Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI TỘI HOẠT ĐỘNG NHẰM LẬT ĐỔ CHÍNH QUYỀN NHÂN DÂN 1. KHÁI NIỆM TỘI HOẠT ĐỘNG NHẰM LẬT ĐỔ CHÍNH QUYỀN NHÂN DÂN Theo triết học Mác - Lênin, tội phạm là một hiện tượng xã hội phát sinh do điều kiện kinh tế nhất định, nó là hiện tượng tiêu cực của xã hội, ra đời và tồn tại cùng với sự phát triển của xã hội. Việc quy định một tội phạm nào đó trong Bộ luật hình sự, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị, bảo vệ các quan hệ xã hội mà Nhà nước đó phải duy trì. Pháp luật luôn là công cụ hữu hiệu nhất thể hiện ý chí của Nhà nước, của giai cấp thống trị.
Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân được quy định trong Bộ luật hình sự Việt Nam cũng không ngoài mục đích nhằm bảo vệ sự tồn tại và vững mạnh của chính quyền nhân dân. Để hiểu rõ về khái niệm tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân trước hết phải tìm hiểu một số khái niệm như: Nhà nước, Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, khái niệm chính quyền nhân dân, khái niệm lật đổ chính quyền nhân dân. Triết học Mác - Lênin chỉ ra rằng: Nhà nước không phải là hiện tượng vĩnh cửu, bất biến. Nhà nước là một phạm trù lịch sử, có quá trình phát sinh, phát triển và tiêu vong.
Nhà nước là lực lượng nảy sinh từ xã hội, là sản phẩm có điều kiện của xã hội loài người. Nhà nước chỉ xuất hiện khi xã hội phát triển đến một mức độ nhất định và tiêu vong khi những điều kiện khách quan cho sự tồn tại đó mất đi. "Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được. Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, thì Nhà nước xuất hiện" [1, tr.
Theo Jean Jacques Rousseau trong Khế ước xã hội thì: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà nước là sản phẩm của một khế ước (một hợp đồng) được ký kết trước hết giữa những con người sống trong trạng thái tự nhiên không có Nhà nước dựa trên cơ sở mỗi người tự nguyện nhường một phần trong số quyền tự nhiên vốn có của mình giao cho một tổ chức xã hội đặc biệt là Nhà nước nhằm bảo vệ lợi ích chung của cả cộng đồng [Dẫn theo 22, tr. Vì vậy, chủ quyền trong Nhà nước thuộc về nhân dân, Nhà nước phản ánh lợi ích của các thành viên trong xã hội và mỗi thành viên trong xã hội đều có quyền yêu cầu Nhà nước phục vụ họ. Thực chất, Nhà nước là một tổ chức quyền lực chính trị công cộng đặc biệt với bộ máy thực hiện cưỡng chế và quản lý đời sống xã hội; Nhà nước có lãnh thổ và thực hiện sự quản lý dân cư theo các đơn vị hành chính lãnh thổ; có chủ quyền quốc gia; là tổ chức duy nhất có quyền ban hành pháp luật và đảm bảo sự thực hiện pháp luật; có quyền định ra và thu các loại thuế dưới hình thức bắt buộc. Từ các đặc điểm trên đi đến định nghĩa về Nhà nước: "Nhà nước là hình thức tổ chức xã hội có giai cấp, là tổ chức quyền lực chính trị công cộng đặc biệt, có chức năng quản lý xã hội để phục vụ lợi ích trước hết của giai cấp thống trị và thực hiện những hoạt động chung nảy sinh từ bản chất của xã hội" [22, tr.
Khái niệm Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thể hiện đầy đủ trong Điều 2 Hiến pháp năm 1992: "Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức" [25]. Đó là Nhà nước của nhân dân: nhân dân có toàn quyền quyết định tính chất, cơ cấu tổ chức, nhiệm vụ, mục tiêu, phương hướng hoạt động, xu hướng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát triển của bộ máy Nhà nước, sử dụng bộ máy Nhà nước để thực hiện quyền lực của mình và kiểm tra, giám sát sự hoạt động của bộ máy Nhà nước. Nhà nước do nhân dân: là Nhà nước mà các cơ quan nhà nước từ Trung ương đến địa phương đều do nhân dân trực tiếp hoặc gián tiếp thành lập để thực hiện quyền làm chủ Nhà nước của mình.
Nhà nước vì nhân dân: là Nhà nước mà mọi chủ trương, chính sách, pháp luật đều được xây dựng và thực hiện xuất phát từ lợi ích của nhân dân. Khái niệm chính quyền nhân dân phát sinh từ bản chất của Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, là Nhà nước của dân, do dân và vì dân. "Chính quyền nhân dân là chính quyền hợp hiến xuất phát từ ý nguyện của đa số nhân dân thông qua một cuộc bầu cử tự do, trung thực, công bằng và bình đẳng theo hiến pháp và luật pháp quy định". Nói cách khác thì chính quyền ấy nhất thiết phải do dân quyết định, tức là nhân dân phải là người thực hiện quyền lực, hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các đại biểu của mình.
Để thực hiện quyền làm chủ của mình, nhân dân có quyền bầu cử, tự do ứng cử, tham gia các cơ quan quyền lực Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ, Hội đồng nhân dân các cấp. Từ cơ quan quyền lực cao nhất quyết định tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước. Nhà nước do nhân dân bãi miễn nếu không đáp ứng những yêu cầu và nguyện vọng chính đáng của nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh thường dùng khái niệm "ủy thác" để nói về việc nhân dân trao một phần quyền lực của mình cho Nhà nước [20].
Từ việc đưa ra và phân tích khái niệm Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và khái niệm chính quyền nhân dân trên đây cho thấy hai khái niệm này đồng nghĩa. Việc dùng khái niệm chính quyền nhân dân trong các cấu thành tội phạm của chương " Các tội xâm phạm an ninh quốc gia" nói chung, tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân nói riêng, có ý nghĩa nhấn mạnh chính quyền mà các thế lực thù địch đang âm mưu chống phá không mang ý nghĩa bình thường như 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các thể chế chính trị khác trên thế giới mà đó là chính quyền của toàn thể dân tộc Việt Nam. Nhân dân Việt Nam phải đổ biết bao mồ hôi và xương máu, trải qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, để giành độc lập dân tộc, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ. Chính quyền đó phải mãi mãi trường tồn.
Những hành động xâm phạm đến sự tồn tại, vững mạnh của chính quyền nhân dân tức là xâm phạm đến toàn thể nhân dân Việt Nam, đi ngược lại xu thế của xã hội. Những hành động này phải bị nghiêm trị để bảo vệ sự tồn tại vững mạnh của chính thể Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Chúng ta cũng cần phải làm rõ khái niệm lật đổ chính quyền nhân dân: Theo Từ điển tiếng Việt phổ thông thì:"lật đổ" có nghĩa là "làm cho sụp đổ bằng bạo lực" một chế độ, một chính quyền, một thể chế quyền lực này bằng một chế độ, một chính quyền, một thể chế quyền lực khác bằng bạo lực [36, tr. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: "Lật đổ chính quyền là dùng sức mạnh chính trị, vũ trang hoặc các phương pháp đặc biệt khác để xóa bỏ bộ máy thống trị của một giai cấp, một tập đoàn đang cầm quyền, thay thế bằng bộ máy thống trị của một giai cấp một tập đoàn khác" [35, tr.
Từ khái niệm lật đổ chính quyền trong Từ điển Bách khoa Việt Nam rút ra khái niệm lật đổ chính quyền nhân dân: "là việc các thế lực phản động dùng sức mạnh chính trị, vũ trang hoặc các phương pháp đặc biệt nhằm mục đích lật đổ chính quyền nhân dân, xóa bỏ chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, thiết lập chế độ, Nhà nước theo hệ tư tưởng mà các thế lực phản động tôn thờ". Việc làm rõ khái niệm lật đổ chính quyền nhân dân sẽ là nền tảng cho việc nghiên cứu trách nhiệm hình sự đối với tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân theo Luật hình sự Việt Nam. Khái niệm tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân: Theo Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội (2005), đưa ra khái niệm về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân như sau: "Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân là hành vi 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành lập hoặc tham gia tổ chức nhằm lật đổ chính quyền nhân dân" [15, tr. Trong sách chuyên khảo "Bảo vệ an ninh quốc gia, an ninh quốc tế và các quyền con người bằng pháp luật hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" do PGS.TSKH Lê Cảm chủ biên định nghĩa: "Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân là hành vi (bằng hành động hoặc không hành động) nhằm xâm phạm sự tồn tại vững mạnh của chính quyền nhân dân trong nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" [5].
Hành vi phạm tội của tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân xâm phạm trực tiếp sự tồn tại của chính quyền nhân dân. Đối tượng tác động là chính quyền nhân dân các cấp từ Trung ương đến địa phương tùy theo quy mô của tội phạm những người phạm tội có thể hoạt động nhằm lật đổ chính quyền ở một cấp, ở một địa phương nào đó trong lãnh thổ Việt Nam song mục tiêu cuối cùng là lật đổ chính quyền, thay đổi chế độ xã hội. Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân được giới hạn bởi hai loại hành vi của mặt khách quan tội phạm đó là hành vi thành lập hoặc tham gia tổ chức phản động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân. Hoạt động thành lập tổ chức là hoạt động khởi xướng thành lập tổ chức, soạn thảo, viết đề cương, điều lệ, kế hoạch thành lập tổ chức; đứng ra tuyên truyền lôi kéo người khác vào tổ chức; vạch ra kế hoạch hoạt động của tổ chức.