Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI SAU SỰ CỐ MÔI TRƯỜNG 1.1 Sự cố môi trường và tác động đến môi trường 1.1 Sự cố môi trường Theo khoản 10 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 (Luật BVMT năm 2014), sự cố môi trường là tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con người hoặc biến đổi thất thường của tự nhiên, gây ô nhiễm, suy thoái hoặc biến đổi môi trường nghiêm trọng. Trường hợp sự cố môi trường có thể do biến đổi thất thường của tự nhiên gây ra: Ví dụ như các hiện tượng bão, sóng thần, lũ lụt, động đất, núi lửa phun, mưa axit, mưa đá và thiên tai khác, v. Đây hoàn toàn là các sự biến mang tính ngẫu nhiên, do thiên nhiên gây ra chứ không phải do hành vi của con người. Như vậy, trường hợp này không có hành vi vi phạm pháp luật, không thể truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với chủ thể gây ô nhiễm, suy thoái môi trường, không phát sinh trách nhiệm bồi thường, thiệt hại.
Trường hợp tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con người: Tai biến hoặc rủi ro được hiểu là những tình huống hoặc những sự kiện xảy ra bất ngờ khó kiểm soát hoặc ngoài tầm kiểm soát của con người, mang lại những hậu quả rất xấu mà con người không mong muốn. Tai biến, rủi ro trong hoạt động của con người rất đa dạng, ví dụ như: - Hỏa họa, cháy rừng, sự cố kỹ thuật của cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình kinh tế, khoa học, kĩ thuật, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng gây nguy hại cho môi trường; 8 - Sự cố trong tìm kiếm, thăm dò, khai thác và vận chuyển khoáng sản, dầu khí, sập hầm lò, phụt dầu, tràn dầu, vỡ đường ống dẫn dầu, dẫn khí, đắm tàu, sự cố tại cơ sở lọc hóa dầu và các cơ sở công nghiệp khác; - Sự cố trong lò phản ứng hạt nhân, nhà máy điện nguyên tử, nhà máy sản xuất, tái chế nguyên liệu hạt nhân, kho chứa phóng xạ.1 Vấn đề cần nghiên cứu là: Có phải trong mọi trường hợp có tai biến, rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con người dẫn đến sự cố môi trường thì luôn coi đó là những sự biến mang tính ngẫu nhiên và không có hành vi vi phạm pháp luật môi trường? Vấn đề này cần được xem xét theo hai góc độ sau: + Nếu trường hợp có những tai biến, rủi ro xảy ra mà những tai biến, rủi ro đó là hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của con người, con người chưa thể dự liệu được các tình huống đó (do điều kiện khoa học, kỹ thuật, trình độ nhận thức chưa cho phép) hoặc con người đã dự liệu được tình huống có thể xảy ra và đã dùng mọi biện pháp trong khả năng của mình để ngăn chặn các tai biến hoặc rủi to xảy ra nhưng thực tế các tai biến, rủi ro xảy ra dẫn tới sự cố môi trường thì trường hợp này coi như sự biến, không có hành vi vi phạm pháp luật. + Trường hợp con người trong quá trình vận hành các công trình, phương tiện giao thông v. có thể dự liệu, kiểm soát được các tai biến, rủi ro có thể xảy ra trong quá trình hoạt động nhưng không có biện pháp phòng, tránh, ngăn chặn những tai biến, rủi ro đó dẫn tới để xảy ra tai biến gây sự có môi trường thì phải chịu trách nhiệm về sự cố môi trường.
Trong trường hợp này là có hành vi vi phạm pháp luật nhưng lỗi của chủ thể vi phạm ở đây thường là lỗi vô ý và người vi phạm phải chịu trách nhiệm do sự vô ý gây hậu quả xấu.2 1 Hòa An (2018), “Ô nhiễm môi trường, suy thoái môi trường, sự cố môi trường là gì?”, Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Nam, tại địa chỉ: https://www.vn/CMSPages/BaiViet/ Default.aspx? IDBaiViet=25408, ngày truy cập 6/7/2020. 2 Bộ môn Luật môi trường (2007), Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm pháp luật môi trường gây nên tại Việt Nam, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Trường, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr.2 Tác động của sự cố môi trường đến môi trường a. Gây ô nhiễm môi trường Sự cố môi trường có hậu quả là gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Dưới giác độ sinh học, khái niệm “ô nhiễm môi trường” chỉ tình trạng của môi trường, trong đó những chỉ số hóa học, lý học của môi trường bị thay đổi theo chiều hướng xấu đi có ảnh hưởng đến đời sống của con người và sinh vật.
Theo Tổ chức Y tế thế giới, ô nhiễm môi trường được hiểu là sự đưa vào môi trường các chất thải hoặc năng lượng đến mức gây ảnh hưởng tiêu cưc đến đời sống sinh vật, sức khỏe con người hoặc làm thay giảm chất lượng môi trường. Xét dưới góc độ nháp lý, “ô nhiễm môi trường” được định nghĩa là sự biến đổi các thành phẩn môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuội môi trường và tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hướng xấu đến con người, sinh vật.3 Ô nhiễm môi trường được phân loại dựa vào nguồn gây nên ô nhiễm được xếp vào các nhóm theo các tiêu chí sau đây: Dựa vào sự tích lũy của chất gây ô nhiễm chia thành 2 loại chất gây ô nhiễm tích lũy (bao gồm: chất dẻo, chất thải phóng xạ) và chất gây ô nhiễm không tích lũy (chính là tiếng ồn); Dựa vào phạm vi ô nhiễm chia ra chất gây ô nhiễm trong phạm vi địa phương (như tiếng ồn), chất gây ô nhiễm trong phạm vi trong phạm vi vùng (ví dụ: mưa axit) và chất gây ô nhiễm trong phạm vi trên phạm vi toàn cầu (ví dụ: chất CFC); Dựa vào nguồn gốc: chia ra thành chất gây ô nhiễm có thể xác định nguồn gốc (như chất thải từ hoạt động sinh hoạt của người dân, chất thải từ hoạt động sản xuất của nhà máy) và chất gây ô nhiễm không xác định được nguồn gốc xuất (ví dụ thuốc trừ sâu dùng trong hoạt động sản xuất nông nghiệp); 3 Nguyễn Thị Kim Ngân (2017), Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường theo quy định của pháp luật Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, tr. 10 Dựa vào mức độ phát thải ra môi trường: Có hai loại là chất gây ô nhiễm liên tục (chất thải từ hoạt động sinh hoạt của người dân) và chất gây ô nhiễm không liên tục (sự cố dò rỉ dầu trên biến từ các đường ống dẫn dầu).4 Ô nhiễm môi trường được phân loại dựa vào thành phần môi trường chịu tác động gồm các nhóm sau: Ô nhiễm môi trường đất Môi trường đất là nơi trú ngụ của con người và hầu hết các sinh vật cạn, là nền móng cho các công trình xây dựng dân dụng, công nghiệp và văn hóa của con người và là một nguồn tài nguyên quý giá, con người sử dụng tài nguyên đất vào hoạt động sản xuất nông nghiệp để đảm bảo nguồn cung cấp lương thực cho con người. Ô nhiễm môi trường đất là hậu quả của các hoạt động của con người làm thay đổi các nhân tố sinh thái vượt qua những giới hạn sinh thái của các quần xã sống trong đất.
Ô nhiễm môi trường nước Ô nhiễm môi trường nước là sự biến đổi theo chiều tiêu cực của các tính chất vật lý – hóa học – sinh học của nước, với sự xuất hiện các chất lạ ở thể lỏng, rắn làm cho nguồn nước trở nên độc hại với con người và sinh vật. Làm giảm độ đa dạng các sinh vật trong nước. Xét về tốc độ lan truyền và quy mô ảnh hưởng thì ô nhiễm nước là vấn đề đáng lo ngại hơn ô nhiễm đất. Ô nhiễm nước có nguyên nhân phần nhiều từ các loại hóa chất, chất thải từ các nhà máy, xí nghiệp thải ra sông, ra biển, đại dương mà chưa qua xử lý.
Các loại chất độc hại đó lại bị đưa ra biển và là nguyên nhân xảy ra hiện tượng "thủy triều đỏ", gây ô nhiễm nặng nề và làm chết các sinh vật sống ở môi trường nước. Trong những năm gần đây, có hiện tượng gọi là sa mạc hóa biển do ô nhiễm mà 4 Lâm Vương Oanh (2020), “Phân biệt ô nhiễm môi trường và suy thoái môi trường”, Luật Dương Gia, tại địa chỉ: https://luatduonggia.vn/phan-biet-o-nhiem-moi-truong-va-suy-thoai-moi-truong/, ngày truy cập 06/7/2020. Ngoài ra, ở các đại dương là nguyên nhân chính gây ô nhiễm đó là các sự cố tràn dầu. Ô nhiễm môi trường không khí Ô nhiễm môi trường không khí là sự có mặt một chất lạ hoặc một sự biến đổi quan trọng trong thành phần không khí, làm cho không khí không sạch hoặc gây mùi khó chịu, giảm thị lực khi nhìn xa do bụi.
Ô nhiễm khí đến từ con người lẫn tự nhiên. Hàng năm con người khai thác và sử dụng hàng tỉ tấn than đá, dầu mỏ, khí đốt. Đồng thời cũng thải vào môi trường một khối lượng lớn các chất thải khác nhau như: chất thải sinh hoạt, chất thải từ các nhà máy và xí nghiệp làm cho hàm lượng các loại khí độc hại tăng lên nhanh chóng.5 Ô nhiễm môi trường khí quyển tạo nên sự ngột ngạt và "sương mù", gây nhiều bệnh cho con người. Nó còn tạo ra các cơn mưa axít làm huỷ diệt các khu rừng và các cánh đồng.
Điều đáng lo ngại nhất là con người thải vào không khí các loại khí độc như: CO2 đã gây hiệu ứng nhà kính. Một hậu quả nữa của ô nhiễm khí quyển là hiện tượng lỗ thủng tầng ôzôn. CFC là "kẻ phá hoại" chính của tầng ôzôn. Sau khi chịu tác động của khí CFC và một số loại chất độc hại khác thì tầng ôzôn sẽ bị mỏng dần rồi thủng.
Gây suy thoái môi trường Sự cố môi trường có hậu quả là gây suy thoái môi trường nghiêm trọng. Suy thoái môi trường là sự làm thay đổi chất lượng và số lượng của thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu cho đời sống của con người và thiên nhiên, phá hủy các hệ sinh thái và làm tuyệt chủng sinh vật hoang dã. Trong đó, thành phần môi trường được hiểu là các yếu tố tạo thành môi trường: không khí, nước, 5 Cục Cảnh sát môi trường (2013), Cẩm nang Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường – tập 2, Nxb Công an nhân dân, tr.321-324, trích trong tài liệu: “ Nguyễn Thị Kim Ngân (2017), Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường theo quy định của pháp luật Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội, tr.” 12 đất, âm thanh, ánh sáng, lòng đất, núi, rừng, sông, hồ biển, sinh vật, các hệ sinh thái.