Luận văn thạc sĩ ussh tri thức bản địa về sử dụng và bảo vệ nguồn nước của người thái mường xang mộc châu sơn la

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh tri thức bản địa về sử dụng và bảo vệ nguồn nước của người thái mường xang mộc châu sơn la, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Sa Thị Thanh Nga
• Người hướng dẫn: PGS. TS Hoàng Lương
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Tri Thức Bản Địa Về Sử Dụng Và Bảo Vệ Nguồn Nước Của Người Thái Mường Xang (Mộc Châu, Sơn La)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN, TỘC NGƯỜI VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số đặc điểm của địa bàn nghiên cứu
• 1.2. Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên, môi trường sinh thái của địa bàn nghiên cứu
• 1.3. Lịch sử hình thành vùng đất Mường Sang và người Thái Mường Xang
• 1.4. Một số đặc điểm sinh hoạt kinh tế, văn hóa, xã hội của người Thái Mường Xang
• 1.5. Khái niệm tri thức bản địa và tri thức về các nguồn nước của người Thái Mường Xang
• 1.5.1. Khái niệm tri thức bản địa. Tri thức của người Thái Mường Xang về việc sử dụng các nguồn nước
• 1.5.2. Cách phân loại và quản lý nguồn nước của người Thái Mường Xang
• 1.5.3. Tín ngưỡng và phong tục tập quán liên quan đến các nguồn nước
• 1.5.4. Các nghi lễ, nghi thức thờ cúng nguồn nước
• 1.5.5. Một số phong tục tập quán liên quan đến các nguồn nước
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. VAI TRÒ VÀ CÁCH ỨNG XỬ VỚI CÁC NGUỒN NƯỚC CỦA NGƯỜI THÁI MƯỜNG XANG
• 2.1. Tri thức bản địa trong sử dụng nguồn nước
• 2.2. Sử dụng các nguồn nước trong canh tác nông nghiệp
• 2.3. Sử dụng các nguồn nước trong ăn uống và sinh hoạt
• 2.4. Sử dụng nguồn nước trong khai thác, nuôi, trồng thủy sản
• 2.5. Tri thức bản địa trong việc quản lý và bảo vệ các nguồn nước
• 2.5.1. Những quy ước dân gian về quản lý và bảo vệ các nguồn nước
• 2.5.2. Luật tục về quản lý và bảo vệ nguồn nước
• 2.5.3. Vai trò của nguồn nước trong đời sống tộc người
• 2.5.3.1. Nguồn nước là tiêu chí quan trọng đầu tiên để chọn nơi cư trú và xác định ranh giới bản, mường
• 2.5.3.2. Nguồn nước là cơ sở tạo nên những đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội của người Thái Mường Xang
• 2.5.3.3. Vai trò của nguồn nước trong đời sống tín ngưỡng truyền thống
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG VIỆC SỬ DỤNG VÀ BẢO VỆ NGUỒN NƯỚC CỦA NGƯỜI THÁI MƯỜNG XANG
• 3.1. Những biến đổi trong việc sử dụng nguồn nước
• 3.1.1. Những biến đổi trong canh tác nông nghiệp
• 3.1.2. Những biến đổi trong sử dụng nguồn nước sinh hoạt
• 3.1.3. Biến đổi trong sử dụng nguồn nước trong khai thác, nuôi, trồng thủy sản
• 3.2. Những biến đổi trong việc bảo vệ nguồn nước và các phong tục tập quán, các nghi lễ liên quan đến nguồn nước
• 3.2.1. Những biến đổi trong việc bảo vệ và quản lý các nguồn nước
• 3.2.2. Những biến đổi trong phong tục tập quán và nghi lễ liên quan đến nguồn nước
• 3.3. Nguyên nhân của sự biến đổi
• 3.4. Tác động của sự biến đổi tri thức sử dụng và bảo vệ nguồn nước đến đời sống của người Thái ở Mường Sang hiện nay
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tri Thức Bản Địa Của Người Thái Mường Xang

Tri thức bản địa của người Thái Mường Xang về sử dụng và bảo vệ nguồn nước là một phần quan trọng trong văn hóa và đời sống của họ. Nguồn nước không chỉ là tài nguyên thiết yếu mà còn gắn liền với các phong tục tập quán, tín ngưỡng và các hoạt động sản xuất của cộng đồng. Việc hiểu rõ tri thức này giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của người Thái Mường Xang.

1.1. Khái Niệm Tri Thức Bản Địa Của Người Thái

Tri thức bản địa được hiểu là những hiểu biết, kinh nghiệm và kỹ năng mà người Thái Mường Xang tích lũy qua nhiều thế hệ trong việc sử dụng và bảo vệ nguồn nước. Những tri thức này không chỉ liên quan đến kỹ thuật mà còn bao gồm các giá trị văn hóa và tín ngưỡng.

1.2. Vai Trò Của Nguồn Nước Trong Đời Sống

Nguồn nước đóng vai trò quan trọng trong đời sống hàng ngày của người Thái Mường Xang. Nó không chỉ phục vụ cho sinh hoạt mà còn là yếu tố quyết định trong sản xuất nông nghiệp và các hoạt động kinh tế khác.

II. Vấn Đề Bảo Vệ Nguồn Nước Của Người Thái Mường Xang

Bảo vệ nguồn nước là một thách thức lớn đối với người Thái Mường Xang trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự phát triển kinh tế. Việc quản lý nguồn nước hiệu quả không chỉ đảm bảo sự sống còn mà còn bảo vệ môi trường sinh thái.

2.1. Những Thách Thức Trong Bảo Vệ Nguồn Nước

Người Thái Mường Xang đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo vệ nguồn nước, bao gồm ô nhiễm, khai thác quá mức và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và số lượng nguồn nước.

2.2. Tín Ngưỡng Và Phong Tục Liên Quan Đến Nguồn Nước

Tín ngưỡng và phong tục tập quán của người Thái Mường Xang có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nguồn nước. Các nghi lễ thờ cúng và phong tục liên quan đến nước giúp nâng cao ý thức cộng đồng về việc bảo vệ tài nguyên này.

III. Phương Pháp Sử Dụng Nguồn Nước Của Người Thái Mường Xang

Người Thái Mường Xang đã phát triển nhiều phương pháp sử dụng nguồn nước hiệu quả trong nông nghiệp và sinh hoạt. Những phương pháp này không chỉ giúp tiết kiệm nước mà còn bảo vệ môi trường.

3.1. Kỹ Thuật Tưới Tiêu Trong Nông Nghiệp

Người Thái Mường Xang áp dụng nhiều kỹ thuật tưới tiêu thông minh để tối ưu hóa việc sử dụng nước trong canh tác. Những kỹ thuật này giúp tăng năng suất cây trồng và bảo vệ nguồn nước.

3.2. Quản Lý Nguồn Nước Trong Sinh Hoạt Hàng Ngày

Quản lý nguồn nước trong sinh hoạt hàng ngày của người Thái Mường Xang bao gồm việc sử dụng nước một cách tiết kiệm và hiệu quả. Họ có những quy định và phong tục để đảm bảo nguồn nước luôn được bảo vệ.

IV. Ứng Dụng Tri Thức Bản Địa Vào Bảo Vệ Nguồn Nước

Việc ứng dụng tri thức bản địa vào bảo vệ nguồn nước là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Những kinh nghiệm và phương pháp truyền thống có thể giúp cải thiện tình hình quản lý nguồn nước.

4.1. Kinh Nghiệm Bảo Tồn Nguồn Nước

Người Thái Mường Xang có nhiều kinh nghiệm trong việc bảo tồn nguồn nước, từ việc xây dựng các công trình thủy lợi đến việc thực hiện các nghi lễ truyền thống. Những kinh nghiệm này cần được ghi nhận và phát huy.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Vệ Nguồn Nước

Để bảo vệ nguồn nước hiệu quả, cần có sự kết hợp giữa tri thức bản địa và khoa học hiện đại. Các giải pháp như nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các chương trình giáo dục về bảo vệ môi trường là rất cần thiết.

V. Kết Luận Về Tri Thức Bản Địa Của Người Thái Mường Xang

Tri thức bản địa của người Thái Mường Xang về sử dụng và bảo vệ nguồn nước là một tài sản quý giá. Việc bảo tồn và phát huy tri thức này không chỉ giúp cải thiện đời sống của cộng đồng mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

5.1. Tương Lai Của Tri Thức Bản Địa

Tri thức bản địa cần được bảo tồn và phát triển trong bối cảnh hiện đại. Cần có các chính sách hỗ trợ để người Thái Mường Xang có thể duy trì và phát huy tri thức của mình.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Bảo Vệ Nguồn Nước

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nguồn nước. Sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động bảo vệ môi trường sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo vệ nguồn nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Khái quát về địa bàn, tộc người và vấn đề nghiên cứu Chương II: Vai trò và cách ứng xử với các nguồn nước của người Thái Mường Xang. Chương III: Những biến đổi trong việc sử dụng và bảo vệ nguồn nước của người Thái Mường Xang. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN, TỘC NGƢỜI VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số đặc điểm của địa bàn nghiên cứu 1.

Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên, môi trường sinh thái của địa bàn nghiên cứu Vùng đất Mường Xang trước kia thuộc địa bàn huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La ngày nay được định vị ở 20063’ vĩ độ Bắc và 104030 - 10507’ kinh độ Đông. Phía Bắc giáp huyện Phù Yên (Mường Tấc), phía Nam giáp tỉnh Thanh Hóa và tỉnh Hủa Phăn (nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào), phía Đông giáp huyện Mai Châu (Hòa Bình), phía Tây giáp huyện Yên Châu (Mường Vát). Ngày nay, tên gọi Mường Xang đã không còn được sử dụng, thay vào đó,nó được đổi thành Mường Sang và trở thành tên gọi của một xã thuộc huyện Mộc Châu. Xã Mường Sang nằm cách trung tâm huyện Mộc Châu khoảng 5km về phía Nam, dọc theo đường đi cửa khẩu Pa Háng – giáp ranh với nước bạn Lào.

Khu vực này có địa hình caxtơ (núi đá vôi), có nhiều núi, đồi cao nhấp nhô như sóng lượn, nằm gối kề nhau chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Xen lẫn với những vùng cao nguyên rộng lớn là những vùng bình nguyên, lòng chảo, những khe vực, suối, sông làm cho địa hình nơi đây trở nên đa dạng. Các cao nguyên và bồn địa (hay còn được gọi là đồng bằng giữa núi) làm nên yếu tố địa hình mang tính đặc thù của miền đất này. Nhờ các vận động địa chất và địa lý đã kiến tạo nên hai dạng thổ nhưỡng cơ bản cho Mường Sang, đó là đất feralit đỏ nâu và đất phù sa cổ.

Đây là hai loại đất rất tốt, thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp nhất là trồng trọt và chăn nuôi. Vì thế, vùng đất này từ lâu đã trở thành một nơi quần cư đông đúc. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Rừng ở đây khá phong phú, đa dạng về tài nguyên sinh học với nhiều loại lâm sản quý, có giá trị kinh tế cao như vàng tâm, chò chỉ, lát, dâu, nghiến,… Hàng năm, rừng cung cấp một khối lượng lớn tre, nứa, dược liệu, thực phẩm, chất đốt cho nhu cầu xây dựng, sản xuất và phục vụ đời sống của người dân. Rừng từng là môi trường sinh sống của nhiều động vật có giá trị như hổ, báo, khỉ, trăn, gấu, hươu, nai,… Ngày nay, nhiều động vật quý hiếm không còn thấy trong các khu rừng ở đây, nhưng dựa trên những tư liệu khảo cổ ở vùng đất này thì cách ngày nay khoảng 30 - 35 vạn năm, rừng Mường Sang đã từng là môi trường sống đông đúc của các loài động vật này.

Còn theo trí nhớ của các cụ già, cách đây vài chục năm vẫn còn bắt gặp nhiều loài thú quý hiếm. Khí hậu ở Mường Sang chia thành hai mùa rõ rệt: Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 9, mùa khô từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau. Tuy nhiên, do nằm ở vùng cao nguyên, lại có địa hình cánh cung mở đón hướng gió nên vùng đất này có khí hậu rất mát mẻ, trung bình năm từ 18 - 200C. Nơi đây có lượng mưa khá dồi dào, trung bình năm từ 1.

Đặc biệt, đây là vùng đất số ngày có sương mù rất cao, trung bình trên 80 ngày/năm, chính vì vậy, đây được mệnh danh là “xứ sở của sương mù” hay còn gọi là “Mường Mọk”. Với điều kiện thiên nhiên ưu đãi về khí hậu, đất đai như vậy, nên Mường Sang đã trở thành địa điểm tụ cư và phát triển lâu đời của người Thái Trắng. Cũng từ lâu, vùng đất này đã trở thành một trong những trung tâm, phát triển của tộc người Thái vùng Tây Bắc nước ta. Theo truyền thuyết trước kia, Mường Xang là một địa bàn khá rộng lớn, bao gồm cả một số vùng đất thuộc Lào, trong đó, người Thái là cư dân chiếm đa số trong cộng đồng dân cư của vùng.

Hiện nay, theo sự phân chia hành chính mới, một phần khu vực Mường Xang xưa thuộc huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La. Còn một số vùng đất Mường Xang trước kia đã thuộc 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các huyện hoặc tỉnh khác. Nhưng về dân cư và đặc điểm văn hóa về cơ bản vẫn giữ được những đặc điểm truyền thống của tộc người Thái ở vùng Mường Xang trước đây. Lịch sử hình thành vùng đất Mường Sang và người Thái Mường Xang Tên gọi Mường Xang xuất hiện trong truyền thuyết về cuộc di dân lớn của người Thái Trắng từ Lào sang Việt Nam.

Đó là tên phát âm chệch của “Mường Khang” có nghĩa là “mường gang”. Tương truyền, khi Pha nha Nhọt Chom Cằm (Nhọt Cằm) - thủ lĩnh cuộc di dân từ Lào vào Mường Xang. Khi mới được sinh ra, trong ba năm đầu không ăn, không nói, chỉ ngồi khóc. Vua cha rất lo lắng, mới bế con đi chỉ tất cả những món ăn ngon nhất trên thế gian để xem con thích ăn món nào sẽ cho ăn món đó.

Nhọt Cằm không chỉ vào những món “cao lương mĩ vị” mà lại chỉ vào cái cày bằng gang thép. Vua cha bèn bẻ mũi nhọn của lưỡi cày đem về tán nhỏ mớm cho chàng ăn. Chàng đã ăn lưỡi cày đó mà lớn lên như thổi, trở thành một chàng thanh niên tuấn tú vạm vỡ. Để tưởng nhớ công ơn của Nhọt Cằm đã dẫn đầu đoàn người di cư đến Mường Xang, khi đến nơi cư trú ổn định, người dân mới đặt tên quê hương mới của mình là “Mường Khang” – ngụ ý là mường gang.

Về sau, Mường Khang biến âm thành Mường Xang. Bên cạnh đó cũng có nhiều ý kiến cho rằng, Mường Xang còn có tên gọi khác là Mường Mọk với ý nghĩa “mường có nhiều mây bao phủ, hay có sương mù”. Về quá trình hình thành, vùng đất này đã có lịch sử từ lâu đời, lại nằm ở vị trí là biên cương cửa ngõ Tây Bắc của đất nước, nên Mường Xang từ xa xưa đã được coi là vùng đất xung yếu, có một vị trí chiến lược hết sức quan trọng trong lịch sử dựng và giữ nước của dân tộc ta. Khoảng cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV, Nguyễn Bá Thống - một danh nho nổi tiếng thời Trần khi lên 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] miền Tây Bắc, ngang qua xứ này đã cảm kích làm một bài phú Thiên Hưng Trấn, trong đó có đoạn nói về vị trí chiến lược của miền đất này như sau: “…Che giữ cho các trấn như dậu như phên Án ngữ miền thượng du làm then làm chốt…” Từ thủa các vua Hùng dựng nước, miền đất Mường Xang thuộc bộ Tân Hưng -- một trong 15 bộ của nước Văn Lang.

Thời Bắc thuộc, đời Tần thuộc Tượng Quận, đời Hán thuộc đất Nam Trung, đời Ngô thuộc quận Tân Xương và Vũ Bình; đời Đường thuộc huyện Tân Xuyên, lệ vào vùng đất Châu Phong. Thời kì độc lập, nhà Lý (1010 - 1225) thuộc châu Lâm Tây và Châu Đăng. Đời Trần (1225 - 1400) thuộc đạo Đà Giang và cuối thời Trần thuộc trấn Thiên Hưng. Thời thuộc Minh (thế kỷ XV) là đất huyện Tứ Mang và huyện Mông thuộc châu Gia Hưng.

Đến đời Lê, theo Dư địa chí của Nguyễn Trãi thì phủ Gia Hưng có một huyện là Thanh Xuyên và 5 châu gồm: Châu Mai, Châu Mộc, Châu Việt, Châu Thuận, Châu Phù Hoa. Như vậy, tên Châu Mộc chính thức có từ thời nhà Lê (thế kỷ XV), thay thế cho tên gọi cũ là Mường Xang, thuộc phủ Gia Hưng, xứ Hưng Hóa (Hưng Hóa thừa tuyên). Giữa thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, năm Minh Mạng thứ 12 (1831) tiến hành chia tỉnh, hạt, Mộc Châu thuộc tỉnh Hưng Hóa. Năm Tự Đức thứ 4 (1852) Mộc Châu kiêm nhiếp Châu Yên (Yên Châu ngày nay).

Thời Pháp thuộc, Mộc Châu và cả tỉnh Sơn La thuộc đạo quan binh 4. Năm 1892, Toàn quyền Đông Dương thành lập tiểu quân khu Vạn Bú gồm 2 phủ Vạn Yên và Sơn La, Mộc Châu thuộc phủ Vạn Yên. Đến năm 1904, Toàn quyền Đông Dương ra nghị định thành lập tỉnh Sơn La, từ đó đến nay Mộc Châu thuộc tỉnh Sơn La. Tuy nhiên, trong cộng đồng dân tộc Thái, đồng bào vẫn quen gọi 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vùng đất này theo cái tên cũ là Mường Xang.

Trong tiếng Thái, đồng bào vẫn gọi Mộc Châu là “Mương Xạng” (Mường Xang). Theo sử sách, trung tâm của châu đặt ở Mường Xang, nơi có núi “Pha Khỉ - sút” (núi sáp ong) và chùa Vặt Hồng gắn liền với truyền thuyết của tổ tiên người Thái di cư từ Lào sang. Khi xuất hiện Mường Xang thì châu mường này vốn có đất đai rất rộng, bao gồm nhiều “mường” nhỏ, trong đó bản Vặt - Nà Ngà là khu vực trung tâm và các mường khác như: Mường Chiềng Ký (nay thuộc tỉnh Hòa Bình); Mường Ét, Xiềng Khọ (Chiềng Cọ) (nay thuộc địa phận nước Lào); Chiềng Đi, Chiềng Ban hay Tú Nang, Pua Tao, Chiềng Cang (nay thuộc huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La) và Chiềng Ve, Xuân Nha (nay vẫn là những vùng đất thuộc huyện Mộc Châu). Theo sử sách, ngay sau khi di cư tới Việt Nam, các thủ lĩnh người Thái đã tìm cách tạo quan hệ thân thuộc với triều đình và thiết lập những địa vực phân chia nhau cai quản.

Mường Xang - Mộc Châu thời quân chủ là địa bàn cư trú quan trọng của dân tộc Thái. Con cháu Pha Nha Nhọt - Chom - Cằm, là ông tổ dòng họ Sa thay nhau cai quản vùng đất này. Sau khi Tà Ngần chết đã nổ ra những cuộc tranh giành đất đai và quyền lực giữa anh em dòng họ quý tộc Thái. Sau những cuộc “lửa chiến binh tàn” dẫn tới hình thành các châu, mường nhỏ, những con cháu dòng họ Sa vẫn tiếp tục thay nhau cai quản đất Mường Xang, như trong thời Lê cai quản xứ Mộc Châu là đại tri châu, bồi thần trực tiếp của triều đình phong sắc làm “Nhập nội tư không tri Đà Giang Trấn, thương bạn”, cai quản cả một vùng đất rộng lớn.

Sau này, con cháu của ông, đời này qua đời khác nối nghiệp trị vì đất Mộc Châu mà sử sách vẫn còn lưu ghi như: Sa Khát, Sa Bàn, Sa Lộc, Sa Điểm,… Về dân cư, khu vực Mường Xang từ xa xưa đã có bảy dân tộc anh em cùng sinh sống, bao gồm: Thái, Mường, H’Mông, Kinh, Dao, Xinh Mun, Khơ Mú.