Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TRÁCH NHIỆM TÀI SẢN CỦA NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI NHỮNG THIỆT HẠI DO CÔNG CHỨC GÂY RA CHO DOANH NGHIỆP 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TRÁCH NHIỆM TÀI SẢN CỦA NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI NHỮNG THIỆT HẠI GÂY RA 1. Trách nhiệm tài sản của nhà nƣớc - một dạng trách nhiệm bồi thƣờng ngoài hợp đồng 1. Bản chất của bồi thường nhà nước Trong khoa học pháp lý, thuật ngữ "trách nhiệm bồi thường nhà nước" mới được biết đến tại một số quốc gia phát triển sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai.
Trước khi các quốc gia này quy định chế định trách nhiệm bồi thường nhà nước, pháp luật điều chỉnh quan hệ bồi thường thiệt do cán bộ nhà nước, cơ quan nhà nước gây ra được chi phối bởi nguyên tắc "miễn trừ quốc gia" hình thành tại Anh Quốc vào khoảng thế kỷ thứ 15. Theo nguyên tắc miễn trừ trách nhiệm quốc gia thì Nhà vua và bộ máy cai trị không bao giờ làm sai và không thể bị kiện. Đến cuối thế kỷ thứ 19, đầu thế kỷ thứ 20, lý thuyết này không chỉ được duy trì và phát triển ở các quốc gia duy trì bộ máy nhà nước quân chủ, mà còn được áp dụng tại các quốc gia có nền dân chủ tư sản. Tại Hoa Kỳ, pháp luật nước này quy định nhà nước Hoa Kỳ không thể bị kiện nếu như không có sự đồng thuận của chính quốc gia này.
Chỉ Quốc hội Hoa Kỳ có thẩm quyền phủ quyết hoặc thừa nhận việc áp dụng nguyên tắc miễn trừ trách nhiệm quốc gia. Năm 1946, Quốc hội Hoa Kỳ đã ban hành Luật khiếu kiện bồi thường thiệt hại của Liên bang quy định phủ quyết nguyên tắc miễn trừ trách nhiệm quốc gia đối với việc bồi thường thiệt hại do cán bộ nhà nước gây ra trong 10 hoạt động hành chính. Tuy nhiên, cho đến nay, Hoa Kỳ vẫn áp dụng nguyên tắc miễn trừ quốc gia đối với việc bồi thường thiệt hại do cán bộ nhà nước gây ra trong hoạt động lập pháp và tư pháp. Sau Hoa Kỳ, Vương Quốc Anh, Canada và nhiều nước khác đã thừa nhận trách nhiệm bồi thường nhà nước.
Tại Châu Á, sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, một số quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc cũng đã quy định trách nhiệm bồi thường nhà nước. Tại Trung Quốc, Luật Bồi thường nhà nước được ban hành năm 1994. Nghiên cứu pháp luật các nước về trách nhiệm bồi thường nhà nước cho thấy, trách nhiệm bồi thường nhà nước là một dạng đặc biệt của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Phân tích, tham khảo quy định về trách nhiệm bồi thường nhà nước thì, trách nhiệm bồi thường nhà nước là việc Nhà nước thừa nhận và thực hiện trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật của cán bộ nhà nước gây ra trong khi thi hành công vụ.
Theo khái niệm này, trách nhiệm bồi thường nhà nước sẽ được hình thành khi công dân bị thiệt hại do cán bộ nhà nước thực hiện hành vi vi phạm pháp luật gây ra trong khi thi hành công vụ. Cơ chế bồi thường này có đặc điểm là trách nhiệm bồi thường thiệt hại được chuyển dịch từ cá nhân cán bộ nhà nước có hành vi trái pháp luật sang cho Nhà nước. Do đó, cơ chế bồi thường này có ý nghĩa quan trọng là tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trước các hành vi trái pháp luật gây ra thiệt hại của cán bộ nhà nước. Đồng thời, góp phần nâng cao trách nhiệm của người thi hành công vụ, cũng như bảo đảm duy trì và tăng cường hoạt động hiệu quả của bộ máy nhà nước [11, tr.
Về trách nhiệm bồi thường thiệt hại loại trách nhiệm này chỉ xảy ra khi Nhà nước đã thực hiện một hành vi trái pháp luật và gây ra thiệt hại. Bởi Nhà nước với tư cách là chủ thể của quan hệ pháp luật này, vì thế, Nhà nước phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình phải bồi thường thiệt hại và việc 11 bồi thường là nghĩa vụ tự thân bắt buộc. Về nguyên tắc, Nhà nước phải bồi thường 100% số tiền cho người thiệt hại, Nhà nước không được đưa ra giới hạn về mức bồi thường. Nếu Nhà nước giới hạn mức bồi thường là vi phạm Hiến pháp.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp buộc Nhà nước phải giới hạn mức bồi thường thì Nhà nước phải có giải trình hợp lý và phải dựa trên cơ sở quyền lợi của cả hai bên trong trường hợp có thiệt hại xảy ra. Thủ tục giải quyết và áp dụng bồi thường là thủ tục dân sự. Đặc điểm của trách nhiệm bồi thường nhà nước Thứ nhất, trách nhiệm bồi thường của nhà nước là loại trách nhiệm ngoài hợp đồng Chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một trong những chế định được ra đời rất sớm. Mỗi thời kỳ lịch sử và tùy ở mỗi nước được quy định khác nhau về cách thức bồi thường.
Nhưng có một nguyên tắc chung nhất là: "Người gây ra thiệt hại phải bồi thường thiệt hại cho người bị thiệt hại" [16]. Trong đó, trách nhiệm bồi thường của nhà nước như phân tích ở phần trên là mới chỉ biết đến sau chiến tranh thế giới lần thứ hai và hiện nay, việc nhìn nhận trách nhiệm bồi thường nhà nước là quan hệ pháp luật hành chính hay quan hệ pháp luật dân sự hay vừa có tính chất hành chính vừa có tính dân sự là không thống nhất trong các quy định pháp luật của các nước [2]. Nhà nước là một chủ thể của quyền lực công. Quan hệ giữa nhà nước với công dân là các quan hệ được điều chỉnh bởi hệ thống luật công (public law).
Tuy nhiên, các vấn đề về thiệt hại và bồi thường thiệt hại lại mang bản chất dân sự. Do vậy, kể cả trong trường hợp của các quan hệ hành chính, tư pháp diễn ra giữa nhà nước và công dân (ở đây có thể hiểu bao gồm cả các thực thể có tổ chức, tức là cả thể nhân và pháp nhân) mà một bên (có thể là nhà nước) gây thiệt hại cho bên kia thì việc xác định thiệt hại cũng như việc xác định mức bồi thường đều mang bản chất của quan hệ dân sự và được điều chỉnh bởi hệ thống luật tư (private law). Theo chúng tôi, ở đây, yếu tố hành 12 chính, tư pháp hay nói cách khác là các yếu tố của quyền lực công có vai trò chi phối bản chất của quan hệ công đã kết thúc sứ mệnh của nó, không còn có vai trò chi phối trong quan hệ pháp luật mới về bồi thường thiệt hại. Và như vậy, bản chất của quan hệ giữa nhà nước và công dân là mối quan hệ công, nhưng việc giải quyết quan hệ bồi thường thiệt hại phát sinh từ quan hệ công đó lại mang bản chất của mối quan hệ tư.
Vì thế, trong trường hợp này, nhà nước lại đóng vai trò như một chủ thể của quan hệ tư, không có quyền lực hành chính mà chỉ là một chủ thể bình đẳng với bên bị thiệt hại trong mối quan hệ bồi thường mang bản chất dân sự. Như vậy, trong quan hệ giữa nhà nước và công dân, nếu nhà nước gây thiệt hại và phải bồi thường cho công dân thì việc giải quyết bồi thường đó không thể xử lý bằng luật công. Việc xác định mức độ thiệt hại cũng như mức bồi thường đều mang bản chất của quan hệ dân sự, tức là bình đẳng và thực tế, trên cơ sở các quy định của pháp luật dân sự. Thứ hai, trách nhiệm bồi thường nhà nước là loại trách nhiệm gắn liền với hoạt động thi hành công vụ Việc thừa nhận trách nhiệm bồi thường nhà nước đối với các thiệt hại do công chức gây ra là sự khẳng định việc công chức làm sai thì nhà nước phải đứng ra bồi thường và việc bồi thường nhằm mục đích giám sát công chức.
Cơ sở có tính lý luận cho việc nghiên cứu vấn đề bồi thường nhà nước trước hết xuất phát từ chính những giá trị xã hội - nhân văn sâu sắc mà xã hội loài người trải qua hàng ngàn năm đấu tranh để giành giật và bảo vệ. Các giá trị xã hội đó chính là các quyền được làm người, quyền tự do, dân chủ và quyền mưu cầu hạnh phúc của con người. Hay nói khái quát hơn đó là các quyền con người, quyền công dân. Nếu quyền con người được hiểu là "quyền của thành viên trong xã hội loài người - quyền của tất cả mọi người.
Đó là nhân phẩm, nhu cầu, lợi ích và năng lực của con người được thể chế hóa (ghi 13 nhận) trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia" thì quyền công dân là "khả năng tự do lựa chọn hành vi của công dân mà nhà nước phải bảo đảm khi công dân yêu cầu". Như vậy, có thể hiểu các quyền con người là quyền bẩm sinh, là những giá trị chung của nhân loại và mang tính phổ quát. Còn quyền công dân cũng chính là các quyền cụ thể của con người được luật pháp hóa nhưng gắn với tư cách công dân của một nhà nước (muốn được hưởng các quyền công dân của một nhà nước thì phải có quốc tịch của nhà nước đó). Và điều quan trọng hơn là quyền công dân luôn đi đôi với nghĩa vụ của nhà nước trong việc bảo đảm cho công dân thực hiện các quyền đó.
Các quyền của công dân được quy định trong hiến pháp và các văn bản pháp luật khác, điều chỉnh những quan hệ giữa công dân và nhà nước, là cơ sở tồn tại của cá nhân và hoạt động bình thường của xã hội. Các quyền của công dân bao gồm các quyền về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục và các quyền tự do cá nhân. Trong các quyền công dân được Hiến pháp Việt Nam năm 1992 ghi nhận có quyền được bồi thường thiệt hại: "Mọi hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công dân phải được kịp thời xử lý nghiêm minh. Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất và phục hồi về danh dự" Thứ ba, mục đích của việc thiết lập trách nhiệm bồi thường nhà nước không chỉ là để bù đắp những thiệt hại về vật chất và tinh thần mà nhà nước đã gây ra cho tổ chức, cá nhân khi thi hành công vụ mà còn góp phần quan trọng vào việc nâng cao ý thức trách nhiệm của công chức khi thi hành công vụ mà còn nhằm tăng cường tinh thần trách nhiệm của công chức góp phần xây dựng một nền hành chính trong sạch vững mạnh.
