người Dao: hiện tại và tương lai [119].

Hội thảo thu hút nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước, với 54 tham luận tập trung vào các đặc điểm, phát triển kinh tế - xã 16 hội và biến đổi văn hóa của người Dao ở Việt Nam. Các tham luận có chất lượng khoa học cao, sử dụng nhiều góc độ nghiên cứu và tư liệu phong phú, cung cấp một cái nhìn sinh động về nguồn gốc, các ngành và vùng người Dao.